«Υπάρχουν κάστρα στην Ελλάδα;», με είχαν ρωτήσει πριν δύο- τρία χρόνια κάποιοι αγγλόφωνοι συνομιλητές μου στο πολυπληθέστερο σχετικό διαδικτυακό φόρα παγκοσμίως, το castles on the web. Η παραπάνω ερώτηση για εμένα ήταν ένα μικρό σοκ..
Η Ελλάδα αποτελεί μία από τις λιγοστές χώρες στην υφήλιο με τόσα πολλά κάστρα και φρούρια, υπολειπόμενη μόνο οριακά από χώρες όπως η Αγγλία, η Σκωτία, η Γερμανία ή η Ισπανία. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στον ελλαδικό χώρο υπάρχουν πάνω από 600 κάστρα, φρούρια και πύργοι, η κατάσταση των οποίων ποικίλει από άριστη έως χείριστη σε ορισμένες περιπτώσεις.
Ακόμα όμως και μεσαιωνικά οχυρά που σήμερα δεν διασώζονται παρά κάποια ερείπια, έχουν αφήσει το στίγμα τους στην περιοχή και έχουν παίξει σημαντικότατο ρόλο στην ιστορία του τόπου μας(όπως αρκετά φρούρια που πριν μόλις δύο αιώνες έζωναν την καστροπολιτεία της Κέρκυρας και σήμερα δεν σώζεται απ' αυτά σχεδόν τίποτα).
Επιπλέον, στην μεσαιωνική ιστορία του δυτικού κόσμου μπορεί μεν η Ελλάδα να μην υφίσταται καν ως κρατίδιο και άρα να μην αναφέρεται, όμως αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες επαρχίες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και παράλληλα αποτελούσε το σημείο από όπου περνούσε οποιοσδήποτε δυτικός ήθελε να φτάσει στην Ιερουσαλήμ, τους Αγίους Τόπους, την Κωνσταντινούπολη, ή την Ρόδο. Και πιστέψτε με, εκείνη την περίοδο οι δυτικοί που ήθελαν να επισκεφτούν τα παραπάνω μέρη ήταν πολλοί.
Αρκεί να σας θυμίσω τις σταυροφορίες που πραγματοποιήθηκαν για την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, το γεγονός ότι η Κωνσταντινούπολη στις συνειδήσεις των δυτικών αποτελούσε μία Ουτοπική Πόλη καλυμμένη από άκρη σ' άκρη με χρυσάφι(κάτι που οδήγησε σε σημαντικό βαθμό στο φιάσκο της Δ' Σταυροφορίας), ενώ η Ρόδος για παραπάνω από 200 χρόνια αποτέλεσε- με τα κάστρα της Ρόδου, της Λίνδου και της Μονόλιθου- την έδρα του πιο ισχυρού ίσως δυτικού τάγματος, των Ιωαννιτών Ιπποτών, κατά τη λαμπρότερη περίοδο του.
Επιπλέον, η μεσόγειος αποτελούσε κατά το μεσαίωνα τη σημαντικότερη θάλασσα για τις δραστηριότητες, πολεμικές ή εμπορικές, όλων των τότε βασιλείων, με αποτέλεσμα τα λιμάνια του σημερινού Ελλαδικού χώρου να αποτελούν το Α και το Ω για τις τότε κραταίες θαλάσσιες δυνάμεις. Αρκεί να αναφέρουμε τα λιμάνια της Μεθώνης και της Κορώνης που αποτελούσαν τους Οφθαλμούς της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας στην Ανατολή, τα λιμάνια της Κρήτης και πιο συγκεκριμένα του Ηρακλείου που αποτέλεσε στόχο Βυζαντινών, Σαρακηνών, Τούρκων, Βενετών και τελικά Ελλήνων, αλλά και το απόρθητο λιμάνι- κάστρο της Μονεμβασιάς.
