Αναλυτικός πίνακας αρχαιολογικών ευρημάτων - Χρονολογική περίοδος 2

    Η γεωμορφολογία της περιοχής Φιλίππων - Ζυγού, με τις υπάρχουσες σπηλιές, τα βραχοκαταφύγια, την αποξηραμένη λίμνη αλλά και οι πολύτιμες βραχογραφίες της Προϊστορικής εποχής στους ορεινούς όγκους βόρεια της Καβάλας, μας αποκαλύπτει τη μαρτυρία ενός πολιτισμού.

Τον Ιούνιο του 1982 η Σπηλαιολογική Ομάδα της Π.Ε.Ι.Μ. (Παύλιος Εταιρεία Ιστορικών Μελετών) και με την ευκαιρία της ανακαλύψεως των βραχογραφιών του Παγγαίου την άνοιξη του 1981, συγκρότησε όμιλο έρευνας επιφανείας από πέντε μέλη.     Μολονότι η βλάστηση εκείνη την εποχή ήταν σε πλήρη ανάπτυξη, οι προσπάθειες απέδωσαν : βρέθηκαν δεκατέσσερα παλαιολιθικά εργαλεία.     Η μεγαλύτερη όμως έκπληξη ήταν ότι τα πέτρινα αυτά εργαλεία κάλυπταν χρονολογικά το σύνολο της Παλαιολιθικής εποχής με τις γνωστές τεχνολογίες και τυπολογίες.

    Έτσι δεν υπήρχε πλέον καμιά αμφιβολία για την αποκάλυψη, στο μέλλον, συνεχόμενης παλαιολιθικής αποίκησης αυτής της περιοχής.

    Τα δεκατέσσερα πέτρινα εργαλεία, που βρέθηκαν σε τέσσερα διαφορετικά σημεία, δεν αναφέρονται σε σαφή στρωματογραφική συνέχεια. Βρέθηκαν πολύ κοντά στις υπαίθριες βραχογραφίες. Αναλυτικότερα εντάσσονται στα εξής είδη πέτρινων εργαλείων : κοπανιστήρια, βελόνες, ξέστρες και λεπίδες.

    Είναι κατασκευασμένα από διαφορετικά βραχοϋλικά : από ασβεστόλιθο, χαλαζία, ίασπη κ.ά. Οι μέθοδοι κατασκευής τους διαφέρουν. Μπορεί να είναι κύβος επί κύβου, άμεση κρούση, κυλινδρικό σφυρί, αποφασιστική απολέπιση, απολέπιση με πίεση κ.λπ.

    Χρονολογικά η ταξινόμησή τους εκτείνεται από την Πρώιμη Μεσοπλειστοκαινική Παλαιολιθική έως την Ύστερη ’νω Παλαιολιθική εποχή (500.000 έως 20.000 χρόνια).

    Η περιοχή στερείται σχεδόν από κατάλληλο πυριτολιθικό υλικό. Έτσι, ήταν φυσικό ο ασβεστόλιθος και ο χαλαζίας να αντικαταστήσουν τον βωξίτη, που είχε βρεθεί παλαιότερα μόνο στη Χαλκιδική, ως υλικό κατασκευής λίθινων εργαλείων.

    Τα εργαλεία παρουσιάζονται στον πίνακα (κάτω) και δείχνουν συνέχεια στην ανάπτυξη της τεχνικής των λίθινων εργαλείων. Μερικοί βασικοί τύποι, όπως χειροπελέκεις, κόφτες, κοπανιστήρια κ.λπ., λείπουν από ετούτη τη συλλογή εργαλείων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να βρεθούν αργότερα σε πιο εκτεταμένες έρευνες για τον εντοπισμό υλικού της Κατώτερης Παλαιολιθικής εποχής της περιοχής, που αυτή τη στιγμή αντιπροσωπεύεται από δύο λειανιστές και μία αιχμή.

