Το Σπήλαιο του Νυμφόλυπτου

Ο Υμηττός το ιερό βουνό της Αθήνας, παλιά ως και εκατό χρόνια πριν είχε αρκετά δάση και σπηλιές με γάργαρα νερά ν' αναβλύζουν, ήταν πράγματι ένας νεραϊδότοπος φημισμένος για το εκλεκτό θυμαρίσιο μέλι.
Οι Γερμανοϊταλοί κατακτητές έκαναν την αρχή, κόβοντας τα δέντρα γύρο από τις πηγές για να συνεχίσουν το μακάβριο έργο οι νεοέλληνες. Η αυξανομένη οικιστική εισβολή και η πυρπόληση των δασών έγινε αιτία να στερέψουν οι πηγές με τις προστάτιδες Νύμφες να μας εγκαταλείπουν.
Μαζί φύγανε και οι δασοφύλακες και οι δασοπυροσβέστες, ή μάλλον η πολιτεία τους κατήργησε, με αποτέλεσμα κάθε χρόνο με απάθεια να βλέπουμε την καταστροφή του Αθηναϊκού πνεύμονα. Παρά την απογύμνωση που υπέστη ο Υμηττός, στα σπλάχνα του κρατά ακόμη κάποια μυστικά περιμένοντας να τα αποκαλύψει σ' αυτούς που τον επισκέπτονται μ' ευλάβεια και σεβασμό.
Έχοντας ως οδηγό τον αρχαίο περιηγητή Παυσανία και τον φίλο αρχαιολόγο Κώστα Μεϊμαρίδη, ξεκινήσαμε για την σπηλιά του Νυμφολήπτου πάνω από το Πανόραμα Βούλας. Αφήνοντας κανείς στα δεξιά του το νεκροταφείο της Βάρης, περίπου στα 600 μέτρα πάλι δεξιά αρχίζει ένας χωματόδρομος. Αφήνοντας εκεί το αμάξι, περπατώντας κανείς περίπου για ένα χιλιόμετρο σ' αυτόν το δρόμο, ίσως στα δεξιά με λίγο τύχη και διαίσθηση αντιληφθεί την κατακόρυφη είσοδος της σπηλιάς. Η είσοδος της σπηλιάς βρίσκεται στο επίπεδο του εδάφους, κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια μας, γι' αυτό και είναι δύσκολος ο εντοπισμός της.



Σήμερα η είσοδος είναι καλυμμένη από μία σιδερένια σχάρα, για αποτροπή πιθανόν ατυχημάτων και βανδαλισμών. Έχω 10 χρόνια να επισκεφθώ τη σπηλιά, οπότε ίσως η πολιτεία να τοποθέτησε αρχαιολογική πινακίδα, κάτι που σίγουρα θα ενθάρρυνε περισσότερους επισκέπτες που όμως δυστυχώς συνήθως δεν ακολουθούν τον άγραφο κανόνα «μην πάρεις τίποτα, μόνο φωτογραφίες. Μην αφήσεις τίποτα, μόνο τα ίχνη σου».
Το εν λόγω απόφθεγμα αυτό το συνάντησα στην Αριζόνα, όταν επισκέφθηκα τους αρχαιολογικούς χώρους των Anasazi: "Take nothing but pictures. Leave nothing but your footprints". Βέβαια, η καθαριότητα και η τάξη που επικρατεί εκεί δεν λέγετε. Ούτε ένα σκουπίδι, αγγεία (όστρακα) και αιχμές οψιδιανού υπάρχουν παντού αλλά κανένας δεν παίρνει τίποτα. 'Απαξ και σε πιάσει ο φύλακας την έβαψες.
Κάπως έτσι, με μεγάλη λύπη προσγειώθηκα στη νεοελληνική πραγματικότητα.. στη η χώρα του σκουπιδαριού και της απάτης. Η σπηλιά του Νυμφολύπτου βρίσκεται σήμερα σε θλιβερή κατάσταση, έχει υποστεί τα πάνδεινα από τους βαρβάρους γραικύλους. Σταλακτίτες δεν υπάρχουν, όλοι είναι κομμένοι. Ο φίλος σπηλαιολόγος Π. Ρωμανός το 1999 είχε κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου από αρχαιολογικής και περιβαλλοντικής άποψης. Αλλά «φωνή βοώντος εν τη ερήμω ». Το κράτος είναι απασχολημένο με το πώς θα κλέψει το δημόσιο χρήμα, πώς θα γονατίσει το λαό με τους φόρους. Δεν βαριέσαι, με τις πέτρες και το περιβάλλον θα ασχοληθούνε;





Το σπήλαιο ήρθε στην επιφάνεια μετά από ανασκαφές της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής το 1902. 'Αγνωστο που βρίσκονται τα ευρήματα, εκτός από κάτι πήλινα λυχνάρια φωτισμού, καθώς και αναθηματικές λίθινες επιγραφές του 5ου αιώνα π.Χ. που εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.

