Δάντης Αλιγκιέρι

Γράφουν οι: Σαρηγιάννης Αλέξανδρος, Μωραΐτου Όλγα Εικόνα 1 Δάντης Αλιγκέρι (πορτραίτο)[1]

Ο Δάντης Αλιγκιέρι – Dante Alighieri ήταν ένας από τους μεγαλύτερους Ιταλούς ποιητές του 13ου και 14ου μ. Χ. αιώνα, που με τα έργα του ενέπνευσε πλήθος ανθρώπων. Όπως όλοι οι καλλιτέχνες, έτσι και ο Δάντης επηρεάστηκε από τα βιώματά του για να συγγράψει τα έργα του· τα πρόσωπα που τον συντρόφευαν είτε πραγματικά είτε πνευματικά, οι ποικίλες αλλαγές της ζωής του καθώς και οι κοινωνικo-πολιτικές συνθήκες της χώρας του, αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για κείνον.

Ο Δάντης γεννήθηκε το Μάιο 1265 στη Φλωρεντία και πέθανε το Σεπτέμβριο του 1321 στη Ραβέννα. Καταγόταν από αρχοντική οικογένεια, η οποία είχε αναγνωριστεί από την κοινωνία της εποχής, όχι για την παλαιότητα και την οικονομική της ευχέρεια, αλλά για την εργατικότητα και για τη σημαντική συμβολή της σε διάφορους πολέμους. Ο Ντάντε γνώριζε άριστα την προβηγκιανή και τη γαλλική γλώσσα· από τα νεανικά του χρόνια φαινόταν έντονα η λαχτάρα του για μάθηση καθώς και η αγάπη του για τη φιλοσοφία και την ποίηση. Πνευματικός δάσκαλος και πρότυπό του αποτέλεσε ο Βιργίλιος, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές της αρχαίας Ρώμης. Στα εννιά του χρόνια ανακάλυψε το μυστήριο του έρωτα κοιτώντας για πρώτη φορά τα μάτια της οκτάχρονης Βεατρίκης· ο έρωτάς του για κείνη δεν πέθανε ποτέ. Η Βεατρίκη καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια, και πιο συγκεκριμένα του πλούσιου άρχοντα Φόλκου Πορτινάρη. Για εννέα περίπου χρόνια ο Δάντης δεν είχε αντικρίσει ξανά την αγαπημένη του μέχρι την ηλικία των 18 ετών, οπότε ξανασυναντήθηκαν. Ο Ντάντε, τότε, ξεκίνησε να εκφράζει τον έρωτα που ένιωθε για εκείνη μέσα από στίχους και ποιήματα. Όμως, το όνειρό του δεν συνεχίστηκε για πολύ, καθώς η Βεατρίκη πέθανε πολύ νέα, στα τριάντα τέσσερα της χρόνια. Έξι χρόνια μετά το θάνατό της, ο Δάντης παντρεύτηκε την Γκέμμα Ντονάτι, με την οποία απέκτησε 4 παιδιά, τον Πέτρο, τον Ιάκωβο, την Αντωνία και τη Βεατρίκη. Το αξιοσημείωτο είναι ότι παρότι έμειναν παντρεμένοι μέχρι το θάνατό του, την Γκέμμα δεν την αναφέρει σε κανένα ποίημά του.