    Τα ευρήματα αυτά, μαζί μ’ εκείνα των Πετραλώνων και του Περδίκκα, δείχνουν, για μία ακόμη φορά, ότι στην Ελλάδα αναπτύχθηκε πολιτισμός, ίσως πρωιμότερος απ’ αυτόν της Αφρικής και της Εγγύς Ανατολής.
 

    Η Κατώτερη Παλαιολιθική (οπότε και εμφανίζονται τα πρώτα απολεπισμένα βότσαλα), αντιπροσωπεύεται μόνο με τρία εργαλεία της συλλογής, δύο λειανιστήρια (αρ. 1 και 8) και μία επιμήκης αιχμή (αρ. 13).
Είναι κάπως μικρά, μονόπλευρα και καλοκατεργασμένα ασβεστολιθικά εργαλεία, με αρκετά ευκρινή τα σημάδια της απολέπισης (φολίδες).
Οι πλευρές τους δείχνουν σταθερή χρήση για μεγάλο διάστημα και φέρουν τα σημάδια της καιρικής επίδρασης (αποχρωματισμένα).
Γενικά είναι καλοδιατηρημένα και επεξεργασμένα για να εξυπηρετούν διαφορετικές χρήσεις.
 

    Η Μέση Παλαιολιθική περίοδος χαρακτηρίζεται από την παραγωγή φολίδων.
Τη λιθοτεχνία αυτή τη συναντάμε σε όλο το βόρειο ημισφαίριο. Αποδίδεται στον Παλαιοάνθρωπο και είναι αρκετά ομοιόμορφη σε όλους τους τύπους της.
Στα ευρήματα της περιοχής της Καβάλας αντιπροσωπεύεται με έξι παλαιολιθικά εργαλεία, που είναι φτιαγμένα από χαλαζία, ασβεστόλιθο και ίασπη. Τα εργαλεία αυτά έγιναν με δευτερογενείς πυρήνες, εκτός από ένα εργαλείο από φολίδα. Είναι πέντε ξέστρες (αρ. 2, 7, 9, 10 και 14)  και μία αιχμή  (αρ. 3).
Δύο από τις ξέστρες αυτής της περιοχής μοιάζουν να ήταν πολλαπλής χρήσεως και να εξυπηρετούσαν στο κυνήγι μικρών ζώων.
Το σύνολο και των έξι εργαλείων είναι κατασκευασμένο με την τεχνική κυλινδρικού σφυρίου, δευτερογενούς απολέπισης έμμεσης κρούσης.
Είναι καλοδιατηρημένα, εκτός από ένα. Ειδικά οι ξέστρες είναι διαφορετικών υποτύπων, όπως πλευρικές, τερματικές, τριγωνικές, αιχμηρές κ.λπ.
Τα εργαλεία της Κατώτερης και της Μέσης Παλαιολιθικής, δεν εμφανίζουν κανένα σημείο λεβαλλουαζιανής ή μουστεριανής τεχνικής (οι οποίες συναντώνται στα ευρήματα της Μέσης Παλαιολιθικής της Δυτικής Ευρώπης).
 

    Η Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδος χαρακτηρίζεται από την επικράτηση της λάμας.
Τότε εμφανίζεται και ο Νεάνθρωπος, στον οποίο αποδίδονται οι τεχνικές επεξεργασίας του κοκκάλου, του κεράτου, καθώς επίσης και η χρήση χρωστικών ουσιών και η γένεση της τέχνης των σπηλαίων.
Βρέθηκαν πέντε παλαιολιθικά εργαλεία, φτιαγμένα από χαλαζία και ασβεστόλιθο, που ανήκουν στην περίοδο αυτή.
Αναλυτικότερα, είναι μια φολίδα (αρ. 4), δύο ξέστρες (αρ. 11 και 12) και δύο λεπίδες (αρ. 5 και 6). Είναι όλα φτιαγμένα από φολίδες, με τη μέθοδο της έμμεσης κρούσης και της πιεστικής απολεπιδοποίησης.
Στις ξέστρες περιλαμβάνονται ο κυκλικός και ο αιχμηρός τύπος. Οι δύο λεπίδες έχουν γίνει με πιεστική απολεπιδοποίηση και είναι η μία μονόπλευρη και η άλλη αμφίπλευρη· διατηρούνται και οι δύο σχεδόν αναλλοίωτες.

