Εδώ βλέπουμε πως εξαρχής οι όροι αντιστρέφονται πλήρως. Μέχρι στιγμής κανένα
απολύτως άλλο νησί εκτός από την Κέρκυρα δεν ταιριάζει με την ομηρική περιγραφή.
Η Κέρκυρα είναι τελευταίο προς βορρά και δύση, την βλέπει τελευταία ο ήλιος,
είναι χθαμαλή, αγαθή κουροτρόφος, λόγω της πεδινότητάς της μπορεί να φιλοξενήσει
άνετα άλογα (σκεφτείτε τις σημερινές τουριστικές ατραξιόν) κι έχει ένα ψηλό
βουνό με πυκνό δάσος, το όρος Παντοκράτωρ στα βόρεια του νησιού με υψόμετρο
906 μέτρα. Και δεν τελειώνουν τα στοιχεία εδώ.
Εξειδικεύουμε τώρα. Η Ιθάκη ουδ’ ευρεία τέκτυται, δεν είναι πεπλατυσμένη άρα
είναι στενή λωρίδα γης, όπως η Κέρκυρα κι όχι η πλατιά Κεφαλλονιά όπως θέλει
μεγάλη μερίδα των ερευνητών, επειδή ούτ’ αρ δρόμοι ευρέες ούτε τι λειμών, δεν
έχει φαρδείς δρόμους με την έννοια πως το νησί είναι δεν τους χρειάζεται επειδή
είναι βατό, ούτε και λιβάδια επειδή είναι στενή λωρίδα γης. Ο Όμηρος δεν παραλείπει
σε πολλά σημεία να τονίζει τον πλούτο του παλατιού του Οδυσσέα, αφού και ίσασι
δε μιν μάλα πολλοί, ημέν όσοι ναίουσι προς ηώ τ΄ ηέλιον τε, ηδ’ όσοι μετόπισθε
ποτί ζόφον ηερόεντα, την γνωρίζουν πολλοί ακόμη κι αυτοί που κατοικούν πέρα
από την ανατολή κι αυτοί που κατοικούν στη σκοτεινή δύση. Που αυτό δείχνει κάτι
εξαιρετικά σημαντικό, ότι η ομηρική Ιθάκη ευνοείται από την γεωγραφική της θέση,
αφού είναι ευδείελος, λαμπερή, ξεχωριστή, φανερή, τρανή, καθόλου απαρατήρητη
στο θαλασσοπόρο ενώ η σημερινή Ιθάκη είναι μάλλον μια μικρή καμπούρα, σφήνα
στην έξοδο του πατραϊκού κόλπου που δύσκολα ξεχωρίζει οπτικά από την Κεφαλλονιά.
Και ο πλούτος της ομηρικής Ιθάκης σε συνάφεια με την γεωγραφική θέση της Κέρκυρας,
μας δείχνει ότι μπορεί να ήταν και σημαντικό εμπορικό διαμετακομιστικό κέντρο,
αλλιώς δεν θα αναφερόταν στη "σκοτεινή δύση" (στο Υ, στιχ 388 έχουμε
και αναφορά της Σικελίας με έναν αυτονόητο τρόπο που σημαίνει πως υπήρχαν στενές
σχέσεις μεταξύ των νησιών αυτών). Και το γεγονός πως συνολικά ενενήντα έξι μνηστήρες,
χώρια οι δώδεκα Ιθακήσιοι, από τα άλλα νησιά εποφθαλμιούν τον πλούτο του Οδυσσέα,
υποννοεί πως η Ιθάκη ήταν και το πιο πλούσιο απ’ όλα.
