Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ

Ήταν ένα αστρονομικό όργανο μεγάλης αξίας (όπως αποδείχθηκε μετά από 25 χρόνια μελέτης του καθηγητή DEREK DE SOLLA PRICE). Ενα σύνολο από 30 διαφορετικά γρανάζια έδινε πληροφορίες για τις κινήσεις του Ήλιου της Σελήνης και των πλανητών στον Ζωδιακό κύκλο . Το διαφορικό γρανάζι που αποτελεί τμήμα του μηχανισμού «ξαναανακαλύφθηκε » μόλις τον 18ο αιώνα. κατασκευάστηκε το 80 π.χ. (τουλάχιστον) είναι ο πρώτος υπολογιστής στην παγκόσμια ιστορία. βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

    Ο Υπολογιστής των Αντικυθήρων είναι μία από τις πιο σημαντικές μηχανικές εφευρέσεις στην ιστορία. Πρόκειται για ένα αστρονομικό μηχάνημα ακριβείας , με εκπληκτική μηχανική τελειότητα , τοποθετημένο σε ένα ξύλινο κιβώτιο με διαβαθμισμένες πλάκες στο εξωτερικό του . εσωτερικά αποτελείτο από 30 αλληλοεμπλεκόμενους οδοντωτούς τροχούς , έκκεντρα τοποθετημένους . Τους τροχούς , που ήταν οργανωμένοι επικυκλοειδώς , έθετε σε κίνηση , με διαφορετική ταχύτητα τον καθένα , ένας περιστρεφόμενος χειροκίνητος άξονας . Δείκτες σύμφωνα με τις επιγραφές έδειχναν την πορεία του Ήλιου την πορεία και τις φάσεις της Σελήνης και των πλανητών στον ζωδιακό κύκλο. Ο Αγγλος επιστήμονας Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις (DEREK DE SOLLA PRICE) που μελέτησε επί 25 χρόνια τον υπολογιστή διαπιστώνει την ύπαρξη ενός πολύπλοκου συστήματος διαφορικού οδοντωτού τροχού , ο οποίος δεχόταν δύο διαφορετικές περιστροφές , και αναλόγως "έβγαζε" αποτέλεσμα .Δηλαδή εκτελούσε μαθηματικές πράξεις με μηχανικό τρόπο..... (Derek de Solla Price "GEARS FROM THE GREEKS : The Antikythera mechanism - A Calendar Computer from  ca. 80 BC" εκδόσεις Science History Publications 1975)

    Το 1900 βρέθηκε από σφουγγαράδες στην περιοχή ποταμάκια στα Αντικύθηρα το ναυάγιο ενός ρωμαϊκού πλοίου. Το πλοίο ήταν γεμάτο καλλιτεχνικούς θησαυρούς (αγάλματα, κοσμήματα, αμφορείς, έπιπλα κλπ) προϊόντα «πολιτισμικών ανταλλαγών» που στις μέρες μας ονομάζεται αρχαιοκαπηλία, μιάς και το πλοίο που βυθίστηκε κατευθυνόταν από την Ρόδο προς την Ρώμη και το φορτίο του μάλλον επρόκειτο να διακοσμήσει την βίλα κάποιου Ρωμαίου. Το ναυάγιο αυτό αποτέλεσε το 1901μ.Χ. και την εγκαινίαση της υποβρύχιας αρχαιολογίας με βαρύ όμως τίμημα : έναν νεκρό και δύο σφουγγαράδες-δύτες ανάπηρους. Ανάμεσα στα ευρήματα του περίφημου "Θησαυρού των Αντικυθήρων" (που σήμερα μεγάλο μέρος του κοσμεί το Αρχαιολογικό μουσείο των Αθηνών) περιλαμβάνεται και ένα τεχνούργημα, ένα μοναδικό αστρονομικό όργανο που είναι γνωστό ως "ο Υπολογιστής των Αντικυθήρων". Αρχικά, το τόσο σημαντικό (όπως αποδείχθηκε αργότερα) εύρημα πέρασε απαρατήρητο και έπρεπε να περάσουν 8 μήνες για να κινήσουν την προσοχή των ειδικών, τα κομμάτια με τα ξεκάθαρα ίχνη γραναζιών πάνω τους και τη μοναδική , αλλά πολύ δυσανάγνωστη γραφή που βρέθηκε σε ολόκληρο το ναυάγιο. Όμως η μακροχρόνια παραμονή στη θάλασσα και η κακή συντήρηση λόγω ελλείψεως εμπειρίας, κατέστρεψαν ένα μεγάλο μέρος του μηχανισμού , δυσκολεύοντας το έργο των μελετητών , που ασχολήθηκαν με αυτόν.

