Για την έχθρα μεταξύ του χριστιανικού δόγματος και της αρχαιοελληνικής θρησκείας δεν χρειάζεται να ειπωθούν πολλά, μιας και έχουμε γίνει ουκ ολίγες φορές θεατές αυτόκλητων εκπροσώπων και των δύο πλευρών που με «πύρινους λόγους» -όπως συχνά χαρακτηρίζουν με περισσή ταπεινότητα τα ίδια τους τα λόγια- σφάζονται κάθε τόσο μπροστά στους τηλεοπτικούς μας δέκτες. Και αυτή η έχθρα έχει τις ρίζες της βαθιά μέσα στο χρόνο, ώστε σήμερα να αποτελεί κανόνα -αλλά και μόδα των καιρών- αρκετών Ελλήνων... χριστιανών και μη.
Ιδιαίτερες Εκκλησίες
Υπό αυτό το πρίσμα λοιπόν, όταν συναντάς έναν τόπο όπου η χριστιανική πίστη συναντά αρμονικά το αρχαιοελληνικό πνεύμα δεν μπορείς παρά να μείνεις έκπληκτος. Ο λόγος βέβαια για ένα μικρό αριθμό ιδιαίτερων εκκλησιών κατά μήκος της Ελλάδας, όπου οι αρχαίοι φιλόσοφοι μοιάζουν να συναντάνε ορθόδοξους αγίους μέσα σε χριστιανικές τοιχογραφίες.
Αιρετικά έργα; Ξεχασμένες χριστιανικές διδαχές; Όπως και να' χει, τέτοιες τοιχογραφίες υπάρχουν στην Ελλάδα και ας μη το γνωρίζουν οι περισσότεροι. Υπάρχουν στις μονές του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπινών στο νησάκι των Ιωαννίνων και του Βατοπαιδίου στο ’γιος Όρος, μέρη όπου η πρόσβαση είναι από λίγο έως πολύ δύσκολη. Υπάρχουν όμως και σε άλλα, περισσότερο προσβάσιμα μέρη, όπως στα Σιάτιστα της Κοζάνης όπου σχετικές αμφιλεγόμενες τοιχογραφίες κοσμούν όχι μία αλλά δύο τοπικές εκκλησίες!
Σιάτιστα: Μία Παράξενη Πόλη της Ελλάδας
Ήταν τέλη Μαρτίου του 2006 όταν ξεκίνησα από τη Θεσσαλονίκη το ταξίδι μου. Αφήνοντας γρήγορα πίσω την πόλη -όσο γρήγορα μπορεί κάποιος σήμερα, μιας και η κίνηση έχει αρχίσει να γίνεται αφόρητη στη συμπρωτεύουσα- εισήλθα στην Εγνατία Οδό με κατεύθυνση προς τα Ιωάννινα.
Δεν πέρασαν δύο ώρες όταν αφήνοντας πίσω μου τον αυτοκινητόδρομο άρχισα να ανηφορίζω προς το όρος Βέλια, ακολουθώντας επαρχιακούς δρόμους. Εκεί, σε ένα περίκλειστο ορεινό τόπο, αρκετοί Έλληνες κυνηγημένοι από το τουρκικό γιαταγάνι κατέφυγαν πριν περίπου πέντε αιώνες, εναποθέτοντας έτσι τον πρώτο λίθο της πόλης που υπάρχει μέχρι και σήμερα.
Πολλά στοιχεία στην ιστορία της πρωτεύουσας της επαρχίας Βοΐου καθιστούν τα Σιάτιστα μία από τις πλέον παράξενες πόλεις της χώρας μας... τι θέλω να πω;
Καταρχήν, αποτελείται από δύο ξεχωριστές πόλεις μέσα σε μία, κάτι που υποδηλώνει άλλωστε και η σλαβική ρίζα του τοπωνύμιου (από το setsiam που σημαίνει χωρίζω, διαιρώ). Ο λόγος βέβαια για τους οικισμούς Γεράνεια και Χώρα που αναπτυσσόμενοι γύρω από δύο πανύψηλα καμπαναριά επί αιώνες βρίσκονταν σε κόντρα.
