περιπλανώμενος, ειδωλολάτρης, πυρολάτρης,
Έλα ακόμη κι αν έσπασες
χιλιάδες φορές τους όρκους σου,
Έλα και πάλι έλα,
το δικό μας καραβάνι δεν είναι καραβάνι της απόγνωσης.
τάγμα Μεβλεβί
Ήταν μέσα Απριλίου του 2007, όταν μαζί με φίλους επισκεπτόμουν για τρίτη φορά την Κωνσταντινούπολη, μία πόλη με έντονη μυστικιστική παράδοση. Με την πείρα των προηγούμενων επισκέψεων, είχα πάψει πλέον να αναζητώ γνωστούς -τουριστικούς και μη- προορισμούς, εστιάζοντας σε ιδιαίτερα σημεία της Πόλης όπου το παρελθόν και η τουρκική παράδοση συνέχιζαν να ζουν στο περιθώριο.
Ένα τέτοιο σημείο εντόπισα στη Μονή των Μεβλεβί (Mevlevi Tekkesi για τους Τούρκους) που αν και βρίσκεται στο κέντρο της Κωνσταντινούπολης, λιγοστοί γνωρίζουν την ύπαρξη του. Στόχος της επίσκεψης μου; Η βιωματική -όσο μου επιτρέπει η διαφορετική μου κουλτούρα- παρακολούθηση μίας σεμά (sema) , ή πιο απλά.. μίας μυστικιστικής τελετής περιστρεφόμενων δερβίσηδων.
Η Μονή του Τάγματος και η Γένεση των Μεβλεβί
Κάπως έτσι, λίγες ώρες μετά την έλευση μου στην Πόλη κατευθυνόμουν ήδη προς τη σούφικη μονή κατηφορίζοντας στην κεντρική οδό Ιστικλάλ, από την πλατεία Ταξίμ προς το tunnel. Στο τέλος της οδού έστριψα στο δρομάκι Γκαλίπ Ντεντέ (μεγάλος ποιητής των Μεβλεβί), όπου στον αριθμό 15 πέρασα κάτω από τη μικρή πύλη της μονής, η οποία έμοιαζε να χάνεται μέσα σε προσόψεις παλαιοβιβλιοπωλείων και σύγχρονων καταστημάτων.
Η μονή ανήκε στην πιο γνωστή αίρεση των Σούφι, το Τάγμα των Μεβλεβί, που ιδρύθηκε αμέσως μετά το θάνατο του δασκάλου «Μεβλανά» Τζελαλεντίν Ρουμί, το 1273 στην Κόνυα της νότιας Μικράς Ασίας. Οι πρώτοι δερβίσηδες, στηριζόμενοι σε γραπτά του Ρουμί, άφησαν πίσω τους τον κλασσικό τρόπο λατρείας του Αλλάχ επιλέγοντας έναν πιο βιωματικό: την τελετή σεμά.
Κάπως έτσι, μέσω του προαναφερθέντος τελετουργικού χορού και υπό τη συνοδεία υποβλητικής μουσικής, ξεκίνησαν μίας παράδοση 800 χρόνων (που διακόπηκε μόνο την περίοδο 1924-1950 όπου ο Κεμάλ Ατατούρκ ανακήρυξε τον σουφισμό παράνομο): την προσέγγιση του θείου μέσω του περιστροφικού χορού. Έτσι γεννήθηκαν οι περιστρεφόμενοι δερβίσηδες.
Με τις παραπάνω σκέψεις, εισήλθα στον προαύλιο χώρο της μονής. Αφήνοντας πίσω μου το νεκροταφείο (με πλήθος συμβόλων πάνω στις ταφόπλακες που αποκαλύπτουν στοιχεία για τους νεκρούς), εισήλθα στο θεωρείο του 18ου αιώνα, στο κέντρο του οποίου βρίσκεται η οκτάγωνη ξύλινη σκηνή που φιλοξενεί μέχρι σήμερα τις τελετές των εναπομείναντων δερβίσηδων.
Γύρω της, πλήθος από χειρόγραφα, σπάνιες φωτογραφίες, στολές και καπέλα του τάγματος στόλιζαν τις προθήκες του μουσείου. Δεν είχα όμως χρόνο για ξενάγηση, η ώρα ήταν ήδη 3 και η τελετή σε λίγα λεπτά ξεκινούσε.
Η Μυστικιστική Τελετή των Περιστρεφόμενων Δερβίσηδων
ο κόσμος του Σεμά είναι έξω από κάθε κόσμο.
