Χρονολογική περίοδος 10

      Έως πριν λίγο καιρό, τα παλιότερα ερείπια του βασιλείου του Σαβά ανάγονταν το πολύ έως τον 7ο αιώνα π.Χ.

      Ο Τζέιμς Σόερ, αρχαιολόγος του πανεπιστημίου της Πενσυλβάνιας, ο οποίος ηγήθηκε για πέντε χρόνια μιας αρχαιολογικής αποστολής στην περιοχή του Σαβά, αποκάλυψε ότι το βασίλειο του Σαβά είναι αρκετά αρχαιότερο απ’ όσο πιστευόταν μέχρι σήμερα από τους επιστήμονες.

      Τις απόψεις του, διατυπωμένες σε εκθέσεις σχετικά με τα αποτελέσματα της αποστολής, τις στηρίζει κυρίως στις ανασκαφές που διεξήγαγε στην ερημική κοιλάδα Ουαντί αλ-Τζουμπά, 25 περίπου μίλια νότια από τα σημερινά ερείπια της Μαρίμπ, της πρωτεύουσας του βασιλείου του Σαβά, σε μια περιοχή που βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της σημερινής Υεμένης.

      Όμως τα αρχαιολογικά ευρήματα δεν τους βοηθούν, γιατί αρχαιολογικές ανασκαφές διεξάγονται και από άλλους οι οποίοι «δεν έχουν προβλήματα» με τους αρχαίους Έλληνες ή με το ελληνικό πνεύμα. Το1984 ομάδα άγγλων και σκανδιναβών αρχαιολόγων που έκαναν έρευνες στην περιοχή, ανακάλυψαν ότι το νησί Φαϊλάκα στον κόλπο του Κουβέιτ και το νησί Χαργκ (η ονομασία που του έδωσαν οι αρχαίοι Έλληνες ήταν Ικαρία) ήταν κάποτε ελληνικές αποικίες. Οι επιστήμονες υποθέτουν ότι τα ελληνικά αυτά ονόματα δόθηκαν από τον Μέγα Αλέξανδρο, σύμφωνα με μια μαρτυρία του Αρριανού στην Αλεξάνδρου Ανάβαση, που έγραψε.

      Όμως είναι αυτές οι ίδιες οι μαρτυρίες της φιλολογίας που καταρρίπτουν τους ισχυρισμούς για την μη επίδραση —και έντονη— των Ελλήνων στην Ερυθρά Θάλασσα. Έχουμε καταρχήν τον Περίπλου της Ερυθράς Θαλάσσης έργο ανωνύμου συγγραφέα, που πιθανολογείται ότι γράφτηκε γύρω στα 350 π.Χ. και στον οποίο παρέχονται πλήθος οδηγιών στο Ναυτίλο της εσωτερικής αυτής θάλασσας.

      Οι ειδικοί τονίζουν ότι ο Περίπλους της Ερυθράς Θαλάσσης καθώς και ένα άλλο σημαντικό έργο, "Ο Σταδιασμός της Μεγάλης Θαλάσσης", κι αυτό ανώνυμο, υπήρξαν τόσο τέλεια, σαν ναυτικά εγχειρίδια ώστε αποτέλεσαν τον πρόδρομο των περίφημων ναυτιλιακών οδηγών που εκδίδει σήμερα το Αγγλικό Ναυαρχείο.

      Φημισμένη είναι η αποστολή στην περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας του Εύδοξου του Κυζικηνού, γύρω στα 140 π.Χ. Όμως οι σημαντικότερες απόπειρες αποικισμού της περιοχής πραγματοποιήθηκαν κατά την διάρκεια βασιλείας των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο.
 

      Είναι η μοναδική στο είδος της πολιορκητική μηχανή που σώζεται από την αρχαιότητα.

      Σε κάθε πλευρά του "κριού" παριστάνονται συμβολικά κεφάλια κριών, από τα οποία απέκτησε και το όνομά του.

      Χρονολογείται στον 5ο αιώνα π.Χ.

Αρ. Μουσείου Β 236Ο. Αρχαιολογικό Μουσείο Ολυμπίας*.

*Το μουσείο φιλοξενεί στις συλλογές του τα ευρήματα από το περίφημο Ιερό του Ολυμπίου Διός, στην Ολυμπία, όπου γεννήθηκαν και τελούνταν στην αρχαιότητα οι Ολυμπιακοί Αγώνες.
Η ανέγερση του νέου Μουσείου Ολυμπίας ολοκληρώθηκε το 1975 και τα εγκαίνιά του έγιναν το 1982 με πλήρη επανέκθεση των θησαυρών του.
Αρχιτέκτονας του Μουσείου ήταν ο Πάτροκλος Καραντινός.
Στις συλλογές περιλαμβάνονται :
Συλλογή πήλινων (προϊστορικών, αρχαϊκών, κλασικών χρόνων).
Συλλογή χάλκινων.
Συλλογή γλυπτών (αρχαϊκών έως ρωμαϊκών χρόνων).
Συλλογή Ολυμπιακών Αγώνων.