Επιπλέον, αρκετά κάστρα της Ελλάδας συνδέθηκαν άρρητα με τις πιο σημαντικές και θρυλικές προσωπικότητες του μεσαίωνα, όπως η Σκιάθος με τον διαβόητο πειρατή Χαϊρεδίν Μπαρμπαρόσα, μετέπειτα ναύαρχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Σαμοθράκη με την οικογένεια των Γατελούζων που έμμεσα προσπάθησαν να αποκτήσουν το όνομα και την εξουσία της αυτοκρατορικής οικογένειας των Παλαιολόγων, η Καλαμάτα με τον Γουλιέλμο Βιλεαρδουίνο της κραταίας τότε ομώνυμης οικογένειας, αλλά και η καστροπολιτεία του Μυστρά με τον τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου, τον Κωνσταντίνο τον Παλαιολόγο, γνωστό σήμερα και ως Μαρμαρωμένο Βασιλιά.
Ακόμα όμως και όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία άρχισε να σβήνει, καθώς καταλαμβάνονταν σταδιακά από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, στα εδάφη κτίστηκαν τα πιο ισχυρά τουρκικά κάστρα, τα οποία μάλιστα συνδέθηκαν με τους γνωστότερους αντιφρονούντες πασάδες που θέλησαν να αποσχισθούν από τη Σουλτανική εξουσία, τον Μεχμέτ Αλί, Πασά της Αιγύπτου, της Καβάλας και τον Αλί Πασά των Ιωαννίνων.
«Υπάρχουν κάστρα στην Ελλάδα;» με ρώτησαν και αναρωτιέμαι πως είναι δυνατόν να μην έχουν ποτέ ακούσει για τον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης, το γνωστότερο σήμερα οχυρό της Ελλάδας και τον τάφο του ισχυρότερου ανατολικού τάγματος, των Γενίτσαρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ή από την άλλη, είναι δυνατόν να μην έχουν ακούσει ποτέ για το κάστρο του Πλαταμώνα, το μοναδικό φρούριο που είναι αδύνατον να μην έχει δει κάποιος που επισκέπτεται έστω και για λιγοστές μέρες την Ελλάδα, διανύοντας τον πιο πολυσύχναστο δρόμο της χώρας μας, την εθνική οδό Αθηνών- Θεσσαλονίκης; Ή μήπως το Φραγκοκάστελο της Κρήτης, του οποίου ο μύθος των Δροσουλιτών έχει πραγματικά κάνει το γύρω του κόσμου ως ένα από τα λιγοστά αυθεντικά σύγχρονα μυστήρια;
Τα κάστρα της Ελλάδας δεν αποτελούν απλά ένα κομμάτι του μακρινού παρελθόντος, οχυρά που έζησαν ένδοξες στιγμές μόνο κατά τον μεσαίωνα ώστε μετά το τέλος του να σωπάσουν, όπως συμβαίνει σχεδόν σε κάθε άλλο κράτος της Ευρώπης. Αντιθέτως, απασχόλησαν τη διεθνή ευρωπαϊκή πολιτική και πολεμική σκηνή πάμπολες φορές κατά τη νεότερη ιστορία.
Πάρετε για παράδειγμα την καστροπολιτεία της Κέρκυρας, στην οποία ο ίδιος ο Ναπολέοντας έφερε 1.000 κανόνια δημιουργώντας ένα από τα ισχυρότερα οχυρά του, όπου συνεχείς οχυρώσεις από 'Aγγλους και Γάλλους τη μετέτρεψαν στο ισχυρότερο κάστρο παγκοσμίως(σύμφωνα με τότε δηλώσεις) και που για να ενωθεί η Κέρκυρα με την Ελλάδα ο ουσιαστικότερος όρος ήταν να γκρεμιστεί ολοκληρωτικά! Μάλιστα, μέχρι και σήμερα στο νησί δεν επιτρέπεται να εγκατασταθεί ελληνικό στρατόπεδο, μιας και κάτι τέτοιο απαγορεύεται ρητά από τους 'Aγγλους στο σύμφωνο που υπογράφτηκε για την ένωση της Ιονίου Πολιτείας με την Ελλάδα, το 1864.