Η περίφημη ενέδρα του Τηλέμαχου οριστικοποιεί τις αποδείξεις που παρουσιάζω. Εκεί βρίσκεται ένα μικρό νησί, ανάμεσα την Ιθάκη και τη βραχώδη Σάμη, η Αστερίδα, πολύ μικρό με δυό φυσικά λιμάνια αμφικρυστά. Μένει να δούμε ποιο είναι αυτό το νησάκι με τους αμφίδυμους λιμένες. Μεταφράζω (ας μου επιτραπεί ο νεολογισμός) αμφικρυστά κι όχι αντικρυστά, διότι με τον όρο αμφίδυμοι, εννοεί δύο λιμάνια που βρίσκονται τοποθετημένα εγκάρσια και βλέπουν οι εξόδοι τους προς αντίθετες κατευθύνσεις, δλδ βόρεια και νότια. Μεταξύ σημερινής Ιθάκης και Πελοποννήσου, όσο και να ψάχνει κανείς στο χάρτη, κανένα νησί δεν ταιριάζει. Αν πάρουμε την Κέρκυρα ως Ιθάκη, το βρίσκουμε πολύ εύκολα: οι Αντίπαξοι. Έχουν δυο φυσικά λιμάνια που κοιτάζουν προς βορρά και νότο, αμφίδυμοι λιμένες. Και είναι σε στρατηγική θέση για την ενέδρα. Η Αθηνά λέει εκάς νήσων απέχει = να αποφεύγεις τα νησιά, δλδ ο Τηλέμαχος να κάνει παράκαμψη για να αποφύγει την ενέδρα, αλλά πως; Πλέοντας φυσικά από την Αχαΐα προς τη δύση αποφεύγοντας όλα τα ενδιάμεσα νησιά, δλδ να κάνει πελαγοδρομία προς τα δυτικά για να τραβήξει βόρεια. Και το γεγονός πως με την παράκαμψη θα φυσήξει ούριος άνεμος επιβεβαιώνει το γεγονός πως ανοίγεται στο πέλαγος όπου οι άνεμοι είναι κατά κανόνα πιο ισχυροί. Στη ραψ Ο 295-300, ο Τηλέμαχος στρίβει το καράβι νότια από τις "βραχονησίδες" για να αποφύγει την ενέδρα. Αν η λογική διαδρομή για να πάει κανείς στην ομηρική Ιθάκη-Κέρκυρα με ασφάλεια περνώντας ανάμεσα στις ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας και τα νησιά, τότε έχει βάση αυτή η παράκαμψη. Πράγματι, τα "μυτερά νησάκια", οι "βραχονησίδες" αφθονούν ανάμεσα στη Λευκάδα και τη σημερινή Ιθάκη, συμπεριλαμβανομένων και των Εχινάδων, και η παράκαμψη του Τηλέμαχου αποκτά περισσότερο νόημα όταν περνάει ανάμεσα στην Κεφαλλονιά και τη Ζάκυνθο προς το ανοιχτό Ιόνιο πέλαγος για να πλεύσει βόρεια. Με τη σημερινή Ιθάκη, αλλά και την επίδοξη Κεφαλλονιά, τέτοιο κόλπο δεν πιάνει με τίποτα, δεν ταιριάζει απολύτως τίποτα απ’ όλα. Ούτε οι Εχινάδες, το διπλανό σύμπλεγμα βραχονησίδων δίπλα στην Αιτωλοακαρνανία μπορούν να προσφέρουν ικανοποιητική τεκμηρίωση για τους πολυπληθείς οπαδούς της Κεφαλλονιάς, ή και της σημερινής Ιθάκης, επειδή βρίσκονται εντελώς ξεκάρφωτα βορειοανατολικά. Γι αυτό το λόγο εκείνοι οι στίχοι αποσιωπούνται ανελέητα προς επίρρωσιν της σαθρής θεωρίας τους.