    Τα πέτρινα εργαλεία της Καβάλας είναι όμοια με τα άλλα της Β. Ελλάδος, και ειδικότερα με των Πετραλώνων (Πουλιανός και Bhatt, 1980), αλλά διαφέρουν κάπως από εκείνα των άλλων περιοχών της Ελλάδας· για παράδειγμα, της Εύβοιας (Μίχα 1981), της Πάρου, της Μάνης (Ανδρέικος 1980), της Πελοποννήσου, των νησιών του Αιγαίου κ.λπ. (Weinberg 1970 και Higgs 1964, 1966, 1967).

[ΠΗΓΗ κειμένων : ’ρθρο των κ.κ. Surrendra Κ. Mishra - Β. Sc. (Zool.), Μ. Sc. (Anthr.) Dr. Arch. (Αsi) - (Ανώτερος ερευνητής ανθρωπολόγος, Ινδία) και Κώστα Αν. Ατακτίδη (Σπηλαιοερευνητής της Ε.Σ.Ε.) στο περιοδικό "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ" τ.77 (Οκτ. – Δεκ. 2000) σελ.63 από όπου και η φωτογραφία και ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ : "ΟΙ ΒΡΑΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΓΓΑΙΟΥ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ" εκδόσεις ΔΙΟΝ].

[ΠΗΓΗ κειμένου : ’ρθρο της Δρος Ελένης Παναγοπούλου (Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας - Σπηλαιολογίας) στο περιοδικό "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ" τ.61 (Οκτ. - Δεκ. 1996) σελ. 43].

Το σπήλαιο Απήδημα βρίσκεται στην απόκρημνη παραλία της δυτικής Μάνης, δυτικά της Aρεόπολης. Η ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκε σε τέσσερα καρστικά κοιλώματα, που βρίσκονται σε ύψος 4 έως 19 μέτρων από τη σημερινή θαλάσσια στάθμη.     Bρέθηκαν αρχαιολογικά κατάλοιπα και σημαντικότατα ανθρωπολογικά ευρήματα, που ανήκουν σε έξι ή οκτώ άτομα, χρονολογημένα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές της Παλαιολιθικής εποχής.     Σε μια μικρή εσοχή του ασβεστολιθικού τοιχώματος του σπηλαίου Α βρέθηκαν τοποθετημένα δύο κρανία (ΛΑΟ1Σ1 και ΛΑΟ1Σ2), ενσωματωμένα σε πλειστοκαινικό στρώμα οστεοπαγούς.

Κρανίο ΛΑΟ1/Σ2 στο φυσικό του υπόστρωμα (in situ)

    Τα κρανία αυτά, μετά τον πρώτο μηχανικό καθαρισμό τους στα εργαστήρια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, χρονολογήθηκαν αρχικά μεταξύ 300.000 και 100.000 χρόνων πριν από σήμερα και αποδόθηκαν, με καθαρά μορφολογικά κριτήρια, στον ανθρωπολογικό τύπο του Homo sapiens praesapiens. Στον ίδιο ανθρωπολογικό τύπο ανήκει και το κρανίο από το σπήλαιο των Πετραλώνων Χαλκιδικής.

    Για τα ευρήματα από το Απήδημα προτάθηκε από τους ανασκαφείς τους προσωρινά ο όρος Homo (sapiens) taenarius, δηλαδή Ταινάριος άνθρωπος.