Και φυσικά, ούτε λόγος για το αίμα που χύθηκε κατά τις εκάστοτε ελληνικές επαναστάσεις, τόσο κατά των Τούρκων όσο και κατά των Γερμανοιταλών, μιας και θεωρώ δεδομένο ότι κάτι τέτοιο ήταν κάτι περισσότερο από αναμενόμενο. Όμως, η ιδιαιτερότητα των ελληνικών κάστρων έγκειται και στο πλήθος των λαών που πολέμησαν στη σκιά των επάλξεων τους.. έως και στρατιώτες από τη μακρινή Νέα Ζηλανδία τα υπερασπίστηκαν κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο!
Κάπως έτσι, πιστεύω ότι είναι άκρως δικαιολογημένη η εξύμνηση τους από τόσους και τόσους, ξένους και Έλληνες, ιστορικούς, ποιητές και περιηγητές όπως ο Μινώτος, ο Εβλιά Τσελεμπή, ο Νούκιος, ο ανώνυμος συγγραφέας του Χρονικού του Μορέως, κλπ.
Ανατρέχοντας στους τίτλους που στολίζουν ανά τους αιώνες τα ελληνικά καστέλια, μπορούμε να κατανοήσουμε και την εξέχουσα θέση που κατείχαν στις συνειδήσεις των λαών: Κλειδοκράτορας Μακεδονίας- Θεσσαλίας για το κάστρο του Πλαταμώνα, Θερμοπύλες της Θράκης για το κάστρο της Καβάλας, Γιβραλτάρ της Ανατολής για το κάστρο της Μονεμβασιάς, Πύργος του Αίματος για τον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης, το Αιρετικό Οχυρό της Λίνδου, κλπ.
Σ' αυτά τα ελληνικά καστέλια επιθυμεί το παρόν σύγγραμμα να αποτείνει φόρο τιμής, να διηγηθεί τις ιστορίες τους, να αφουγκραστεί τους μύθους που τα αγκαλιάζουν, να πενθήσει για το αίμα που έχει ποτίσει τα χώματα τους, να πονέσει για τις πολιορκίες και τις επιδρομές που έχουν ζήσει, να μεταδώσει στους αναγνώστες του το συναίσθημα της απελπισίας, της θλίψης, αλλά και της χαράς και της λαχτάρας που έχουν νιώσει άνθρωποι πίσω και μπροστά από τις επάλξεις τους.
Αλλά κυρίως, να ταξιδέψει τον άνθρωπο του σήμερα σε εποχές του χθες, να τον πάρει από το χέρι και να τον ξεναγήσει σε κάποιους από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους τους, να του μιλήσει για την ιδιαιτερότητας τους, να του εξηγήσει γιατί είναι σπάνια- ίσως και μοναδικά- ανά την υφήλιο, να του μάθει να αναγνωρίζει την αξία τους.. να αγαπάει το παρελθόν του.
'Αρα στην ερώτηση «Υπάρχουν κάστρα στην Ελλάδα;», μία μόνο απάντηση δύναται να δοθεί:
«Ναι.. και μάλιστα μερικά από τα σημαντικότερα παγκοσμίως».
Το Κάστρο του Πλαταμώνα, άποψη από το εσωτερικό του.
Εδώ, τα τείχη που χωρίζουν τον εξωτερικό με τον εσωτερικό περίβολο του κάστρου.
Κατεστραμμένο κανόνι στο εσωτερικό του κάστρου με φόντο το Αιγαίο Πέλαγος.
Όπως αναφέρουν μαρτυρίες προς τα τέλη του 18ου αιώνα, δύο κανόνια στο εσωτερικό του κάστρου το έκαναν να
«βρυχάται πυρ και να σκορπάει θάνατο»..
Καθώς περπατάμε περιμετρικά των τειχών του κάστρου.
< < > >
[Το Κάστρο της Σκιάθου]
Τα ερείπια εκκλησίας στο εσωτερικό του κάστρου, μέσα στην οποία
συναντήσαμε μία περίεργα φυσική εικόνα του Χριστού.
Το υψηλότερο σημείο του κάστρου, παλαιότερα η θέση των κανονιοβολιστών
από όπου οι Σκιαθίτες καλωσόριζαν πειρατές και εχθρικά πλοία.
Η είσοδος του κάστρου όπως φαίνεται από το εσωτερικό του. Στο πάνω μέρος
του εναπομείναντος κτίσματος βρισκόταν η «ζεματίστρα».
