Τα στοιχειά είναι ψυχές φονευθέντων ανθρώπων ή ζώων, που προσκολλώνται μέσω του χυμένου αίματος σε έναν καθορισμένο τόπο, κτίριο, δέντρο, πλοίο ή ακόμα και χρήματα που έχουν σκαλιστεί, και τα οποία μέσω αυτών μεταμορφώνονται σε έμψυχα όντα. Αυτό δεν είναι ξεκάθαρο στις παραδόσεις του λαού, αλλά συνάγεται από πολλά τεκμήρια.
Τα στοιχειά, μέσω των υπερφυσικών δυνάμεων που διαθέτουν οι ψυχές που έχουν απολέσει το σώμα τους, εμφανίζονται με μορφή ανθρώπου, ζώου ή άλλου πλάσματος, ικανές να μεταμορφωθούν σύμφωνα με τη θέλησή τους. Έχουν επίσης υπεράνθρωπη δύναμη και είναι ικανές να βλάψουν ή να ευεργετήσουν τους ανθρώπους με πολλούς τρόπους. Σκοπός τους είναι να φυλάττουν και να προστατεύουν τον τόπο στον οποίο έχουν προσκολληθεί, να είναι ευεργετικά για εκείνους που τους αγαπούν ή είναι συνδεδεμένοι μαζί τους, ενώ για εκείνους που προσπαθούν να τα βλάψουν, είναι φοβερά και επικίνδυνα.
Τα στοιχειά είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα για εκείνους που τα υβρίζουν, και μόνο μέσω μαγικών τεχνικών μπορούν οι άνθρωποι να τα εξουδετερώσουν. Όταν τα στοιχειά θυμώνουν ή υποφέρουν, αφήνουν το φρούριό τους, το οποίο καταρρέει και φθίνει, όπως ένα ζώο που αποβάλλει την ψυχή του.
Τα στοιχειά διαφέρουν από τους βρικόλακες σε δύο βασικά σημεία: οι βρικόλακες είναι ψυχές που δεν έχουν αποχωριστεί από το σώμα τους μετά το θάνατο και είναι πάντα κακοποιά, ενώ τα στοιχειά είναι ψυχές που έχουν προσκολληθεί σε άλλο σώμα και συνήθως είναι ευμενείς προς τους ανθρώπους.
Μια άλλη κατηγορία στοιχείων, διαφορετική από τα κοινά, είναι τα στοιχεία της θάλασσας και των λιμνών, τα οποία εμφανίζονται κυρίως μέσω της γεύσης ενός εδέσματος ή της πόσης ενός ποτού που προσδίδει υπερφυσικές δυνάμεις, καθώς και μέσω της εισόδου τους στο υγρό στοιχείο.
Σημειώσεις
Συνώνυμα του "στοιχείου" είναι τα εξής: ζούδιο, ἥσκιος, ζούζουλο, ζούμπερο, Θεριό. Ωστόσο, η χρήση αυτών των λέξεων είναι γενικότερη και μπορεί να αναφέρεται και σε άλλα δαιμονικά φάσματα, ενώ η λέξη "στοιχειὸ" έχει κυρίως την έννοια που αναφέρθηκε παραπάνω.
Υπάρχουν και άλλες πιο ειδικές λέξεις που χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν συγκεκριμένα είδη στοιχείων, οι οποίες διαφέρουν κατά τόπους, όπως: φίδι του σπιτιού (ή σπιτόφιδο ή φιδόσπιτο), μνοιῶμα, τόπακας, περγαλιό, Αράπης κ.τ.λ. Το όνομα "στοιχειὸ" προέρχεται από τους Έλληνες και άλλους λαούς της ελληνικής χερσονήσου. Για παράδειγμα, οι Αλβανοί το λένε "στιχιόγια" ή "στιχίγια", οι Βούλγαροι το αποκαλούν "στιχίγια", και οι Ρωμιοί το λένε "αίαΏῖο" ή "δἶαξιο" όταν αναφέρονται στο στοιχειό που εμφανίζεται σε κτίσμα ή σπίτι.