    Με τις πρώτες μελέτες επικράτησαν δύο τάσεις :  η μία υποστήριζε ότι επρόκειτο για κάποιου είδους αστρολάβο (Ν.Σβορώνος , Ρεδιάδης) , και η άλλη υποστήριζε ότι επρόκειτο για κάποιο πολυπλοκότερο μηχανισμό (Κ.Ράδος , Ι.Θεοφανίδης). 

Τα σημαντικότερα αποτελέσματα όμως ξεκίνησαν με την ενασχόληση του καθηγητή Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις το 1951.     Στην έρευνα του αυτή βοηθήθηκε από το Ελληνικό Κέντρο Πυρηνικής Ενέργειας  "Δημόκριτος", και ιδιαίτερα από τον πυρηνικό φυσικό Χαράλαμπο Καράκαλο, με τον οποίο συνεργάστηκαν στενά επί πολλά χρόνια τόσο στη ραδιοφωτογράφηση του μηχανισμού με ακτίνες Γ και Χ, μια εξαιρετικά επίπονη δουλειά, όσο και στην ανάλυση της δομής και των συνδέσεων του μηχανισμού.     Τελικά, ο Πράις ολοκλήρωσε τη μελέτη του και το 1974 δημοσίευσε το περίφημο σύγγραμμα του για το μηχανισμό των Αντικυθήρων.

    Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Πράις, ο μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένα ημερολογιακό υπολογιστικό μηχάνημα του Ήλιου και της Σελήνης. Το πιο εξελιγμένο χαρακτηριστικό του είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα ενός διαφορικού γραναζιού.  

Από το μηχανισμό των Αντικυθήρων, μετά την ανέλκυση του και πολλές απροσεξίες, περιπέτειες και παραλήψεις, διασώθηκαν τελικά τέσσερα τμήματα, τα οποία ο Πράις, για διευκόλυνση του, χαρακτήρισε με τα γράμματα a, b, c, d.      Η σωστή συναρμολόγηση των τεσσάρων κομματιών  επιβεβαιώνεται γιατί ταιριάζουν τόσο τα χρώματα και τα τμήματα μεταξύ τους, όσο και η ίδια η δομή του ωρολογιακού μηχανισμού.

    Από αυτά τα υπολείμματα, μέσω της ραδιογράφησης και της ανάλυσης του μηχανισμού έχουμε μια αρκετά λεπτομερειακή ιδέα για το πρωτότυπο μηχανισμό. Αποτελούνταν από ένα πολύπλοκο σύστημα 30 οδοντωτών τροχών (γραναζιών), με διαμέτρους που ποικίλλαν από τα 132 στα 9 χιλιοστά, οι οποίοι θέτονταν σε κίνηση με τη βοήθεια ενός χειροκίνητου άξονα ο οποίος έθετε σε κίνηση τους δείκτες πάνω στις διαβαθμισμένες πλάκες. Σύμφωνα με τον κ. Πράις υπήρχαν αρχικά δύο ξεχωριστοί μηχανισμοί , ένας στην εμπρός πλάκα και ένας στην πίσω οι οποίοι ήταν ανεξάρτητοι. Όλο το σύστημα περιβάλλονταν από ένα ξύλινο πλαίσιο που έκλεινε με θυρίδες στην μπροστινή και πίσω μεριά. Ο κ. Πράις κατάφερε να κατασκευάσει και ένα αντίγραφο του μηχανισμού.  

     Πάνω στις διαβαθμισμένες πλάκες όσο και πάνω στο πλαίσιο υπήρχαν επιγραφές στα ελληνικά ή οποίες αποτελούσαν τις οδηγίες χρήσης και τις ενδείξεις. Στο μεγάλο δίσκο που βρίσκεται στο μπροστινό μέρος είναι σημειωμένοι οι μήνες του έτους ενώ αλλού σημειώνεται η κίνηση του Ήλιου μέσα στο ζωδιακό κύκλο όπως και η ετήσια κίνηση λαμπρών αστέρων και αστερισμών.

Διάγραμμα του Υπολογιστή

    Από τις επιγραφές που υπήρχαν οι περισσότερες δεν μπορούν να διαβαστούν καθόλου λόγω διάβρωσης. Σώζονται τμήματα από τρεις κύριες επιγραφές και αρκετές δευτερεύουσες Δυστυχώς μόνο σε δύο από τα τμήματα που σώθηκαν το διατηρημένο κείμενο είναι αρκετά μεγάλο και σαφές: στο μεγάλο κομμάτι της πλάκας του πίνακα και το κάτω κομμάτι της πίσω πόρτας. Τα στοιχεία που προκύπτουν από αυτά  όπως π.χ. η μορφή των γραμμάτων ενισχύουν τη χρονολόγηση του ναυάγιου και της κατασκευής του μηχανήματος μια και είναι χαρακτηριστικά του 1 π.Χ αιώνα.  
 