Αναφέρεται πως η Αστερίδα είναι ανάμεσα στην Ιθάκη και τη Σάμη. Και ξέρουμε
για τη Σάμη πως είναι μεγάλο νησί αφού έστειλε 24 μνηστήρες. Και είναι αμφί
δε νήσοι πολλαί ναιετάουσι μάλα σχεδόν αλλήλησιν Δολίχιον τε Σάμη τε και υλήεσσα
Ζάκυνθος= μεταξύ πολλών των άλλων κατοικημένων νησιών που βρίσκονται πολύ κοντά
το ένα με το άλλο, δλδ εδώ μας λέει ο Όμηρος πως τα τρία αυτά νησιά είναι στενά
γειτονικά μεταξύ τους κι όχι με τη συνήθη παρερμηνεία πως ανάμεσά τους είναι
και η Ιθάκη. Άρα, με τη σειρά Κέρκυρα (Ιθάκη), Αντίπαξοι (Αστερίς), αποτολμώ
τον ισχυρισμό πως η Σάμη είναι η Λευκάδα και αναφέρεται ρητά πως Σαμοιό τε παιπαλοέσσης,
δλδ βραχώδης όπως είναι στην πραγματικότητα η Λευκάδα. Το Δουλίχιον είναι η
Κεφαλλονιά αφού έστειλε 52 μνηστήρες + 6 ακόλουθους και είναι το μεγαλύτερο
νησί. Είναι και το Δουλίχιον πολύπυρον δλδ καρπερό (ραψ Ξ, στιχ 335). Να μην
σκεφτεί κανείς εδώ τις ελιές, τα σταφύλια και την περίφημη ρομπόλα; Μια πολύ
σημαντική πληροφορία μου έδωσε η κεφαλονίτισσα φίλη Ελένη Κονιδάρη, απέναντι
από την σημερινή Ιθάκη υπάρχει ένας όρμος που λέγεται Δολίχα – την καταγράφει
μάλιστα και ο Νίκος Καββαδίας σε ένα ποίημά του – και πως μέχρι τις αρχές του
20ου αιώνα το βόρειο άκρο του κεφαλλονίτικου νησιού ονομαζόταν δήμος Δολιχίου.
Εξάλλου δολίχιος σημαίνει μακρύς λαιμός και αν προσέξετε στο χάρτη, ταιριάζει
με την ονομασία αυτή η χερσόνησος στα βόρεια. Αλλά και αυτή η στριφτογυριστή
χερσόνησος στα δυτικά, δολίχια δεν είναι; Kαι η Ζάκυνθος, είναι απλώς …η Ζάκυνθος
με τους 20 μνηστήρες, η μοναδική αρχαία ονομασία που σώζεται μέχρι σήμερα αναλλοίωτη.
Παρατηρήστε πως τα μεγέθη των νησιών αντικατοπτρίζουν με καλή προσσέγγιση την
αριθμητική αντιπροσώπευση των μνηστήρων. Τα τρία μεγάλα νησιά μάλα σχεδόν αλλήλησιν,
είναι δλδ πολύ κοντά στο ένα με το άλλο όπως και συμβαίνει στην πραγματικότητα.
Όσον αφορά τη σημερινή Ιθάκη; Να υποθέσουμε πως είναι το νησί Τάφος ως το μοναδικό
ομηρικό νησί που μένει χωρίς σαφή αντιστοίχιση; Αν θεωρήσουμε Τάφο τους Παξούς,
τότε η σημερινή Ιθάκη θα μπορούσε να μοιράζεται την κοινή ονομασία με το Δουλίχιον,
καθώς κι αυτό είναι μακρύ.
Αεροφωτογραφία της σημερινής Ιθάκης, όπως φαίνεται από τον βορρά.
Ποιος μπορεί να πειστεί απόλυτα πως οι περιγραφές του Ομήρου
συμβαδίζουν 100% με αυτή την εικόνα; Που είναι το μοναδικό πανύψηλο
και δασώδες όρος Νήριτος σε αυτή την ομοιόμορφη ξέρα;
Μια αναπάντεχη αρχαιολογική μαρτυρία
Ο Βασίλης Scheidt, κάτοικος Κέρκυρας, μου περιέγραφε ένα μέρος το οποίο μου
θύμισε – άθελά του – ένα χωρίο στην Οδύσσεια που το θεωρούσα ρομαντική αφήγηση
για τις ανάγκες της ομηρικής πλοκής. Με πληροφόρησε λοιπόν, πως υπάρχει ένα
μέρος στο οποίο έκανε ανασκαφές μια αμερικάνικη αρχαιολογική σχολή, αποκάλυψαν
πολύ σημαντικές αρχαιότητες, πιθανόν μυκηναϊκής εποχής, σε ένα λόφο με πολύ
καλή στρατηγική θέα στη θάλασσα και στο νησί ολόγυρα. Δεν μπόρεσαν και δεν πρόλαβαν
να επεκταθούν περισσότερο διότι τους μήνυσαν οι ντόπιοι, 20 οικογένειες που
διεκδικούν κτηματικά δικαιώματα στο λόφο και είναι τώρα στα δικαστήρια. Αυτός
ο λόφος έχει ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό, έχει μια μεγάλη θολωτή σπηλιά
η οποία είχε μπαζωθεί στο Β’ Παγκόσμιο πόλεμο από τους Ναζί οι οποίοι κι έσκαβαν
στην περιοχή ολόγυρα τότε! Και το πιο σημαντικό, η θάλασσα απέχει μεν 500 μέτρα
από το σημείο αλλά μέχρι σχετικά πρόσφατα έφτανε μέχρι τους πρόποδες του λόφου
όπου και τα αρχαία!
