Γράφουν οι: Σαρηγιάννης Αλέξανδρος, Μωραΐτου Όλγα Εικόνα 1 Baudelaire: Πορτρέτο του Emile Deroυy (1820-1846)
Ο Κάρολος (Σαρλ) Πιέρ Μπωντλαίρ – CharlesBaudelaire ήταν ένας από τους μεγαλύτερους Γάλλους ποιητές και λογοτέχνες του 19ου αιώνα. Η ιδιαιτερότητα που είχαν τα ποιήματά του τον έκαναν πρωτοπόρο στο είδος του και τον ανακήρυξαν ιδρυτή της κατηγορίας των καταραμένων ποιητών. Ο Μπωντλαίρ δεν είναι ένας απλός ποιητής που αφήνει το συναίσθημα να τον συνεπάρει και να χαθεί μέσα στο πλαίσιο που δημιουργεί. Αντίθετα, σε οποιοδήποτε κομμάτι του πλαισίου βλέπει τον εαυτό του· στα σημεία που ο κάθε αναγνώστης χάνεται στις έννοιες και στα πρόσωπα, εκείνος κολυμπάει μέσα στα ταραγμένα νερά της λίμνης της ψυχής του. Ο ίδιος νοιώθει Σατανάς, Γυναίκα, Δανδής και προσπαθεί μέσα από την κατανόηση αυτών να βιώσει τη λύτρωση. Τίποτα από αυτά δεν τα ζει πλατωνικά, αλλά βιωματικά. Μπορούμε, έτσι, να πάρουμε μια γεύση από αυτή τη μεγάλη προσωπικότητα μελετώντας όχι μόνο τα ποιήματα, αλλά και τον βίο του.
Ο Μπωντλαίρ γεννήθηκε το 1821 και απεβίωσε το 1867 στο Παρίσι. Στην ηλικία των έξι ετών έμεινε ορφανός από πατέρα, πράγμα το οποίο αποτέλεσε πλήγμα για τον Κάρολο. Ο Joseph-François Baudelaire, πατέρας του Καρόλου, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη μετέπειτα πορεία του γιου του. Ο λόγος αυτού ήταν ότι υπήρξε ένας μορφωμένος άνθρωπος, ο οποίος ασχολούταν ερασιτεχνικά με τα εικαστικά και είχε αφιερώσει τη ζωή του στα ιδανικά του Διαφωτισμού. Το 1828 η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε. Οι σχέσεις του Μπωντλαίρ με τον πατριό του δεν θεωρούνται και οι πιο θερμές, γιατί στο πρόσωπό του έβλεπε ένα εμπόδιο για την ένωσή του με τη μητέρα του και το ποιητικό του έργο. Μάλιστα, λέγεται ότι κατά τη συμμετοχή του στην επανάσταση των οδοφραγμάτων, το 1848, ενθάρρυνε τους αγωνιστές να πυροβολήσουν τον πατριό του, ο οποίος ήταν ο συνταγματάρχης Aupick. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας του, ο Μπωντλαίρ υπήρξε μαθητής στο Λύκειο Louis–Le–Grand. Όπως μας κάνει και ο ίδιος γνωστό στο βιβλίο Η καρδιά μου ξεγυμνωμένη: Παιδί, πότε ήθελα να γίνω ιερέας, και μάλιστα στρατιωτικός ιερέας, και πότε ηθοποιός. Με αυτή τη δήλωση του Μπωντλαίρ παρατηρούμε ότι από μικρός είχε κλίση στους τομείς της θρησκείας και της τέχνης.