Mevlana Jalal al- din Rumi
Τα μέλη της ορχήστρας mutrip πήραν τη θέση τους στην είσοδο της ξύλινης σκηνής, όπου υπό τους ήχους νέι (ney), τυμπάνων, ψάλτη και χορωδίας σηματοδότησαν την έναρξη της τελετής. Ένας δερβίσης διέσχισε τη σκηνή και ακριβώς απέναντι από την ορχήστρα τοποθέτησε μία προβιά ορίζοντας τη θέση του sheik, του πνευματικού δασκάλου των δερβίσηδων.
Στη συνέχεια, οι δερβίσηδες πήραν τη θέση τους στην άκρη της σκηνής, ακολούθησε ο sheik, και σε στάση σεβασμού άκουσαν τον chanter να απαγγέλει το Naat-i Serif, έναν ύμνο προς τιμή του προφήτη Μωάμεθ.
Αμέσως μετά, οι δερβίσηδες με πρώτο τον sheik πραγματοποίησαν τρεις κύκλους στη σκηνή, το σύνολο των οποίων ονομάζεται Cycle of Veled και συμβολίζει τη γέννηση της ανθρωπότητας. Κατά τη διάρκεια τους, όταν κάποιος δερβίσης έφθανε στο ύψος της θέσης του sheik γυρνούσε και υποκλινόταν στον δερβίση που τον ακολουθούσε, δείχνοντας έτσι ότι γνώριζε πως το κέντρο της Θεϊκής Αλήθειας βρίσκεται στην καρδιά κάθε ανθρώπου.
Στο τέλος του τρίτου κύκλου, ο sheik πήρε τη θέση του στην άκρη της σκηνής και οι δερβίσηδες αποδύοντας τους μανδύες πέρασαν ένας- ένας από μπροστά του, αποτίνοντας του τιμή με έναν ασπασμό, και ξεκίνησαν την περιστροφή.
Σταδιακά, τα χέρια τους -που αρχικά ήταν μαζεμένα στο στήθος (συμβολίζοντας έτσι τη Θεϊκή Ολότητα)- άρχισαν να ανοίγουν, με το δεξί χέρι να κοιτάζει προς τα πάνω και το αριστερό προς τα κάτω, συμβολίζοντας έτσι ότι: «από το Θεό λαμβάνουμε, στον άνθρωπο δίνουμε, δεν κρατάμε τίποτα για τον εαυτό μας» .
Κατά τη διάρκεια της σεμά, ο πιστός θεωρητικά δύναται να αγγίξει -με τρόπο βιωματικό- τη θεϊκή πραγματικότητα. Αυτό ακριβώς γίνεται μέσω της περιστροφής, η οποία χωρίζεται σε τέσσερις φάσεις (με ολιγόλεπτα ενδιάμεσα διαλλείματα) που κάθε μία συμβολίζει και κάτι διαφορετικό: η πρώτη την πίστη του περιστρεφόμενου δερβίση στη Θεϊκή Ολότητα, η δεύτερη τη διάλυση της ύπαρξης του μέσα σ' αυτήν, η τρίτη την κάθαρση του εαυτού και την ωρίμανση του και η τέταρτη το άγγιγμα του σημείου όπου η ανυπαρξία τέμνεται με τη Θεϊκή Ύπαρξη.
Και κάπου εδώ, ο sheik σηκώθηκε και περπάτησε ως το κέντρο της σκηνής όπου άρχισε να περιστρέφεται σιγά- σιγά ανοίγοντας με το δεξί χέρι το μανδύα του, δείχνοντας έτσι ότι η καρδιά του είναι ανοικτή για όλους τους ανθρώπους. Η τελετή ολοκληρώθηκε με την ανάγνωση ενός χωρίου από το Κοράνι, σημαίνοντας έτσι το τέλος του βιωματικού ταξιδιού των δερβίσηδων και της εκστατικής επικοινωνίας τους με τον Αλλάχ. Είχαν ήδη περάσει δύο ώρες..
αλλά στις καρδιές των ανθρώπων.
Mevlana Jalal al- din Rumi
Η μικρή πύλη της μονής, στον αριθμό 15 της οδού Γκαλίπ Ντεντέ.
Το θεωρείο του 18ου αιώνα, στο εσωτερικό του οποίου βρίσκεται η οκτάγωνη ξύλινη σκηνή σεμά.
Το νεκροταφείο της σούφικης αίρεσης, μέσα στη μονή. Αποκωδικοποιώντας τα σύμβολα πάνω σε κάθε ταφόπλακα μπορείς να αποσπάσεις πληροφορίες για το νεκρό, όπως π.χ. το φύλο, το επάγγελμα, το πλήθος των απογόνων του, κλπ.