Ιδού το χωρίο που μου θύμισε την περιγραφή του Scheidt, Ραψωδία Ν, στίχοι 344-351,
είναι η σκηνή που η Αθηνά προσπαθεί να πείσει τον Οδυσσέα πως αυτή είναι η πατρίδα
του: Αλλ’ άγε τοι δείξω Ιθάκης έδος, όφρα πεποίθης. Φόρκυνος μεν οδ’ εστί λιμήν
αλίοιο γέροντος ήδε δ’ επί κρατός λιμένος τανύφυλλος ελαίη. αγχόθι δ’ αυτής
άντρον επήρατον ηεροειδές, ιρόν νυμφάων, αι νηιάδες καλέονται. τούτο δε τοι
σπέος εστί κατηρεφές, ένθα συ πολλάς έρδεσκες νύμφησι τεληέσσας εκατόμβας, τούτο
δε Νήριτον εστίν, όρος καταειμένον ύλη.
Μον έλα τώρα να πειστείς το Θιάκι να σου δείξω. Να του θαλάσσιου γέροντα Φόρκυνα
το λιμάνι. Να κι η στενόφυλλη ελιά στου λιμανιού το βάθος. Κοντά της είναι κι
η βαθιά σπηλιά γεμάτη χάρες, πανάγιος τόπος των Ξωθιών που τις καλούν Νεράιδες.
Κι αυτή είναι η θολωτή σπηλιά που πήγαινες κι ο ίδιος και στις Νεράιδες έκανες
αρχοντικές θυσίες. Κι αυτό εκεί είναι το Νήριτο το δασοφουντωμένο. (από τη μετάφραση
του Ζήσιμου Σιδέρη, εκδ Ζαχαρόπουλος). Το βουνό Παντοκράτωρ πάντως, φαίνεται
καλά από κει που μου υπέδειξε ο Β. Scheidt. Σαν πολλές συμπτώσεις μαζεύτηκαν,
ας ελπίσουμε πως στο μέλλον η αρχαιολογική σκαπάνη να κάνει τη δουλειά της μακριά
από τα μίζερα όσο και πρόσκαιρα συμφέροντα για να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα.
Οι μεταφερόμενες ονομασίες
Μένει ένα καίριο ερώτημα. Γιατί αλλάξανε οι ονομασίες των νησιών και ειδικά, γιατί «μεταφέρθηκε» η ονομασία της Ιθάκης; Πολλοί ερευνητές επισημαίνουν πολύ σωστά το γεγονός πως οι σημερινή Ιθάκη δεν είναι πιθανότατα η ομηρική. Αλλά ο καθένας για προσωπικούς περισσότερο λόγους, θέλει να προσδιορίζει από κάποιο άλλο νησί ως Ιθάκη. Υπάρχει, παράδειγμα, πολύ πλούσια βιβλιογραφία που παρουσιάζει την Κεφαλλονιά ως Ιθάκη, μόνο που είναι γραμμένη περισσότερο από ντόπιους ερευνητές, οπότε οποιαδήποτε συμφέροντα, κυρίως συναισθηματικά αλλά και πατριωτικά, που προκύπτουν δεν βοηθούν πολύ στην αντικειμενικότητα . Και οι Λευκάδιοι θέλουν δική τους την Ιθάκη και οι Ζακυνθινοί αλλά, σχεδόν καθόλου οι δικαιούχοι Κερκυραίοι επειδή είναι ήδη αυθαίρετα φιλοδωρημένοι ως Φαίακες.