Εκείνη την εποχή η Ιταλία ήταν χωρισμένη στη μέση, οι μισοί υποστήριζαν τον αυτοκράτορα και οι άλλοι μισοί τον Πάπα. Όπως, λοιπόν, και ολόκληρη η Ιταλία, έτσι και η Φλωρεντία ήταν μοιρασμένη σε δύο μεγάλα κόμματα: τους Γιβελίνους, που υποστήριζαν τον αυτοκράτορα, και τους Γουέλφους που υποστήριζαν τον Πάπα. Σκοπός, όμως, των Γουέλφων της Φλωρεντίας δεν ήταν απλά η στήριξη του Πάπα, αλλά κυρίως η ελευθερία. Οι Γιβελίνοι, από την άλλη, σκόπευαν να φέρουν ξένο αυτοκράτορα να κυβερνήσει, και γι” αυτό υπήρχε μεγάλη έχθρα μεταξύ εκείνων και των Γουέλφων. Ο Δάντης, όντας με το μέρος των τελευταίων, από τα είκοσι τέσσερα του χρόνια και μετά συμμετείχε σε πολλούς πολέμους εναντίον των Γιβελίνων. Όταν, όμως, το 1292 νίκησε τελικά το κόμμα των Γουέλφων, άρχισαν οι μεταξύ τους διενέξεις για το αν έπρεπε να δοθούν πολλά προνόμια στο λαό ή όχι. Έτσι, χωρίστηκαν κι εκείνοι σε δύο μέρη, τους Μαύρους-Νέρι, που δεν ήθελαν να δοθούν πολλά προνόμια στο λαό ώστε να μην εξουθενωθούν οι άρχοντες, και τους Λευκούς-Μπιάνκι, τους οποίους ακολούθησε και ο Δάντης, που παρέμεναν άκρατοι δημοκρατικοί. Ύστερα από πολλούς αγώνες μεταξύ των δύο αυτών ομάδων νίκησαν οι Νέρι, το 1301, οι οποίοι έδιωξαν όλους τους Μπιάνκι αρχηγούς και καταδίκασαν τον Δάντη σε πυρά. Έτσι, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πολυαγαπημένη του Φλωρεντία και να περιπλανηθεί σε άλλους τόπους, με μοναδικό του, όμως, όνειρο να ξαναγυρίσει εκεί.

Κατά τη διάρκεια της εξορίας του, ο Δάντης συνέχισε τις σπουδές του στις επιστήμες της εποχής και οι συνθήκες που βίωσε άλλαξαν ριζικά τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Το 1316 η Φλωρεντία αποφάσισε να δεχτεί πίσω τους εξόριστους Γουέλφους, με ταπεινωτικούς, όμως, όρους, πράγμα το οποίο εξόργισε τον Δάντη, με αποτέλεσμα να απορρίψει κατηγορηματικά αυτή την αμνηστία. Στις 14 Σεπτεμβρίου του 1321 πέθανε και τάφηκε με τιμές στην αυλή του Γκουίντο Νόβελο ντα Πολέντα στη Ραβέννα, χωρίς να καταφέρει να αντικρύσει ποτέ ξανά τον Άγιο Ιωάννη της Φλωρεντίας. Ο τάφος του παραμένει μέχρι και σήμερα στη Ραβέννα, η οποία αρνήθηκε να επιστρέψει τα οστά του στη Φλωρεντία.

Ο Ντάντε έγραψε κάποια έργα του στα ιταλικά και κάποια στα λατινικά. Στα ιταλικά ήταν τα: Νέα Ζωή, Συμπόσιο, Ρίμες και Κωμωδία και στα λατινικά τα: Μοναρχία, Για την ευγλωττία της δημοτικής γλώσσας, Επιστολές και δύο Εκλογές. Σημαντικότερο έργο του αποτελεί η Κωμωδία ή Θεία Κωμωδίαγνωστή και ως Η Κόλαση του Δάντη.