Για να κατεβεί κανείς χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στα πρώτα δύο τρία μέτρα. Το σπήλαιο χωρίζεται σε δύο θαλάμους- κοιλότητες, με διαστάσεις 400 περίπου τετραγωνικά μέτρα και ύψος 10 μ. Ο πρώτος θάλαμος είναι μαυρισμένος από τις φωτιές που έκαιγαν οι βοσκοί για να ζεσταθούν από το κρύο, όταν ο Υμηττός ήταν δασωμένος.
Τον πρώτο θάλαμο τον αποκαλώ χριστιανικό, διότι σε μία γωνία συναντάμε σύγχρονες εικόνες αγίων κι ένα σβησμένο καντήλι. Στον πρώτο θάλαμο υπήρχε και πηγή, όπου οι πιστοί έριχναν νομίσματα για να κάνουν ευχές (έθιμο που τηρείται σήμερα σε διάφορα μέρη της Ελλάδας) ή να μάθουν το μέλλον τους. Πρόκειται για είδος λεκανομαντείας που ήταν διαδεδομένη στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Περίοδο. Με την οικολογική καταστροφή του δάσους στέρεψε η πηγή.
Κάποτε υπήρχε καταρράκτης που έβγαινε σ' ένα άλλο σπηλαιώδες βάραθρο, εκεί όπου είχαν βρει το θάνατο μερικά χρόνια πριν οι πυροσβέστες. Επιπλέον, σ' αυτό το λόφο πριν χρόνια είχε προσκρούσει και ένα στρατιωτικό αεροπλάνο, ενισχύοντας την πεποίθηση ότι η περιοχή φέρει αρνητική ενέργεια.



Τα αρχαιολογικά ευρήματα στη σπηλιά φανέρωσαν πως το άντρο ήταν αφιερωμένο στον Πάνα, στις Νύμφες και στην Ρέα-Γαία. Για να κατεβούμε στον δεύτερο θάλαμο χρησιμοποιήσαμε τα λαξευμένα από τον Αρχέδημο σκαλοπάτια του κατηφορικού διαδρόμου. Αυτός ο θάλαμος ήταν ένας χώρος λατρείας (Νυμφαίο) και είχε διαμορφωθεί το 550 π.Χ. από τον Θηραίο γλύπτη Αρχέδημο. Σ' αυτόν το χώρο λατρείας θα δούμε βωμούς, αναθηματικές κόγχες, επιγραφές αφιερωμένες στον Πάνα, ένα ανάγλυφο του Αρχέδημου και ένα άγαλμα της ενθρονισμένης θεάς Ρέας ή Γαίας. Όλα έχουν σκαλιστεί στο βράχο και στο σταλακτικό υλικό από τον Αρχέδημο. Δυστυχώς, αυτό το μοναδικό αρχαιολογικό-φυσικό μνημείο έχει υποστεί επιπλέον καταστροφές από πλήθος ασυνείδητων ποδοσφαιρόφιλων βανδάλων, οι οποίοι και συχνά πυκνά χαράζουν διάφορα μηνύματα στα τοιχώματα του.







Ο Αρχέδημος άφησε την υπογραφή του στο χώρο με δύο επιγραφές και ένα ανάγλυφο του εαυτού του. Στη μία επιγραφή γράφει «Αρχέδημος ο Θηραίος και Χολείδης ταις Νύμφαις οικοδόμησε», δηλαδή «ο Αρχέδημος ο Θηραίος ως δημότης Χολλειδών οικοδόμησε το Νύμφαιον». Η άλλη επιγραφή αναφέρει «Aρχέδημος ο Θηραίος νυμφόλυπτος φράδαισι νυμφών τα άντρον εξηργάσατο», δηλαδή «ο Αρχέδημος ο Θηραίος, ο νυμφόληπτος, διασκεύασε το άντρο σε ιερό νυμφών, ενεργώντας υπό την επήρεια τους».
Αυτές οι επιγραφές φανερώνουν ότι ο χώρος ήταν αφιερωμένος στις Νύμφες, προσωποποιήσεις των φυσικών δυνάμεων. Κατοικούσαν στα όρη, στα δάση, στις σπηλιές και στις πηγές. Σκοπός τους ήταν να βοηθούν το ανθρώπινο γένος και να επιτηρούν τα μέρη όπου κατοικούσαν. Για παράδειγμα, το Νυμφαίο της Βάρης επειδή φιλοξενούσε αναβλύζουσα πηγή είχε αφιερωθεί στις Ναϊάδες (η λέξη Ναϊάς ετυμολογείται από το ναίω ή νάω που σημαίνει ρέω, εκχειλίζω).
Μάλιστα, σχετικά με τις Ναϊάδες, υπάρχει ένας πολύ ωραίος ύμνος στον Απόλλωνα: «Αυτές ω Απόλλων, που στα σπήλαια της Γης διαμένουν, άνοιξαν εκεί πηγές νοερών υδάτων και καλοπροαίρετες, καλόκαρδες, εμπνευσμένες απ' την Μούσα, θεόπνευστες ιερές μαντείες δίνουν. Αυτές διέρρηξαν το έδαφος νερά να ρέουν παντοτινά για τους θνητούς, ολοκάθαρα γλυκά νάματα για καθαρμό».