Αν η αρχαιολογική σκαπάνη στην Τροία (ή άλλως Ίλιον) έκρινε σωστά, η άλωση
της πολιορκημένης πόλης τοποθετείται γύρω στο 1250 πΧ. Άρα τότε πρέπει να τοποθετείται
και η δράση της Ιλιάδας. Για την Οδύσσεια δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι
περιγράφει πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα, είναι μυθιστόρημα με πολλούς συμβολισμούς
(όπως τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ που προανέφερα) και όχι πιστή καταγραφή γεγονότων.
Πάντως από το 1200 πΧ, ο μυκηναϊκός πολιτισμός καταρρέει μαζικά για μερικώς
ασαφείς ακόμη ιστορικούς λόγους αν και τα ευρήματα δείχνουν βίαιες και μαζικές
εισβολές Δωριέων. Οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας ονοματίζονται από τον
Όμηρο αποκλειστικά ως Αχαιοί, Αργείοι και Δαναοί.
Θυμηθήτε πως η Ιθάκη (Κέρκυρα) αντιπροσωπεύεται από 12 μνηστήρες. Ο αριθμός
σε σχέση με τα άλλα νησιά, ίσως δείχνει χαμηλός αλλά καθόλου περίεργος. Λόγω
της γεωγραφικής θέσης, η Ιθάκη δεν μπορεί να είναι ιδιαίτερα πυκνοκατοικημένο
νησί. Είναι μακριά από την Αχαΐα που τότε ήταν το κέντρο του προελληνικού πολιτισμού
μαζί με την προϋπήρξασα μινωική Κρήτη και μπορεί να λογαριαστεί μόνο ως ακρώρεια,
έσχατο καταφύγιο και περιφερειακό τμήμα αυτού του πολιτισμού. Για τους Ιλυρριούς
απέναντι από την Ιθάκη-Κέρκυρα δεν έχουμε σαφείς ενδείξεις υψηλού πολιτισμού,
πιθανότατα να μην είχαν το ίδιο υψηλό επίπεδο, όντας μερικά σκαλιά πιο κάτω
στην ανάπυξή τους. Ζούσαν σε μια περιοχή που ήταν εξαιρετικά ευμετάβλητη από
φυλετικής απόψεως, κάθε τόσο νομάδες από το βορρά αναμεμιγνύοντο με τους γηγενείς.
Αλλά από την άλλη, Δαναοί, Αχαιοί και Αργείοι είναι τα τρία ονόματα που χρησιμοποιεί
ο Όμηρος ως συνώνυμα για να χαρακτηρίσει τα εκστρατευτικά σώματα εναντίον της
Τροίας. Σύμφωνα με τον Arnold Toynbee οι Αχαιοί πολέμαρχοι μιλούσαν τη βορειοδυτική
ελληνική διάλεκτο κι όχι την αρκαδοκυπριακή ή και την ιωνική διάλεκτο, προγόνους
της γραμμικής Β΄ την οποία μιλούσαν οι Μυκηναίοι. Κι αντιγράφω από τον Toynbee,
που μετά από μακρά ανάλυση συμπεραίνει: η μαζική μετανάστευση των ελληνόφωνων
φορέων των βορειοδυτικών διαλέκτων στο μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο – που είναι
γνωστή ως «κάθοδος των Δωριέων» - θα καλύψει απλώς ένα κενό που τα χέρια των
προδρόμων τους είχαν δημιουργήσει. Επομένως η κάθοδος των Δωριέων στην Ελλάδα
κατά τον 12 αιώνα πΧ ή λίγο αργότερα, είναι δυνατόν να συγκριθεί με την εισβολή
των Σλάβων κατά τον 7ο αιώνα μΧ. […] σε διάστημα λιγότερο από πέντε αιώνες,
αυτός ο πολιτισμός (σ.σ. ο μυκηναϊκός) χρεωκόπησε τόσο ξαφνικά, όσο απότομα
είχε γεννηθεί. Η πιο πειστική εξήγηση αυτής της καταστροφής είναι ότι οι Αχαιοί
ηγεμόνες των αρχαίων Ελλήνων έπαθαν αμόκ και κατέστρεψαν ο ένας τον άλλον .