Η Θεία Κωμωδία είναι βασισμένη πάνω σε νεοπλατωνικές και αριστοτελικές αρχές και χωρίζεται σε τρία μεγάλα κεφάλαια, την Κόλαση, το Καθαρτήριο και τον Παράδεισο. Στα πρώτα δυο ο Δάντης έχει ως σύντροφο και οδηγό του το Βιργίλιο, ενώ στον Παράδεισο τον συντροφεύει η Βεατρίκη. Φημολογείται ότι ο λόγος που γίνεται αύτη η αντικατάσταση είναι γιατί ο Βιργίλιος ήταν ειδωλολάτρης, οπότε δεν μπορεί να περάσει στον παράδεισο των Χριστιανών, ακόμα κι αν θεωρείται από κάποιους προάγγελος του Χριστιανισμού. Πολλοί μελετητές τοποθετούν την αρχή του ταξιδιού τη Μεγάλη Παρασκευή του 1300. Το ταξίδι ξεκινάει με τους ποιητές να εισέρχονται στον Άδη, ο οποίος έχει σχήμα αναποδογυρισμένου κώνου. Το χείλος του κώνου βρίσκεται κάτω από την Ιερουσαλήμ· ο λόγος που την τοποθετεί στην αρχή του Άδη είναι ενδεχομένως επειδή θεωρείται η πνευματική πόλη της ειρήνης, και γι’ αυτό είναι η πιο κατάλληλη πύλη για να εμποδίζει το κακό από το να βγει. Από την άλλη, η μύτη του κώνου είναι στραμμένη προς το κέντρο της Γης. Έτσι, ξεκινάει το ταξίδι των δύο ποιητών από το Βορρά προς το Νότο με σκοπό τη λύτρωση της ψυχής του Δάντη.

Εικόνα 2 Botticellι, Chart Of Dante’s Hell[7]

Η Κόλαση χωρίζεται σε εννέα επίπεδα σε σχήμα ομόκεντρων κύκλων, με κατεύθυνση από πάνω προς τα κάτω. Στο τελευταίο επίπεδο κατοικεί ο Εωσφόρος, ο βασιλιάς της Κόλασης. Στην κόλαση παρατηρούμε τον Δάντη να έχει υιοθετήσει τη θεωρία του Αριστοτέλη, η οποία λέει ότι το κακό γεννάται μέσα από την ακράτεια και την κακία. Οι αμαρτίες έχουν σταδιακή κάθοδο, δηλαδή όσο κατεβαίνει κάποιος προς τα κάτω τόσο πιο βαριές είναι. Πριν από το πρώτο επίπεδο του Άδη υπάρχει η αντικόλαση, όπου υπάρχουν οι άνθρωποι που ήταν τελείως απαθείς και δεν έκαναν στη ζωή τους ούτε καλό ούτε κακό. Όπως τους χαρακτηρίζει και ο Δάντης: δίχως ατιμία και δόξα έζησαν. Στον πρώτο κύκλο της κόλασης κατοικούν τα αβάπτιστα μωρά και οι ενάρετοι ειδωλολάτρες· εδώ βρίσκονται και μεγάλοι ποιητές και φιλόσοφοι της αρχαιότητας, όπως ο Αριστοτέλης και ο Όμηρος. Στο δεύτερο κύκλο βασανίζονται οι φιλήδονοι, με το να στροβιλίζονται αιώνια σε ανεμοστρόβιλο. Στον τρίτο κύκλο βρίσκονται οι λαίμαργοι, οι οποίοι είναι καταδικασμένοι να είναι κάτω από βροχή βαριά, καταραμένη, κρύα. Στον τέταρτο κύκλο είναι οι φιλάργυροι και οι σπάταλοι. Στον πέμπτο κύκλο είναι οι μνησίκακοι, που χτυπούν ο ένας τον άλλο σε λασπωμένους βάλτους. Στη συνέχεια, οι δύο ποιητές μπαίνουν στη βάρκα του δαίμονα Φλεγύα, που τους αφήνει μπροστά στις κλειδωμένες πόρτες του κάστρου της Κόλασης, τις οποίες ανοίγει ένας άγγελος για να περάσουν.