< < > >
[Το Κάστρο της Καβάλας]
’ποψη της ακρόπολης του κάστρου της Καβάλας, όπως φαίνεται από το
λιμάνι της σύγχρονης πόλης. Αν παρατηρήσετε πιο προσεκτικά στο κάτω μέρος
της φωτογραφίας, θα διακρίνεται και μέρος των τειχών της πόλης που εκτινόταν
έξω από την ακρόπολη κατά το μεσαίωνα.
Ο εσωτερικός περίβολος όπως φαίνεται μέσα από μισοκατεστραμμένο σήμερα
κτήριο στην άκρη του περιβόλου.
Η σύγχρονη πόλη της Καβάλας μοιάζει να πολιορκεί πλέον το μεσαιωνικό οχυρό
στην κορυφή του λόφου της συνοικίας της Παναγίας.
Λίγο πιο πάνω από το κάστρο στέκει το άγαλμα του Μεχμέτ Αλί, Πασά της Αιγύπτου
και γέννημα θρέμμα της Καβάλας.
< < > >
[Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης]
Ο Λευκός Πύργος, ένας από τους 40 πύργους που κάποτε προστάτευαν τα
τείχη της καστροπολιτείας της Θεσσαλονίκης.
Αν και επί δεκαετίες αποτελούσε έδρα του ανατολικού τάγματος των Γενίτσαρων,
εντούτοις μετά την προδοσία τους από τον Σουλτάνο της Πόλης φυλακίστηκαν,
βασανίστηκαν και πέθαναν στο εσωτερικό του.
Βλέπε λεζάντα πάνω..
Σημεία/ κελιά στο εσωτερικό του πύργου. Ο Λευκός Πύργος κατά την τουρκοκρατία
αποτελούσε φυλακή και τόπο βασανιστηρίων για τους Έλληνες και τους Τούρκους αντιφρονούντες.
< < > >
[Το Κάστρο της Κορώνης]
Ισχυρός θαλάσσιος πύργος του κάστρου.
Η κύρια πύλη του κάστρου της Κορώνης που ακολουθεί καθαρά γοτθική τεχνοτροπία
και κοιτάζει προς το βορρά.
Ο σημερινός ναός και το νεκροταφείο στο εσωτερικό του οχυρού της Κορώνης.
Περπατώντας στο εσωτερικό του κάστρου.
< < > >
[Το Κάστρο της Μεθώνης]
Η κεντρική πύλη του κάστρου της Μεθώνης.
Η περιώνυμη Μονολιθική Στήλη του Μοροζίνι με φόντο την εσωτερική πύλη
προς την κυρίως αυλή του κάστρου.
Το Μπούρτζι, ή αλλιώς Φρούριο της Θάλασσας, αν και σήμα κατατεθέν του
ιδιαίτερα ισχυρού κάστρου της Μεθώνης, στην πραγματικότητα αποτελεί ένα αδύναμο φρούριο.
Χώρος του κάστρου που χρησιμοποιούνταν είτε ως μέρος αποθήκευσης,
σε περίοδο ειρήνης, είτε ως χώρος για κανόνια, εν καιρώ πολέμου.
< < > >
[Η Καστροπολιτεία του Μυστρά]
Κτήρια του εξωτερικού περιβόλου, με φόντο την ακρόπολη της καστροπολιτεία τους Μυστρά.
Ένα από τα κτήρια στο εσωτερικό του κάστρου, ενδεικτικό της κατάστασης
στην οποία βρίσκονται τα περισσότερα εξ αυτών.
Τα τείχη της ακρόπολης του Μυστρά.
Ο περίβολος της ακρόπολης του Μυστρά.
< < > >
[Το Κάστρο της Μονεμβασιάς]
Η καμαροσκέπαστη Μεγάλη Πύλη του κάστρου της Μονεμβασιάς.
Η εκκλησία του Ελκόμενου Χριστού, χτισμένη σύμφωνα με το θρύλο το 1.000 π.Χ.,
με φόντο την ακρόπολη του κάστρου της Μονεμβασιάς.
Η πύλη της ακρόπολης του μεσαιωνικού κάστρου.
Ο ναός της Αγίας Σοφίας, ή αλλιώς της Παναγίας της Οδηγήτριας.