Στα είκοσι χρόνια του, ο πατριός του αποφάσισε να τον στείλει στις Ινδίες για να ασχοληθεί με το εμπόριο, όμως εκείνος τα παράτησε και γύρισε ξανά στο Παρίσι. Τον Ιούνιο του 1842, όπου κατοικούσε στο νησί του Αγίου Λουδοβίκου, γνώρισε και συνδέθηκε με μια νεαρή ηθοποιό και χορεύτρια, τη Jeanne Duval, με την οποία διατήρησαν σχέση για είκοσι χρόνια. Όλα αυτά τα χρόνια η Jeanne αποτέλεσε τη μούσα του Μπωντλαίρ, καθώς τον μύησε στο πάθος και την ηδονή. Ένα χρόνο αργότερα, ο ποιητής επεδίωξε να συνεργαστεί με τους LeVasasseur, Prarond και Dozon. Δυστυχώς δεν τα καταφέρνει, αλλά συνεργάζεται στενά με τον Prarond, με τον οποίο δημιουργούν ένα δράμα σε στίχους, το Ideolus. Εκείνη την περίοδο ο Μπωντλαίρ δημιουργεί τα πρώτα του χρέη. Το Μάρτιο του 1844 συμμετείχε στην έκδοση των Ερωτικών Μυστηρίων των Παρισινών Θεάτρων, στην οποία όμως αποφάσισε να κρατήσει την ανωνυμία του. Ύστερα από μερικούς μήνες τίθεται υπό την επιτήρηση-κηδεμονία του δικηγόρου MeAncelle. Το 1845 δημοσιεύονται κάποια ποιήματά του, στα οποία χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Privatd΄Anglemont, και δύο χρόνια αργότερα δημοσιεύτηκε η μοναδική νουβέλα που έγραψε, η Φανφαρλό, στην οποία υπέγραφε ως CharlesDefayis.
Σε ηλικία 27 ετών ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφική πολιτική, αρχικά γράφοντας σοσιαλιστικά άρθρα και στη συνέχεια δουλεύοντας σε μια δημοκρατική εφημερίδα ως γραμματέας σύνταξης. Στην περίοδο 1851-1852 ανακάλυψε τον συγγραφέα Έντγκαρ Άλαν Πόε και αποφάσισε να μεταφράσει το έργο του. Η μετάφραση αυτή διήρκησε 17 χρόνια και είχε απόλυτη επιτυχία. Το 1857 δημοσιεύτηκαν Τα Άνθη του Κακού, όμως έξι από τα ποιήματά του θεωρήθηκαν προσβλητικά για τη θρησκεία και την ηθική της εποχής και απαγορεύτηκαν. Το 1859 βρίσκεται στο σπίτι της μητέρας του όπου συγγράφει και δημοσιεύει πολλά ποιήματα και άρθρα του, σε περιοδικά της εποχής. Επίσης, δημοσιεύει και την μελέτη του για τον Theophile Gautier. Το 1861 κάνει αίτηση στη Γαλλική Ακαδημία αλλά την αποσύρει μερικούς μήνες μετά. Εκείνη τη χρονιά, επιπλέον, εκδίδονται για δεύτερη φορά Τα Άνθη του Κακού. Το 1862 αρχίζει να νοιώθει τα πρώτα συμπτώματα της άνοιας, πράγμα το οποίο το καταγράφει και στα ημερολόγιά του. Το 1863 έγραψε ένα άρθρο για το θάνατο του Delacroix L“œuvre et la vie d“ Eugène Delacroix – Το έργο και η ζωή του Ευγένιου Ντελακρουά. Το 1864 ο Μπωντλαίρ κάνει ένα ταξίδι στις Βρυξέλλες και αποπειράται, χωρίς όμως επιτυχία, να πουλήσει όλο το έργο του. Το 1865 επιτέλους δοξάζεται μέσα από το κείμενο του Mallarmé, το οποίο δημοσιεύεται στοL“Artiste. Ένα χρόνο αργότερα, ο Σαρλ υπέστη ένα ατύχημα το οποίο του προκαλεί εγκεφαλικές διαταραχές και ημιπληγία. Στις 31 Αυγούστου του 1867 η Γαλλία έχασε έναν από τους μεγαλύτερους ποιητές της, καθώς ο Μπωντλαίρ άφησε την τελευταία του πνοή.
Εικόνα 2 Charles Baudelaire, by Étienne Carjat (1863)
Ο Μπωντλαίρ μας έχει αφήσει ένα πλήθος από εξαίσια έργα, τα σημαντικότερα από τα οποία είναι: Η Φανφαρλό – Le Fanfarlo (1847), Η ρομαντική τέχνη – L’art romantique (1852),Τα Άνθη του κακού – Les Fleurs du mal (1857), Σκέψεις για κάποιους συγχρόνους μου -Réflexions sur quelques-uns de mes contemporains (1862), Το έργο και η ζωή του Ευγένιου Ντελακρουά -L‘œuvre et la vie d‘Eugène Delacroix (1863) και Προσωπικά ημερολόγια – Journaux intimes (1851-1862). Στις σελίδες που ακολουθούν θα γίνει μια ανάλυση του πνεύματος και των βαθύτερων σκέψεων του καλλιτέχνη μέσα από κάποια έργα του.