      Το στεφάνι στην αρχαία Ελλάδα ονομαζόταν «στέμμα», «στέφανος», «στεφανίσκος» ή «στεφάνιον».

      Από φύλλα και καρπούς τα οποία έχουν βρεθεί σε τάφους καταλαβαίνουμε πως απαντάται από την αρχαϊκή έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Η πλειονότητα αυτών που σώζονται έως σήμερα προέρχεται από τη Μακεδονία, την Κάτω Ιταλία, τη Μ. Ασία και την περιοχή του Ευξείνου Πόντου, και έχουν βρεθεί σε νεκροταφεία ελληνιστικής κυρίως περιόδου.

      Η μυρτιά φαίνεται να συνδέεται περισσότερο με γυναικείες ταφές, ενώ η δρυς με τις ανδρικές. Αυτά τα δύο φυτά, μαζί με την ελιά εμφανίζονται συχνότερα. Η χρήση τους όμως δεν περιορίζεται όμως σε ταφές.

      Από τις επιγραφές πληροφορούμαστε την αφιέρωση στεφάνων σε ιερά ως αναθήματα στους θεούς, με σκοπό τον στολισμό των λατρευτικών αγαλμάτων τους, ενώ αναφορές γίνονται και στο βάρος και την αντίστοιχη αξία αυτών, όπως στην περίπτωση του Απόλλωνος στη Δήλο και της Αθηνάς Παρθένου στην Αθήνα.

      Έτσι από τις επιγραφές του Παρθενώνα πληροφορούμαστε για τα αφιερωμένα στεφάνια στη θεά, των οποίων η αξία ξεκινούσε από 26 και κατέληγε στις 308 δραχμές.

      Από την αρχαία γραμματεία μαθαίνουμε ακόμα πως το στεφάνι διατηρεί αποτροπαϊκές ιδιότητες και γι’ αυτό χρησιμοποιείτο ιδιαιτέρως και σε θρησκευτικές ιεροτελεστίες, θυσίες, εορτές, γάμους.

      Αποτελούσε ακόμα τιμητική αμοιβή σε αθλητικούς αγώνες και στη δημόσια ζωή και ήταν κόσμημα το οποίο φορούσαν οι άνδρες κατά τη διάρκεια των συμποσίων.

      Τόσο τα στεφάνια όσο και τα διαδήματα δεν είναι από τα πλέον συχνά ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών.

      Χρυσό στεφάνι από την εποχή του Φιλίππου B’ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου βρέθηκε από τον αγρότη Ανδρέα Καϊτατζή στο κτήμα του στη Νέα Απολλωνία Θεσσαλονίκης τον Αύγουστο του 2000. Η όλη υπόθεση περιπλέχθηκε, καθώς ο ευρών άργησε αρκετές ημέρες να παραδώσει το στεφάνι στην αρμόδια τοπική αρχαιολογική εφορεία, από φόβο, όπως είπε, να μη θεωρηθεί αρχαιοκάπηλος. Τελικά ήταν προϊόν αρχαιοκαπηλίας· από τη δικογραφία προέκυψε ότι εκτός από τον Καϊτατζή εμπλέκονταν και άλλα άτομα στην υπόθεση του χρυσού στεφανιού.
Έχει διάμετρο 18,5 εκ., είναι διακοσμημένο με φύλλα και καρπούς κισσού (εικόνα Α) και χρονολογείται στο 330-325 π.Χ. Πρόκειται για το τρίτο στεφάνι αυτού του τύπου που έχει βρεθεί.

      Το πρώτο είχε εντοπιστεί στον τρίτο τάφο της Σεβαστής Πιερίας, χρονολογείται στα μέσα του 4ου π.Χ. αι. και βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Δίου (εικόνα Β). Παρουσιάζεται στην έκθεση "Ο Χρυσός των Μακεδόνων" του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.
Το δεύτερο βρίσκεται στην κατοχή άγνωστου συλλέκτη (...)
Τα τρία στεφάνια φαίνεται να έχουν φιλοτεχνηθεί από τον ίδιο καλλιτέχνη, ενώ ο διάκοσμός τους παραπέμπει στη διονυσιακή λατρεία.

      Υπάρχει ακόμα το χρυσό στεφάνι μυρτιάς από τον τάφο Δ’ του Δερβενίου (β’ μισό του 4ου π.Χ. αι.) (εικόνα Γ).