    Το διεπιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα στο Απήδημα άρχισε το 1978 και πραγματοποιείται από το Ανθρωπολογικό Μουσείο σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ιστορικής Γεωλογίας-Παλαιοντολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, το Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

[ΠΗΓΗ κειμένων :  http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/ (διαδικτυακή διεύθυνση του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού) και άρθρο του Θεόδωρου Πίτσιου (Επίκουρος Καθηγητής Ανθρωπολογικού Μουσείου) στο περιοδικό "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ" τ.60 (Ιούλ. - Σεπ. 1996) σελ. 70 από όπου και η φωτογραφία].

    Βρέθηκε υπεράνω του Πρωτόγλυπτου της Μακεδονίας. Δρ. Νίκος Α. Πουλιανός. (Δημοσιεύθηκε στις ανακοινώσεις του XVI Συμποσίου Προϊστορικής Τέχνης στη Valcamonica της Ιταλίας, 24-29 Σεπτ. 1998. Εκδ. Prof. E. Anati.).

[ΠΗΓΗ κειμένου : ιστοσελίδα "Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος" http://www.aee.gr].

Οι γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες την εποχή του Πλειστόκαινου στην Λέσβο δεν ήταν απαγορευτικές για το πέρασμα ή την παραμονή του ανθρώπου.     42 χιλιόμετρα δυτικά της Μυτιλήνης, στην περιοχή Ροδαφνίδια, εντοπίστηκαν πρόσφατα ίχνη υπαίθριας εγκατάστασης της Παλαιολιθικής εποχής. Στον παλαιολιθικό λιθώνα, που καταλαμβάνει έκταση άνω των 400 στρεμμάτων, υπάρχουν άφθονα εργαλεία και αποκρούσματα τα οποία δεν φέρουν σημάδια μεταφοράς τους από το νερό, γεγονός που υποδηλώνει επιτόπια παραγωγή.     Τα εργαλεία είναι παράγωγα διαφόρων τύπων λιθοτεχνίας* : α) Αχελαίας, β) Πρωτο-Levallois, γ) Levallois χωρίς προετοιμασία [εγκάρσια, πλευρικά, στρεβλά πλευρικά, με κυρτή ακμή, τύπου Quina, λιμαξόσχημα], γλυφίδες, τρυπάνια-σουβλιά (οπέατα, percoir), μισχωτά εργαλεία, εργαλεία με εγκοπές, μαχαίρια με φυσική ράχη, αιχμές Levallois, διπλά οδοντωτά, τρεις διπρόσωποι χειροπελέκεις (ο ένας σπασμένος) διαστάσεων 11x7 8,5x4,5  και  6x4 εκατοστών και πολλά αταξινόμητα.

Τρεις διπρόσωποι χειροπελέκεις

    Βρέθηκαν ελάχιστα λεπτολιθικά (λεπίδες, φολίδες, μικροί πυρήνες). Το ρετουσάρισμα συχνά απουσιάζει, είναι απότομο, υποπαράλληλο, εναλλασσόμενο ή ορθό.

    Σχεδόν όλα τα εργαλεία είναι από κερατόλιθο, χρώματος ξανθού και καστανού, κηρώδους έως υαλώδους στιλπνότητος. Ελάχιστα εργαλεία είναι από αφυελωμένο ηφαιστειακό γυαλί (οψιανό), ανδεσίτη και βασάλτη.

    Δεν έχουν βρεθεί όστρακα (κομμάτια) αγγείων.

    Τα χαρακτηριστικά της λιθοτεχνίας ανήκουν στη μέση Παλαιολιθική (100.000 - 35.000 έτη πριν από σήμερα), ενώ η συνύπαρξη Αχελαίας και Levallois τεχνικής θα μπορούσε να μετατοπίσει την χρονολογία στο τέλος της Κατώτερης Παλαιολιθικής (περί του 200.000 πριν από σήμερα).

    Η αφθονία των ευρημάτων ενισχύει την πιθανότητα η περιοχή να χρησιμοποιήθηκε ως καταυλισμός-εργαστήριο παρά ως πέρασμα κυνηγών. Η τοποθεσία φαίνεται να εγκαταλείφθηκε κατά την Προϊστορική εποχή.