Στο εσωτερικό του θεωρείου, αντικρίζοντας τη ξύλινη σκηνή σεμά.
Εκθέματα στις προθήκες του μουσείου, γύρω από τη σκηνή σεμά.
Η μουσική ορχήστρα mutrip που συνοδεύει το χορό των δερβίσηδων έχει πάρει τη θέση της στην άκρη της σκηνής.
Ένας δερβίσης τοποθετεί μία κόκκινη προβιά στη θέση του sheik, ακριβώς απέναντι από την ορχήστρα. Η νοητή γραμμή που ενώνει την ορχήστρα με τη θέση του sheik και η οποία διασχίζει διαμετρικά τη σκηνή, θεωρείται ο συντομότερος δρόμος προς τη Θεϊκή Ολότητα και δεν επιτρέπεται να την περπατήσει κανείς πέρα από αυτόν.
Καθώς οι δερβίσηδες εισέρχονται στη σκηνή.
Ο sheik παίρνοντας τη θέση του στη σκηνή.
Όλοι οι δερβίσηδες σε στάση σεβασμού ακούν το Naat-i Serif.
Κατά τους πρώτους 3 κύκλους, στο ύψος της θέσης του sheik κάθε δερβίσης γυρνάει και υποκλίνεται στον δερβίση που τον ακολουθεί.
Ο sheik, πνευματικός δάσκαλος των δερβίσηδων, της μονής Μεβλεβί της Κωνσταντινούπολης.
Οι δερβίσηδες αποδύοντας τους μανδύες τους.
Λίγο πριν την έναρξη του περιστροφικού χορού των δερβίσηδων.
Κάθε δερβίσης πριν την περιστροφή, περνάει μπροστά από τον sheik αποτείνοντας του τιμή με έναν ασπασμό.
Στην αρχή τη περιστροφής οι δερβίσηδες εισέρχονται με τα χέρια μαζεμένα στο στήθος (δερβίσης αριστερά) και σταδιακά τα απομακρύνουν από το σώμα τους (δερβίσης δεξιά).
Έχοντας τα χέρια σε πλήρη έκταση, η παλάμη του δεξιού κοιτάζει προς τα πάνω και του αριστερού προς τα κάτω, συμβολίζοντας έτσι το ρόλο του διάμεσου μεταξύ Θεού και ανθρώπου που κατέχει ο δερβίσης.
Κατά τη διάρκεια της περιστροφής, οι δερβίσηδες περιστρέφονται γύρω από τον εαυτό τους και παράλληλα κινούνται κυκλικά στη σκηνή, όπως ακριβώς οι πλανήτες κινούνται γύρω από τον άξονα τους και τον ήλιο.
Εικόνες από την τελετή. Οι 4 φάσεις περιστροφής διακόπτονται από ολιγόλεπτα διαστήματα, κατά τα οποία οι δερβίσηδες σταματάνε απότομα και αμέσως ξεκινάνε να περπατάνε, δίχως να δείχνουν κανένα σημάδι ζαλάδας ή αποπροσανατολισμού.
Κατά τη διάρκεια της περιστροφής, οι δερβίσηδες εισέρχονται σε κατάσταση έκστασης επιτυγχάνοντας κοινωνία με τον Αλλάχ, μία άμεση δηλαδή προσωπική εμπειρία επικοινωνίας με το θείο.
Κατά τη διάρκεια ολόκληρης της τελετής, ο sheik επιβλέπει τους περιστρεφόμενους δερβίσηδες.
Η τελευταία φάση της τελετής, όπου ο sheik (που έως αυτό το σημείο απλά επιβλέπει) πηγαίνει στο κέντρο της σκηνής και περιστρέφεται αργά, «ανοίγοντας» την καρδιά του προς όλους τους ανθρώπους.
Τα μέλη της Ομάδας Πυθέας που πραγματοποίησαν την αποστολή
(απο αριστερά): Leo Morpheus, Lady M και Solon.
(εκτός φωτογραφίας: Xontro_Mpizeli, Mika και Ragnarok.)
Βίντεο από τη τελετή sema στη Μονή Σουφί της Κωνσταντινούπολης.
Σημείωση: Η αποστολή στη Μονή των Σούφι έγινε στα πλαίσια της ομαδικής εξόρμησης της Ομάδας Πυθέας στην Κωνσταντινούπολη της Τουρκίας, τον Απρίλιο του 2007.