Στον έκτο κύκλο κολάζονται οι αιρεσιάρχες, οι οποίοι ήταν αναγκασμένοι να ζουν μέσα σε πύρινους τάφους. Στον έβδομο κύκλο ανήκουν οι βίαιοι, που χωρίζονται σε τρεις ομάδες: σε αυτούς που ήταν βίαιοι ενάντια στους άλλους, οι οποίοι ήταν βουτηγμένοι σε αίμα, σε αυτούς που ήταν βίαιοι απέναντι στον εαυτό τους, που μεταμορφώνονταν σε δέντρα ή τους κυνηγούσαν άγρια σκυλιά, και τέλος σε αυτούς που ήταν βίαιοι απέναντι στο Θεό, που τους μαστίγωνε πύρινη βροχή σε μια έρημο από φλεγόμενη άμμο. Για να φτάσουν οι δυο ποιητές στον όγδοο κύκλο δέχονται ξανά τη βοήθεια από ένα πλάσμα της κολάσεως, το φτερωτό δαιμόνιο Γηρυόνη, ο οποίος τους κουβάλησε μέχρι εκεί. Σε αυτό το επίπεδο κολάζονται οι απατεώνες σε δέκα διαφορετικές χαράδρες. Στην πρώτη είναι οι αποπλανητές, που μαστιγώνονται από τους δαίμονες, στη δεύτερη οι κόλακες, που ήταν βουτηγμένοι μέσα σε βρωμιές και στην τρίτη οι σιμωνιακοί, οι οποίοι ήταν κρεμασμένοι ανάποδα μέσα σε λάκκους και είχαν φωτιές στα πόδια. Στην τέταρτη χαράδρα βρίσκονται οι μάγοι με την όψη γυρισμένη πισώπλατα, στην πέμπτη οι τοκογλύφοι, που ήταν βουτηγμένοι σε καυτή πίσσα, στην έκτη οι υποκριτές, κουκουλωμένοι με μολύβδινες κάπες, και στην έβδομη οι κλέφτες τους οποίους μεταμόρφωναν σε φίδια. Στα τρία τελευταία βάραθρα ανήκουν με τη σειρά οι κακοί σύμβουλοι, που φυλακίζονταν σε περιπλανώμενες φλόγες, οι αιρετικοί, που κατασπαράζονταν από δαιμόνια και οι κιβδηλοποιοί που τιμωρούνταν με διάφορες αρρώστιες.

Σε αυτό το σημείο ο Δάντης και ο Βιργίλιος μεταφέρονται από το γίγαντα Ανταίο στον ένατο κύκλο. Σε αυτόν τιμωρούνται οι προδότες, με τον εγκλωβισμό τους σε μια παγωμένη λίμνη. Πιο συγκεκριμένα, είναι διαχωρισμένοι, ανάλογα με το θύμα της προδοσίας τους, σε τέσσερις περιοχές: την Καΐνα, όπου βρίσκονταν οι προδότες των συγγενών, την Αντηνόρα, για αυτούς που πρόδωσαν την πατρίδα τους, την Πτολεμαία, που ήταν εκείνοι που πρόδωσαν φίλους τους και την Ιουδαία, όπου ήταν οι προδότες των ευεργετών τους. Φτάνουν, έτσι, οι δυο περιπλανώμενοι ποιητές στο βαθύτερο σημείο του Άδη, δηλαδή στο κέντρο της γης, που βλέπουν τον γίγαντα Εωσφόρο να τυραννά αιώνια τον Βρούτο, τον Κάσσιο και τον Ιούδα. Στη συνέχεια, ο Βιργίλιος και ο Δάντης βρίσκουν ένα σκοτεινό μονοπάτι το οποίο τους μεταφέρει στο αντίθετο ημισφαίριο της Γης από το οποίο ξεκίνησαν, όπου βρίσκεται το Καθαρτήριο.