Η λέξη "στοιχειὸ" είναι πανελλήνια και στην περιοχή της Ρινασσού της Καππαδοκίας εμφανίζεται με αρσενικό γένος, ενώ στις περιοχές των Ποντίων μπορεί να μετατραπεί σε "ασκεστεῖος" ή "σκοιστεῖος", αναλόγως της τοπικής διάλεκτου.
Αναφορικά με την σημασία της, η λέξη "στοιχειὸ" μπορεί επίσης να δηλώνει την ψυχή που περιπλανιέται μετά την έξοδό της από το σώμα κατά τις τρεις πρώτες νύχτες, εμφανιζόμενη ως λευκό νεφύδριο ή μικρή σφαίρα βαμβακιού αν ο αποθανών ήταν ενάρετος, ή ως μαύρο νεφύδριο αν ήταν αμαρτωλός.
Μεταφορικά, η λέξη χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάτι που είναι "μόνο" ή "μόναχο", όπως στην έκφραση "είναι στοιχειὸ μοναχὸ" ή σε δημοτικό τραγούδι που λέει «μά εἶχε τὰ βόιδα ἀπὸ στοιχειά, τἀλέτρια σιδερένια». Ενδεικτικά, στην Ιεφαλληνία αναφέρεται και ο όρος "ψηλὸ στοιχειὸ" για να περιγράψει κάποιον μεγαλόσωμο άνθρωπο.
Η λέξη "στοιχειὸ τοῦ σπιτιοῦ" χρησιμοποιείται για να αναφερθεί σε έναν "οικουρούντα" ή κάποιον που διαμένει μόνιμα σε ένα σπίτι. Η φράση «ἔχω Ἰς τὸ σπίτι δύο στοιχειὰ» δηλώνει τις δυο κόρες ή αδελφές που παραμένουν στο σπίτι ως άγαμες, διαμένοντας εκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς να παντρευτούν.
Η λέξη "στοιχειώνω" (παράγεται από το "στοιχειὸ") σημαίνει δημιουργώ στοιχειὸ μέσω της θυσίας, είτε της ουσίας ενός ζώου (π.χ. αλέκτορος ή άλλου ζώου) αντί για ανθρώπινα θύματα. Αυτή η διαδικασία σχετίζεται με τον "ἀκρογωνιαῖο λίθο" στην οικοδομία, δηλαδή το πρώτο θεμέλιο σε μια κατασκευή ή κτίριο.
Μεταφορικά, η λέξη "στοιχειώνω" σημαίνει "μιαίνω" ή "λερώνω" ένα κτίσμα ή χώρο μέσω φόνου, ή γενικότερα μέσω οποιασδήποτε εγκληματικής πράξης. Ο όρος "στοιχειωμένος" (π.χ. "στοιχειωμένο σπίτι" ή "στοιχειωμένος τόπος") αναφέρεται σε έναν τόπος όπου έχει διαπραχθεί φόνος, επειδή ο τόπος έχει "γεμίσει" με το χυμένο αίμα του θύματος και "στοιχειώνει" από την πράξη αυτή.
Στην ποντιακή διάλεκτο, η λέξη "ἀποστεχειωμένος" ή "ἀπεστεχειωμένος" χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάποιον που είναι σε κατάσταση τρόμου ή αμηχανίας, σχεδόν σαν να έχει "περάσει" από την επιρροή ενός στοιχειού. Αυτός ο όρος μπορεί να υποδηλώνει μια συναισθηματική ή ψυχική κατάπτωση, αποτέλεσμα της "επηρείας" του στοιχείου.
Η λέξη "στοιχεῖον" φαίνεται να έχει διανύσει διάφορους σταθμούς στην έννοιά της και να έχει επηρεάσει διαφορετικά πολιτισμικά και γλωσσικά πεδία, όπως προκύπτει από τη σύγχρονη χρήση της λέξης από τον λαό.