Ορισμένες νύμφες χάριζαν προφητικές και μαντικές ικανότητες σ' όσους διέθεταν αγνή και καθαρή συνείδηση. Οι κατεχόμενοι κι οι ενθουσιαζόμενοι από τις Νύμφες ελέγοντο Νυμφόληπτοι, όπως ο Αρχέδημος. Οι Νυμφόληπτοι ελάμβαναν από τις Νύμφες το δώρο της προφητείας και της μαντικής. Όσοι όμως δεν είχαν καλές και αγαθές προθέσεις, η παράκρουση μπορούσε να τους βλάψει την πνευματική τους ισορροπία. Σύμφωνα με μία πληροφορία του Ολυμπιόδωρου και του Αιλιανού, οι γονείς του Πλάτωνα πήγαν το γιο τους στη σπηλιά του Νυμφολήπτου για να αποκτήσει την εύνοια των νυμφών «βουλόμενοι υπέρ αυτού τοις εκεί θεοίς, Πανί, και Απόλλωνι και Νύμφαις θύσαι».





Πολλές αρχαίες παραδόσεις ενσωματώθηκαν στη χριστιανική λατρεία και στη λαϊκή παράδοση. Οι πηγές έγιναν αγιάσματα, τα αναθήματα αντικαταστηθήκαν από τα τάματα αγίων. Οι Νύμφες έγιναν νεραϊδες. Οι νεραΐδες σε όσους εμφανίζονται φαίνονται πάντοτε νέες. Εξάλλου η λέξη Νυμφαία προέρχεται από το νέος και φαίνομαι.
Το μεγαλείο της αρχαιοελληνικής κοσμοθέασης αποκαλύπτεται στη φυσιολατρία και στο σεβασμό προς την Παμμήτειρα Γαία και τις γενεσιουργές της δυνάμεις. Η αρχαία θρησκεία πίστευε στην ιερότητα της φύσεως και στην θεότητα του κόσμου. Αυτή η φιλοσοφική αντίληψη και θεώρηση του κόσμου έρχεται σε αντίθεση με τις βιβλικές θρησκείες, οι οποίες κηρύσσουν την κυριαρχία και την εκμετάλλευση του ανθρώπου πάνω στο φυσικό κόσμο. Αυτή η κοσμοθέαση κινδυνεύει να μας οδηγήσει προς την παγκόσμια οικολογική καταστροφή. Παρόμοιες αντιλήψεις με τις αρχαιοελληνικές έχουν και οι ιθαγενείς της Αμερικής. Τα άλση, οι πηγές και οι σπηλιές θεωρούντο ιερά και αποτελούσαν τα πρώτα τεμένη. Πολλοί αρχαιολόγοι κι ανθρωπολόγοι δέχονται ότι οι πρώτες λατρείες ξεκίνησαν από τις σπηλιές. 'Αλλωστε οι περισσότεροι θεοί, ημίθεοι και προφήτες διαφόρων θρησκειών γεννηθήκαν σε σπηλιές.

Το άγαλμα της Ρέας στο σπήλαιο των Νυμφών, φιλοτεχνημένο από τον Αρχέδημο, είναι το πλέον σημαντικό στο χώρο διότι παριστάνει τη Μητέρα των Θεών (η οποία είχε διαδεχθεί τη Γαία) ενθρονισμένη. Το φυσικού μεγέθους άγαλμα έχει καταστραφεί από τους πρωτοχριστιανούς. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, όταν ο Ζεύς έδιωξε τον πατέρα του Κρόνο άφησε ελεύθερη την μητέρα του Ρέα. Εκείνη, μαζί με τους Κουρήτες (Κορυβάντες) μετέβη στα όρη Κύβελα της Φρυγίας. Έκτοτε, η Ρέα ονομάστηκε Κυβέλη και η λατρεία της επεκτάθηκε στη Μικρά Ασία. Η Ρέα-Κυβέλη συνήθως παρίσταται καθισμένη στο θρόνο φορώντας στην κεφαλή μίτρα πυργοειδή και στα πόδια της εμφανίζεται ένα λιοντάρι. Στο μουσείο Πειραιώς υπάρχει ανάλογο άγαλμα της θεάς. Το αποκεφαλισμένο άγαλμα της Ρέας- Κυβέλης δεσπόζει σιωπηλά μ' ένα μυσταγωγικό τρόπο το Νυμφαίο, σαν να θέλει να μας πει να σταματήσουμε να βεβηλώνουμε τη Μητέρα Γη που μας θρέφει.