τρούλος του ναού της Αγίας Σοφίας, βλέποντας τον από το εσωτερικό της εκκλησίας.
< < > >
[Το Κάστρο της Καλαμάτας]
’ποψη από τα ερείπια του κάστρου της Καλαμάτας.
Η κεντρική πύλη του κάστρου.
Η πύλη προς την ακρόπολη του κάστρου της Καλαμάτας, η οποία παραμένει
κλειστή από το σεισμό του 1981.
< < > >
[Το Φραγκοκάστελο και οι Δροσουλίτες]
Το Φραγκοκάστελο με φόντο το Λιβυκό Πέλαγος, καθώς φθάνω από το βορρά.
Τα ανατολικά τείχη του Φραγκοκάστελου.
Η κεντρική πύλη του κάστρου δίπλα από το νοτιοδυτικό πύργο.
Στην κορυφή της πύλης διακρίνονται τρία ανάγλυφα σύμβολα.
Έξω από το κάστρο, μεταξύ άλλων, υπάρχει προτομή του Χατζημιχάλη Νταλιάνη
και επιγραφή που μνημονεύει τους αδελφούς Πατσούς.
< < > >
[Ο Μέγας Κούλες του Ηρακλείου]
’ποψη του Μέγα Κουλέ από την πλευρά του Ηρακλείου.
Ανάγλυφη αναπαράσταση του Λέοντα του Αγίου Μάρκου πάνω από την
κεντρική (δυτική) πύλη του Μεγάλου Κουλέ.
Μερικοί από τους 26 αποθηκευτικούς χώρους του ισογείου
όπου φυλάσσονταν πέτρινες μπάλες κανονιών.
Βλέπε λεζάντα πάνω..
’ποψη των επάλξεων του Μεγάλου Κούλε του Ηρακλείου.
< < > >
[Το Κάστρο του Αλή Πασά των Ιωαννίνων]
Εσωτερική πύλη του κάστρου.
Η κεντρική πύλη του Ιτς Καλέ, της ακρόπολης του οθωμανικού οχυρού.
Το σημερινό Βυζαντινό Μουσείο (πρώην ανάκτορο) με μία συστοιχία κανονιών μπροστά του.
Ο βυζαντινός πύργος του Βοημούνδου.
Το Φετιχέ Τζαμί και ο τάφος του Αλή Πασά.
Το κείμενο και οι φωτογραφίες αποτελούν μέρος του βιβλίου "Κάστρα και Θρύλοι στην Ελλάδα" του Ν. Κουμαρτζή, το οποίο κυκλοφορεί (Μάιος 2007) σε όλα τα βιβλιοπωλεία της Ελλάδος από τις εκδόσεις Αρχέτυπο.
Για περισσότερες πληροφορίες ως προς τη δομή του βιβλίου και τα περιεχόμενα του επισκεφτείτε την προσωπική ιστοσελίδα του συγγραφέα: nkoumartzis.metafysiko.gr
Για οποιεσδήποτε ερωτήσεις που αφορούν το περιεχόμενο του βιβλίου επικοινωνήστε μαζί του στο email: @hotmail.com, ενώ για οτιδήποτε άλλο (παραγγελίες, ερωτήσεις άλλη φύσης, κλπ.) επικοινωνήστε με τις εκδόσεις Αρχέτυπο στο τηλ.: 231 0 226 166 ή στο email: @metaekdotiki.gr
Σημείωση:
Οι παραπάνω φωτογραφίες αποτελούν στην πλειοψηφία τους δημιουργίες του Ν. Κουμαρτζή. Στη φωτογραφική κάλυψη του Λευκού Πύργου της Θεσσαλονίκης, του Κάστρου της Καλαμάτας, του Κάστρου της Καβάλας, της Καστροπολιτείας του Μυστρά, του Κάστρου της Μονεμβασιάς, των Κάστρων της Μεθώνης και της Κορώνης και του Κάστρου της Σκιάθου συμμετείχε ο Γ. Πολυμέρου. Η φωτογραφική κάλυψη του Κάστρου των Ιωαννίνων έγινε από τους Ν. Τσιγαρίδα και Γ. Παπαγιάννη.