  Η επιγραφή στο μεγάλο κομμάτι αναγράφει τα εξής :
(με κόκκινο τα αποκαταστημένα τμήματα της επιγραφής)   
  

 
Η επιγραφή στο πίσω θυρόφυλλο αναγράφει:   
 

    Για την ικανότητα ικανότητα κατασκευής πολύπλοκων μηχανισμών από γρανάζια, έχουμε πολύ λίγες πληροφορίες, γιατί ουσιαστικά σαφή αναφορά στους οδοντωτούς τροχούς έχουμε για πρώτη φορά από τον αλεξανδρινό μηχανικό Ήρωνα. Όμως υπάρχουν ενδείξεις που υποδεικνύουν τον Αρχιμήδη ή και τον Κτησίβιο ως πιθανούς εφευρέτες του οδοντωτού τροχού.  

    Ο Αρχιμήδης είναι γνωστός για τις πολύπλοκες κατασκευές του που αναπαριστούσαν τις κινήσεις των άστρων και των πλανητών στο στερέωμα, έχουμε όμως πληροφορίες μόνο για το τι λειτουργίες εκτελούσαν και όχι για το πως τις εκτελούσαν. Πιθανότατα όμως ο τρόπος λειτουργίας τους να ήταν παρόμοιος με του μηχανισμού των Αντικυθήρων. Την περίφημη σφαίρα του Αρχιμήδη έχουν αναφέρει οι Πάππος, Πρόκλος, Σέξτος Εμπείρικος, Φιρμίκιος, Μαρτιανός, Καπέλλα, Οβίδιος και Τερτουλλιανός, όμως την σημαντικότερη μαρτυρία δίνει ο Κικέρων.  

    Στα πρώιμα στάδια της εξέλιξης παρόμοιων μηχανισμών βρίσκουμε τα ηλιακά ρολόγια, αρχικά στατικά και αργότερα μεταφερόμενα. Τα μεταφερόμενα ηλιακά ρολόγια είναι κοντινοί πρόγονοι του μηχανισμού των Αντικυθήρων.  

    Με τα νεότερα ευρήματα γίνεται φανερό ότι η τεχνολογία αυτή διατηρήθηκε και στο Βυζάντιο, δεδομένου ότι βρέθηκε παρόμοιος μηχανισμός κατασκευασμένος τον 7ο αιώνα. Μάλιστα αντίστοιχος μηχανισμός περιγράφεται από τον μεταγενέστερο Άραβα Αλ Μπιρουνί. Ένα μεγάλο ποσοστό των τεχνολογικών κατακτήσεων στον τομέα αυτό αφομοιώθηκε από τους Άραβες. Όπως είναι επίσης γνωστό πλήθος αρχαίων ελληνικών πραγματειών έχουν διασωθεί μόνο σε αραβικές μεταφράσεις. Οι Άραβες πειραματίστηκαν με διάφορα σχέδια και κατασκευές για να αποδείξουν την ορθότητα των ελληνικών κειμένων.  

    Η τεχνολογία των οδοντωτών τροχών εξελίχθηκε στην ωρολογοποιεία που εμφανίστηκε και άνθησε τον 13ο και 14ο αιώνα. Ιδιαίτερα για το διαφορικό γρανάζι που αποτελεί και το πιο εντυπωσιακό εύρημα στο μηχανισμό, πρέπει να αναφερθεί ότι επανεμφανίστηκε δεκάδες αιώνες αργότερα. 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

    Ο Υπολογιστής των Αντικυθήρων είναι ένα εξαίρετο αποτέλεσμα εφαρμογής επιστημών στην πράξη : Μαθηματικών, Γεωμετρίας, Αστρονομίας και Μηχανικής. Η πολυπλοκότητα αλλά και η καταπληκτική ακρίβεια της κατασκευής μας δείχνει ότι είναι ένας μηχανισμός που δεν κατασκευάστηκε στην τύχη, αλλά ήταν προϊόν εξελίξεως και πρέπει να βασίστηκε σε κάποιο παλαιότερο μηχανισμό, ίσως από κάποιο εργαστήριο που κατασκεύαζε παρόμοιους μηχανισμούς. Η μεγάλη ακρίβεια στην κοπή των γραναζιών δείχνει τις υψηλές δυνατότητες της μεταλλοτεχνίας του πρώτου π.Χ. αιώνα. 

πιέστε εδώ για προτάσεις ή σχόλια σας, που αφορούν την παρούσα σελίδα

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ :

• Στο βιβλίο του Χ. ΛΑΖΟΥ "Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ" εκδόσεις ΑΙΟΛΟΣ.
• Στο περιοδικό "ΤΟ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ " τεύχος 209 Σεπτέμβριος 1997

• Στην σελίδα "Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ" 

    Από όπου προήλθαν οι φωτογραφίες και μέρος των κειμένων.

Ευχαριστούμε τον Ν. Βεντούρα για την άδειά του, να χρησιμοποιήσουμε μέρος των κειμένων του.