      Από τον κυρίως θάλαμο του μεγάλου τάφου της Βεργίνας (Βασιλικός Τάφος ΙΙ) προέρχεται χρυσό στεφάνι με φύλλα και καρπούς βαλανιδιάς. Βρέθηκε μέσα στην χρυσή λάρνακα  πάνω από τα οστά του νεκρού (β’ μισό του 4ου π.Χ. αι.).
Είναι το πιο βαρύτιμο στεφάνι που σώθηκε από την ελληνική αρχαιότητα. Αποτελείται από 313 φύλλα και 68 βελανίδια, μερικά από τα οποία  λείπουν, και ζυγίζει 714 γραμμάρια, ενώ οι Δηλιακοί κατάλογοι εκθειάζουν στεφάνι αφιερωμένο από κάποιον Πτολεμαίο που ζύγιζε 810 γραμμάρια (εικόνα Δ).

      Επίσης υπάρχει το χρυσό στεφάνι με φύλλα ελιάς από τάφο του Δερβενίου και χρονολογείται στον 4ο π.Χ. αι. (εικόνα Ε).

      Χρυσό στεφάνι ελληνιστικής εποχής που αποτελείτο από 133 φύλλα, προερχόμενο από τον τάφο λαμπρού αθλητή, στο ελληνιστικό νεκροταφείο της Αγίας Ελεούσας στην Εύβοια, κλάπηκε από το μικρό μουσείο της Χαλκίδας όπου φυλασσόταν, το βράδυ της Πέμπτης 25 Ιουνίου 1999. Τελικά βρέθηκε και επιστράφηκε (εικόνα ΣΤ).

      Υπάρχει ακόμη ένα χρυσό στεφάνι από φύλλα ελιάς και άνθη που χρονολογείται στο β’ μισό του 4ου π.Χ. αι. Σταυρούπολη Θεσσαλονίκης (εικόνα Ζ).

      Από τον προθάλαμο του Βασιλικού Τάφου ΙΙ της Βεργίνας προέρχεται  επίσης το χρυσό στεφάνι από φύλλα και άνθη μυρτιάς (β’ μισό του 4ου π.Χ. αι.)(εικόνα Η).

      Χρυσό στεφάνι με φύλλα ελιάς από τον μακεδονικό τάφο 1 της Αμφίπολης εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Καβάλας. Χρονολογείται στον 3ο αιώνα π.Χ. (εικόνα Θ).

      Στα σημαντικότερα δε ευρήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Αμφιπόλεως περιλαμβάνονται : ένα χρυσό στεφάνι ελιάς (και η ασημένια οστεοθήκη μέσα στην οποία βρέθηκε) (εικόνα Ι) ...

... και ένα χρυσό στεφάνι βαλανιδιάς από ανδρική ταφή της περιοχής που χρονολογείται στον 4ο π.Χ. αι. (εικόνα ΙΑ).

      Στο Μουσείο Αγίου Νικολάου φυλάσσεται κρανίο νεαρού αθλητή με χρυσό στεφάνι, από το ρωμαϊκό (1ος αιώνας μ.Χ.) νεκροταφείο της πόλης Λατώ προς Καμάρα (σημ. Άγ. Νικόλαος). Το στεφάνι, στερεωμένο στο κρανίο, αποτελείται από σχηματοποιημένα φύλλα ελιάς. Στο στόμα του νεκρού είχε τοποθετηθεί ως "Δανάκη" (οβολός για το Πορθμείο του Χάρωνος) αργυρό νόμισμα της πόλης Πολυρρήνιας (ένα τετράδραχμο της εποχής του Αυτοκράτορα Τιβερίου) (εικόνα ΙΒ).

      Στα ευρήματα του Βασιλικού Τάφου ΙΙΙ της Βεργίνας περιλαμβάνεται ασημένια τεφροδόχος με τα οστά του νεαρού νεκρού και χρυσό στεφάνι.
Ο τάφος ανήκει πιθανότατα στον Αλέξανδρο Δ΄, τον γιό του Αλέξανδρου του Γ' (του Μεγίστου) και της Ρωξάνης, ο οποίος δολοφονήθηκε από τον Κάσσανδρο το 310 π.Χ. (εικόνα ΙΓ).

      Χρυσός στέφανος από το ελληνιστικό νεκροταφείο του Αγ. Στεφάνου Χαλκίδος.

Αρχαιολογικό Mουσείο Χαλκίδας (εικόνα ΙΔ).

      Τέλος, στα ευρήματα κλασικών και ελληνιστικών χρόνων του Αρχαιολογικού Μουσείου Αστυπάλαιας, φιλοξενείται τμήμα χρυσού στεφανιού με φύλλα και καρπούς.