Μόλις περνούν το μονοπάτι ξαφνικά ξημερώνει και εμφανίζεται μπροστά τους το όρος του Καθαρτηρίου· τον δρόμο τους τον φανερώνει ο Κάτωνας. Το Καθαρτήριο χωρίζεται σε επτά επίπεδα, σύμφωνα με την πλατωνική αρχή. Στην αρχή υπάρχει το αντικαθαρτήριο, όπου υπάρχουν όσοι αποφάσισαν να μετανοήσουν τελευταία στιγμή. Πριν μπουν στο πρώτο κύκλο υπάρχει ένας άγγελος όπου χαράσσει στο μέτωπο του Δάντη επτά Α, τα οποία συμβολίζουν τα θανάσιμα αμαρτήματα. Στη συνέχεια ο άγγελος τους ανοίγει την πόρτα και περνούν στον πρώτο κύκλο όπου βρίσκονται οι εγωιστές, οι οποίοι είναι αναγκασμένοι να κουβαλούν συνεχώς ένα βάρος κρεμασμένο από το λαιμό τους. Στον δεύτερο κύκλο είναι οι φθονεροί, που έχουν τα μάτια τους ραμμένα με σιδερένια κλωστή. Στον τρίτο κύκλο είναι οι οργισμένοι, που βρίσκονται μέσα σε πυκνό καπνό, και στον τέταρτο οι νωθροί, οι οποίοι τρέχουν ακατάπαυστα. Στον πέμπτο κύκλο βρίσκονται οι φιλάργυροι και οι σπάταλοι, δεμένοι και ξαπλωμένοι στο χώμα. Στον έκτο κύκλο οι λαίμαργοι που πεινούν και διψούν συνεχώς, και στον έβδομο κύκλο οι λάγνοι που καίγονταν σε πυρά. Μόλις τελειώσουν από το έβδομο επίπεδο του καθαρτηρίου, εμφανίζονται στην επίγεια Εδέμ, όπου το σκηνικό στήνεται με δέντρα, λουλούδια και ρυάκια. Ο Δάντης παρατηρεί μια κυρά στην οποία αναγνωρίζει τη Βεατρίκη. Σε αυτό το σημείο εξαφανίζεται ο Βιργίλιος, και ο Δάντης ζητάει και λαμβάνει συγχώρεση από τη Βεατρίκη για την άστατη ζωή του. Στη συνέχεια, ο Δάντης βυθίζεται στους ποταμούς της Αλησμόνας και της Καλομνήμης για να ξεχάσει τα σφάλματά του και να γεμίσει το νου του με ενάρετες αναμνήσεις. Έτσι, συνεχίζει εξαγνισμένος το ταξίδι του προς τον Παράδεισο.

Ο Δάντης δίνει πολύ περιγραφικά τον Παράδεισο χρησιμοποιώντας το πτολεμαϊκό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο οι ουρανοί είναι εννιά ομόκεντρες σφαίρες που περιστρέφονται γύρω από την ακίνητη Γη. Όσο πιο μακριά είναι ο ουρανός από τη Γη, τόσο μεγαλύτερος είναι και τόσο πιο γρήγορα περιστρέφεται. Ο Ντάντε, επιπλέον, αντιστοίχισε σε κάθε ουρανό μια από τις εννέα αγγελικές τάξεις οι οποίες είναι: Σεραφείμ, Χερουβίμ, Θρόνοι, Κυριότητες, Δυνάμεις, Εξουσίες, Αρχές, Αρχάγγελοι και Άγγελοι. Όσο πιο κοντά στο Θεό, δηλαδή όσο πιο μακριά από τη Γη, βρίσκονται οι άγγελοι τόσο πιο γρήγορα κινούνται. Με αυτό τον τρόπο αποδίδεται η ταχύτητα περιστροφής και στους ουρανούς αφού ο κάθε ουρανός κυβερνάται και περιστρέφεται από μια τάξη αγγέλων. Πάνω από τους εννέα ουρανούς βρίσκεται, σε σχήμα ρόδου, ο Έμπυρος ουρανός, στον οποίο κατοικούν όλες οι λυτρωμένες ψυχές.