Πέρα των δύο διαφορετικών πόλεων, στα Σιάτιστα ενυπάρχουν και δύο διαφορετικοί κόσμοι υπό μία έννοια. Αυτός της μακεδονικής φιλοξενίας που συναντάς κανείς οδηγώντας στον κεντρικό της δρόμο, αλλά και αυτός των κλειστών θυρών και των ψηλών μαντρών που απλώνεται κατά μήκος των πολλών παράδρομων της. Μία αντίθεση έντονη για τον ταξιδιώτη, αλλά όχι για τον απλό τουρίστα.
Ένας Τόπος Γεμάτος Εκκλησίες
Ήταν 17ος αιώνας όταν στην πόλη άρχισαν να κτίζονται οι πρώτες εκκλησίες. Λόγω του πάλαι ποτέ πλούτου των κατοίκων της (τα Σιάτιστα αποτελούσαν εμπορικό κέντρο των Βαλκανίων επί αιώνες), δεν χρειάστηκε ποτέ να βάλουν μέτρο με αποτέλεσμα σήμερα να υπάρχουν περισσότεροι από 20 ναοί για μόλις 7.000 κατοίκους.
Δύο από αυτούς λοιπόν ήταν ο λόγος που με ώθησαν να ξεκινήσω αυτό το ταξίδι, με το ανάλογο μεράκι ενός Πυθεϊστή για συνοδηγό και αρκετή διάθεση παράξενου ταξιδιώτη στα πίσω καθίσματα του αυτοκινήτου.
Η Αγία Παρασκευή, ο Προφήτης Ηλίας και ο.. Πλάτωνας!
Φθάνοντας στην είσοδο της πόλης, μία λαοσύναξη που ακολουθούσε τη λιτανεία της εικόνας της Παναγίας μου έφραξε το δρόμο, αναγκάζοντας με να συνεχίσω με τα πόδια. Κατευθυνόμενος προς το κέντρο του οικισμού Γεράνεια, σύντομα διέκρινα το μεγάλο καμπαναριό στο περίβολο του ναού της Αγίας Παρασκευής και μετά από ολιγόλεπτη κουβέντα με τους ντόπιους κατάφερα να εντοπίσω τον κλειδοκράτορα του παλαιότερου ναού της πόλης, κτισμένου το 1677.
Αφήνοντας πίσω το φως του ηλίου και μπαίνοντας στο εσωτερικό του ναού, γρήγορα συνάντησα τα πρώτα σημάδια της ιδιαιτερότητας του: μία εικόνα της Αγίας Παρασκευής που σε κάνει να αναρωτιέσαι αν βρίσκεσαι σε καθολική εκκλησία (η αγία αναπαρίσταται καθήμενη με τα εργαλεία που χρησιμοποιούσε εν ζωή, όπως οι περισσότεροι δυτικοί άγιοι), μία δεύτερη που απεικονίζει μία αγία.. αποκεφαλισμένη στα πρότυπα του Ιωάννη του Πρόδρομου, όπως επίσης και μία αγιογραφία του Ιησού Χριστού του.. Εμμανουήλ (;!).
Όμως το πλέον ιδιαίτερο σημείο του ναού βρίσκεται στο γυναικωνίτη, τον οποίο και επισκέφτηκα με ιδιαίτερη προσοχή μιας και ο κίνδυνος που ελλοχεύει σε έναν πληγωμένο από τους σεισμούς ναό ήταν διάχυτος στη δροσερή ατμόσφαιρα που επικρατούσε στο εσωτερικό του. Εκεί, μία σειρά από αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, όπως ο Σόλωνας, ο Πλούταρχος, ο Αριστοτέλης και ο Πλάτωνας, έμοιαζαν να με παρατηρούν. Ακριβώς από πάνω τους υπήρχε αναπαράσταση του γενεαλογικού δένδρου του Ιησού, κάτι επίσης παράδοξο αν αναλογιστεί κανείς τη σχετική διαφωνία που υπάρχει μεταξύ των ίδιων των ευαγγελίων.