* (Η αναφορά στον τύπο των εργαλείων έγινε αναγκαστικά βάσει της τυπολογίας του Bordes (1988) και του Inizan (1992), παρόλο που αυτή βασίζεται στα ευρήματα της Δυτικής Ευρώπης. Η ανάγκη τυπολογίας βασισμένη στα ελληνικά ευρήματα θεωρείται, το λιγότερο, επιτακτική)…

[ΠΗΓΗ κειμένου και φωτογραφίας : ’ρθρο των κ.κ. Χ.Β. Χαρίση, P. Durand, Μ. Αξιώτη, Τ.Β. Χαρίση (ερευνητές) στο περιοδικό "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ" τ.76 (Ιουλ. – Σεπτ. 2000) σελ. 83].

Η πρωιμότερη κατοίκηση της νήσου της Λευκάδος, σύμφωνα με τα μέχρι τώρα ευρήματα, τοποθετείται στην Μέση Παλαιολιθική εποχή (200.000 – 35.000 χρόνια).     Σε διάφορες περιοχές του νησιού από τα παράλια έως τα ορεινά υψίπεδα, εντοπίζονται πυριτολιθικά εργαλειακά σύνολα (όπως αιχμές ακοντίων και ένας ημιτελής χειροπέλεκυς της Αχελαίας τεχνολογίας), κατασκευασμένα με την τεχνική Λεβαλλουά (Levallois), κατάλοιπα ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.     Η παρουσία του ανθρώπου συνεχίζεται και κατά την Νεολιθική Εποχή (6.800 - 3.200 π.Χ.).     Οι γνώσεις μας για την εποχή αυτή βασίζονται σε δεδομένα από σπήλαια και κυρίως από τις ανασκαφές του αρχαιολόγου και μεγάλου φιλέλληνα Wilhelm Dorpfeld στην Χοιροσπηλιά.

Πυριτολιθικά τέχνεργα Μέσης Παλαιολιθικής εποχής (Αίθουσα Δ)

Δίδυμο αγγείο Πρωτοελλαδικής εποχής (Αίθουσα Δ)

Τα ευρήματα συμπεριλαμβάνουν αγγεία και όστρακα διαφόρων ρυθμών κεραμικής, πήλινα ειδώλια και διάφορα λίθινα εργαλεία (πελέκεις, αιχμές βέλων, φολίδες, λεπίδες, στελέχη δρεπανιών κ.ά.).     Στον ίδιο οφείλονται και οι γνώσεις μας για την Πρώιμη και Μεσοελλαδική Εποχή του Χαλκού (3.200 - 1.100 π.Χ.) στην Λευκάδα, ενώ γα την περίοδο 1.100 - 625 π.Χ. τα αρχαιολογικά ευρήματα είναι ελάχιστα.     Στα τέλη του 7ου π.Χ. αιώνα, Κορίνθιοι καταλαμβάνουν και εποικίζουν την Νήρικο, πρωτεύουσα του νησιού, οπότε και επικράτησε το όνομα Λευκάς.

    Πολλά από τα ευρήματα της νήσου στεγάζονται στο νέο Αρχαιολογικό Μουσείο στο Πολιτιστικό Κέντρο της πόλεως.

[ΠΗΓΗ κειμένων : ’ρθρο της Αγγέλικα Ντούζουγλη στο περιοδικό "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ" τ.76 (Ιούλ. – Σεπτ. 2000) σελ. 95, από όπου και οι φωτογραφίες].