Στη Θεία Κωμωδία, επίσης, οι ανθρώπινες ψυχές φιλοξενούνται σε κάθε ουρανό ανάλογα πάντα με τις πράξεις της επίγειας ζωής τους. Έχουμε, έτσι, τις παρακάτω αντιστοιχίες: Στον πρώτο ουρανό, τη Σελήνη, βρίσκονται οι ψυχές που δεν τήρησαν εξολοκλήρου τις υποσχέσεις τους. Στον δεύτερο, τον Ερμή, οι ψυχές των οποίων οι πράξεις υποκινούνταν από τη φιλοδοξία. Στον τρίτο ουρανό, την Αφροδίτη, κατοικούν οι ψυχές που έκαναν καλό γιατί αγάπησαν. Στον τέταρτο, τον Ήλιο, είναι οι σοφοί χριστιανοί. Στον πέμπτο ουρανό, τον Άρη, εκείνοι που πολέμησαν για να υπερασπιστούν τη θρησκεία. Στον έκτο, τον Δία, είναι οι ηγεμόνες που έδρασαν με το δίκαιο και την ευλάβεια. Στον έβδομο, τον Κρόνο, ζουν οι ψυχές των οραματιστών. Στον όγδοο ουρανό, βρίσκονται τα άστρα για τις ψυχές των ευλογημένων και τέλος στον ένατο κατοικούν οι άγγελοι. Στην κορυφή όλων αυτών βρίσκεται ο Θεός. Η Βεατρίκη συνοδεύει τον Δάντη σε όλους τους ουρανούς έως τον Έμπυρο, όπου τον παρέδωσε στον Άγιο Βερνάρδο και πήρε τη θέση που της αντιστοιχεί στο αιώνιο Ρόδο.

Σαρηγιάννης Αλέξανδρος, Μωραΐτου Όλγα Βιβλιογραφία 1. Θεία Κωμωδία του Δάντη, Ν. Καζαντζάκης, εκ. Καζαντζάκη, Αθήνα, 1974

2. Dante: De Vulgari Eloquentia, Edited and translated by Steven Botterill, Cambridge University Press, 1996

3. The new life, A Dual-Language, La vita Nuova, Dante Alighieri, Edited and Translated by Stanley Appelbaum, Dover Publications, INC, Miveola, New York 4. Νέα Εγκυκλοπαιδεία, Μαλλιάρης παιδεία, τ. 18, σ. 47-48

1 el.wikipedia.org/wiki/Δάντης_Αλιγκέρι

2 Ο Βιργίλιος γεννήθηκε το 70 π.Χ. σε ένα χωριό της Βόρειας Ιταλίας και πέθανε το 19 π.Χ. Απέκτησε σημαντική μόρφωση με ιδιαίτερη έμφαση στη φιλοσοφία και την ποίηση. Σημαντικότερο έργο του θεωρείται η «Αινειάδα», ένα έπος αποτελούμενο από 12 βιβλία γραμμένο στα πρότυπα της Οδύσσειας και της Ιλιάδας του Ομήρου.

3 Έπρεπε να βγουν και να παραδεχτούν δημόσια ότι γύρισαν μετανιωμένοι και έσφαλαν για τις παλαιότερες πεποιθήσεις τους.

4 Ο Δάντης είχε ονομάσει το έργο του Κωμωδία. Το επίθετο Θεία δόθηκε για πρώτη φορά το 1555 σε μια βενετσιάνικη έκδοση από τον Lodovico Dolce, ο οποίος πίστευε ότι με αυτή την προσθήκη στον τίτλο του βιβλίου θα αυξάνονταν οι πωλήσεις του.

5 Ο λόγος αυτού είναι επειδή σ’ ένα έργο του αναφέρει ότι θα έρθει ένα παιδί που θα αλλάξει τον κόσμο.

6 Ιερουσαλήμ σημαίνει Ιερή Ειρήνη και πολλοί άνθρωποι την θεωρούσαν ως το τέλος του πνευματικού τους ταξιδιού. 7 http://boskakomedia.korona-pl.com/galeria/galeria_rozne.html

8 Σιμωνιακοί ονομάζονται οι κληρικοί ή οι μοναχοί οι οποίοι προάγονταν ή χειροτονούνταν με προσφορά ανταλλαγμάτων.

9 Εδώ βλέπουμε ότι ο Δάντης χρησιμοποιεί τα ονόματα προδοτών που έμειναν στην ιστορία για να ονομάσει και να χαρακτηρίσει την κάθε περιοχή. Τον Κάιν, που σκότωσε τον αδελφό του, τον Αντήνορα, ο οποίος θεωρείται ότι πρόδωσε την πατρίδα του την Τροία, και τον Ιούδα, που πρόδωσε τον Ιησού Χριστό.

10 Ο Βρούτος και ο Κάσσιος είχαν προδώσει τον Ιούλιο Καίσαρα.