Με τις παραπάνω σκέψεις άφησα πίσω μου το ναό και κατευθύνθηκα προς το λόφο που χωρίζει τους δύο οικισμούς. Στην κορυφή του συνάντησα το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία, κτισμένο το 1701, που φέρει επίσης τοιχογραφίες αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων ωθώντας με σε βαθύτερες σκέψεις σχετικά με την εμμονή των Σιατιστινών να επαναλαμβάνουν το εν λόγω παράδοξο.
Παράξενος Ταξιδιώτης στον Τόπο σου
Με τα παραπάνω κατά νου, άφησα το εκκλησάκι πίσω μου και άρχισα να κατηφορίζω προς την είσοδο της πόλης. Περνούσα μπροστά από καφέ και ταβέρνες, βλέποντας ένα συνονθύλευμα τουριστών και ντόπιων σε στιγμές καθημερινότητας. Αλήθεια, πόσοι γνωρίζουν την ύπαρξη του εν λόγω παραδόξου (εις διπλούν μάλιστα) λίγα μέτρα πιο πέρα; Και ας αφήσουμε τους τουρίστες... πόσοι ντόπιοι ξέρουν γι' αυτή την ιδιαιτερότητα της γενέτειρας τους;
Ας μην γελιόμαστε, οι Σιατιστινοί δεν είναι οι μόνοι. Εσείς, παραδείγματος χάρη, γνωρίζετε τα παράδοξα του τόπου σας; Μην βιαστείτε να απαντήσετε πως δεν έχει γιατί θα αποκαλύψετε με το πλέον συνηθισμένο τρόπο την άγνοια σας, μιας και δεν δύναται να υπάρχει μία τέτοια απάντηση όταν μιλάμε για τόπους σε μια χώρα όπως η Ελλάδα.
[Σημείωση]
Αν ενδιαφέρεστε να μάθετε περισσότερα για παράξενες εκκλησίες στην Ελλάδα, διαβάστε το πανελλαδικό οδοιπορικό του συγγραφέα στην ιστοσελίδα http://www.explorers.gr/show.php?action=m&id=25.
Από την είσοδο της πόλης.
Λαοσύναξη στη λιτανεία της εικόνας της Παναγίας.
Το καμπαναριό στο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία.
Το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία, στην κορυφή του λόφου που χωρίζει τους δύο οικισμούς.
Για να δείτε τις παράξενες τοιχογραφίες στο εσωτερικό του θα χρειαστεί αρκετή επιμονή, μιας και ο
εν λόγω ναός παραμένει ως επί το πλείστον κλειστός λόγω καταστροφών στο εσωτερικό του από σεισμούς.
Η πόλη έχει περισσότερες από 20 εκκλησίες και δεκάδες περισσότερα εκκλησάκια στην άκρη των δρόμων της.
Η είσοδος στην εκκλησία της Αγ. Παρασκευής, στο κέντρο του οικισμού Γεράνεια.
Το καμπαναριό του ναού, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε ο ένας εκ των δύο οικισμών της πόλης.
Η τοιχογραφία στο γυναικωνίτη του ναού, όπου αναπαρίστανται οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι
και το γενεαλογικό δένδρο του Ιησού.
Αναπαράσταση του Πλούταρχου, κομμάτι της μεγαλύτερης τοιχογραφίας.
Ο Αριστοτέλης στην ίδια τοιχογραφία. Τα σημάδια με κιμωλία πάνω στην τοιχογραφία έχουν
γίνει τα τελευταία χρόνια, ως κομμάτι της διαδικασίας της αναστύλωσης του ναού.
Αναπαράσταση του Πλάτωνα και της Σίβυλλας.
Τοιχογραφία του γενεαλογικού δένδρου του Ιησού. Στο Κατά Λουκά ευαγγέλιο αναφέρεται
ότι έχει 39 προγόνους, ενώ στο Κατά Ματθαίο μόλις 21, μία ενδοβιβλική διαφωνία που αποτελεί
και το λόγο που δεν συναντώνται συχνά ανάλογες αναπαραστάσεις στις ορθόδοξες εκκλησίες.