Γερμανική αρχαιολογική αποστολή στην Θεσσαλία ανακάλυψε το 1958 στις όχθες του Πηνειού αλλά και στο εσωτερικό της Θεσσαλίας εργαλειακά παλαιολιθικά λείψανα ηλικίας 100.000 έως 40.000 ετών.     Στην πεδιάδα της Λαρίσης ο Πηνειός ποταμός, καθώς κυλάει μαιανδρικά, κόβει και αποπλύνει στρώματα του Πλειστοκαίνου, αποκαλύπτοντας τους χώρους καταυλισμού των παλαιολιθικών ανθρώπων.     Στις θέσεις αυτές είναι σχετικά άφθονα τα παλαιολιθικά ευρήματα, κυρίως εργαλεία όπως ξέστρα διαφόρων τύπων, απλές φολίδες και, σπανιότερα, λεπτοδουλεμένες διπρόσωπες αιχμές φυλλοειδούς σχήματος.     Η μεγάλη αφθονία των ξέστρων δείχνει ότι οι άνθρωποι της εποχής αυτής κατεργάζονταν τα δέρματα των ζώων και πιθανώς τα χρησιμοποιούσαν για την ένδυσή τους.     Τα απολεπίσματα δεν παρασύρθηκαν από τα νερά, όπως φαίνεται από την καλή κατάσταση των κόψεων των ευρημάτων, αλλά φαίνεται ότι υπήρχαν χώροι –προσωρινού έστω- καταυλισμού.

Παλαιολιθικά εργαλεία : Λίθινο ξέστρο και αιχμή

[ΠΗΓΗ κειμένου (και φωτογραφίας) : "Ιστορία Ελληνικού Έθνους" της Εκδοτικής Αθηνών Τόμος Α' σελ. 35 και άρθρο του Κοσμά Τουλούμη (Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας) στο περιοδικό "CORPUS" τ.23 (Ιαν. 2001) σελ. 34, ενώ η φωτογραφία προέρχεται από την διεύθυνση http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].

Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα παλαιολιθικά εργαλεία που βρέθηκαν στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στο Παλαιόκαστρο κοντά στην Σιάτιστα (1963) από την ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Καίημπριτζ, υπό την διεύθυνση του E.S. Higgs.     Είναι από πράσινο τραχύτη (πυριτόλιθο) μήκους 15,3 και πλάτους 10 εκατοστών του μέτρου και κατασκευασμένος με την τεχνική Λεβαλλουά (η οποία συναντάται και σε ευρήματα της Μέσης Παλαιολιθικής της Δυτικής Ευρώπης).     Έχει την βάση του αδούλευτη, αμυγδαλόσχημο περίγραμμα λίγα σχετικά χτυπήματα και γενικά αδρή κατεργασία. Αν και τυπολογικά φαίνεται αρχαιότερο παλαιολιθικό, η ηλικία του δεν μπορεί να προσδιορισθεί με ακρίβεια.     Υποθέτουν ότι μπορεί να τοποθετηθεί χρονολογικά πριν από 100.000 έτη περίπου, στην Αχελαία περίοδο. Η χρονολογική αυτή περίοδος έχει πάρει το όνομά της από την περιοχή Σαιντ Ασέλ της Γαλλίας.

[ΠΗΓΗ κειμένου και φωτογραφίας : "Ιστορία Ελληνικού Έθνους" της Εκδοτικής Αθηνών Τόμος Α' σελ. 35 και άρθρο του Κοσμά Τουλούμη (Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας) στο περιοδικό "CORPUS" τ.23 (Ιαν. 2001) σελ. 34].

    Το 1987 ο Ιταλός καθηγητής ανθρωπολογίας Τζ. Φακίνι ανακοίνωσε στο 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο Παλαιοανθρωπολογίας στο Τορίνο την ύπαρξη ανθρώπινου σκελετού από την Κρήτη ηλικίας 50.000 ετών.
    Ο σκελετός αυτός παρουσιάζει τη μορφολογία του σύγχρονου (Homo sapiens sapiens) και όχι του νεαντερτάλειου ανθρώπου. 
Η είδηση ουδέποτε έφτασε στα ελληνικά ΜΜΕ, καθόσον το Υπουργείο Πολιτισμού επέδειξε μέχρι στιγμής τη συνηθισμένη του αδιαφορία.

[ΠΗΓΗ κειμένου : ιστοσελίδα "Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος" http://www.aee.gr].