Πάντως εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως συμφωνούν οι έρευνες για την κατάρρευση
του Μυκηναϊκού πολιτισμού: αρχίζει περίπου την εποχή της άλωσης της Τροίας.
Και στις δύο περιπτώσεις, υπαίτιοι της κατάρρευσης αυτής είναι οι Αχαιοί-Δαναοί-Αργείοι.
Είναι συχνές οι αναφορές Αιγυπτιακών, Χεττίτικων κι Ασσυριακών πηγών κατά την
ίδια ακριβώς περίοδο σε «λαούς της θάλασσας» με τις ονομασίες Denyen, Ahhiyaha
ή και Ahiia δλδ Δαναοί και Αχαιοί, που παρενοχλούσαν τα βασίλεια τους με επιθέσεις,
μέσω Μικράς Ασίας, είτε και από τη θάλασσα.
Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο που εξέθεσα, και συνεπικουρούμενος από μερικές έμμεσες
αναφορές της Οδύσσειας για Ταφιώτες πειρατές και δούλους σαν κάτι πολύ φυσικό
κι αυτονόητο, που σημαίνει πως η πειρατεία ήταν έντονο πρόβλημα εκείνη την εποχή
απ’ όποια φυλή κι αν προερχόταν, θα υπέθετα βάσιμα πως σε κάποια φάση η Ιθάκη-Κέρκυρα
έπεσε θύμα βόρειων εισβολέων οι οποίοι ανάγκασαν τους ντόπιους να μετακομίσουν
μαζικά. Κι επειδή η εθνικότητα τους μεταφέρεται κι αυτή, έδωσαν στο νέο τόπο
τους την ονομασία της γενέθλιας γης.
Ως τη σημερινή Ιθάκη .
Σημειώσεις
Το πρωτότυπο ομηρικό κείμενο που χρησιμοπείται για την παράθεση των στίχων είναι από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος και συνοδεύεται με την ποιητική μεν αλλά αντικειμενική μετάφραση του Ζήσιμου Σιδέρη σε σχέση με άλλες. Διευκρινίζω πως χρησιμοποιώ συμβουλευτικά τον Σιδέρη και μεταφράζω μόνος μου τα χωρία της Οδύσσειας που επικαλούμαι.
2 Μια ενδεικτική βιβλιογραφία από κεφαλλονίτες συγγραφείς: Ομηρική Ιθάκη, Henriette Putman–Cramer, Γεράσιμος Μεταξάς–Αγγελάτος, Εκδόσεις Κάκτος. Κεφαλληνία: Η Αποκάλυψη της Ομηρικής Ιθάκης, Νικόλαος Γ.Λιβαδάς – Τουμασάτος. Ποια είναι η Ομηρική Ιθάκη, Ευάγγελος Τσιμαράτος, Έκδοση της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας.
3 Arnold Toynbee, Οι Έλληνες και οι Κληρονομίες τους, 1981, εκδόσεις Καρδαμίτσα, σελ 39-44
4 Πρβλ η κατάρα των Ατρειδών
5 όρα A. Toynbee, σελ 39-40
6 Πρβλ. για τους Ταφιώτες, τους πειρατές και τους δούλους, ραψ Α στιχ 180, ραψ Η 8-9, ραψ Ξ στιχ 449-453, ραψ Π στιχ 426.
7 Μπορεί όμως κι από την «σκοτεινή δύση» με την έννοια των βαρβάρων λαών πρβλ ραψ Ν, στχ 240 «ζόφον ηερόεντα»
8 Σκεφτείτε, από τις Γαλατίες της Ευρώπης και της Μικράς Ασίας έως τις σύγχρονες
μεταφορές ονομασιών, κυρίως πόλεων, από τον Παλιό Κόσμο στο Νέο, οι άνθρωποι
που μετακινούνται θέλουν να
διατηρούν στις μνήμες τους τους παλιούς δεσμούς με τους γενέθλιους τόπους ως
αυτοπροσδιοριζόμενες συχνά εθνότητες.