Στους Μύδρους, που αποτελεί το πρώτο βιβλίο από τα προσωπικά του ημερολόγια, ο Μπωντλαίρ εκφράζει με ένα λυρικό, θα λέγαμε, τρόπο και με έναν ιδιότροπο συλλογισμό την άποψή του για έννοιες όπως η θρησκεία, ο Θεός, ο έρωτας και η κοινωνία. Βλέπουμε τον πόνο και τη λύπη του ποιητή, που προκαλούνται από το ανίερο θήλυ, καθώς καιτην αποστροφή της κοινωνίας και της πολιτείας απέναντι σε εκείνον και στον τρόπο που εκφράζεται. Με μεγάλη του θλίψη παρατηρεί τη σαθρότητα της δημοκρατίας, και πιστεύει ότι θα μπορούσε να είναι καλύτερη μια αριστοκρατία αποτελούμενη από λόγιους αλλά όχι πλούσιους ανθρώπους, καθώς θεωρεί πως οι τελευταίοι είναι ανάξιοι να έχουν στα χέρια τους την εξουσία, και συνεπώς ανίκανοι να διοικούν σωστά το κράτος. Παράλληλα, όμως, καταδικάζει πολλούς λόγιους της εποχής του, ονομάζοντάς τους φιλοσόφους του καφενείου, γιατί πιστεύει ότι θα έπρεπε να βλέπουν κι εκείνοι αυτή τη σαπίλα που επικρατεί και να αντιστέκονται σε αυτήν, όχι μόνο με λόγια αλλά και με έργα. Μέσα σε όλη αυτή την απογοήτευση που επικρατεί μέσα του, ο Σαρλ νιώθει ενοχικός και Δανδής, όπως αυτοχαρακτηρίζεται, και ψάχνει τη λύτρωση μέσα από τις ηδονές, το κολασμένο πάθος και την αυτοτιμωρία.
Αν θέλουμε να προχωρήσουμε βαθύτερα στον τρόπο σκέψης του Κάρολου Μπωντλαίρ, πρέπει να διαβάσουμε “Τα Άνθη του Κακού”. Στα ποιήματα που περιλαμβάνονται σε αυτό το έργο βλέπουμε σε κάθε σημείο να ξετυλίγεται ένα κομμάτι από τη ζωή και την ψυχοσύνθεσή του. Ωστόσο, είναι δύσκολο να καταλάβουμε απόλυτα το συλλογισμό του και να αισθανθούμε αυτά που ένιωθε κι εκείνος, αφού η κάθε έννοια που χρησιμοποιεί έχει για τον καθένα μας διαφορετική σημασία.
Στα πρώτα στάδια της ζωής και της καριέρας του, ο Κάρολος ήταν εγκλωβισμένος στο πνεύμα του ρωμαιοκαθολικισμού, αλλά προσπαθούσε να απαλλαγεί από αυτό. Επηρεασμένος από την ενοχικότητα που του προκαλεί η Εκκλησία αλλά και η κοινωνία για τον βίο του, επιλέγει να στραφεί στο κακό ή αλλιώς στο Σατανά. Παρατηρούμε, όμως, ότι ο Σατανάς, με την έννοια που τον αναφέρει ο Σαρλ, δεν είναι ο διάβολος, δηλαδή αυτός που διαβάλλει, αλλά η γνώση και η ελευθερία. Όπως λέει και ο ποιητής:
Δόξα και τιμή σε σένα, Σατανά, Στα ύψη τ” Ουρανού, Και μες στης κόλασης τα βάθη, Εκεί βασίλεψες, εκεί νικημένος, Ονειρεύεσαι μες στη σιωπή! Κάνε κάποια μέρα κι η ψυχή μου, Κάτω απ” το Δέντρο της Γνώσης,
Κοντά σου τον ησυχασμό να βρει, Την ώρα που πάνω στο μέτωπό σου Τα κλαδιά του θ” απλωθούν Σαν καινούριος Βωμός! (Απόσπασμα από Λιτανείες του Σατανά, Προσευχή)
Οπότε βλέπουμε ότι δεν εξυμνεί ένα σάπιο Θεό, αλλά τον Άγγελο που έπεσε γιατί απλά θέλησε να μάθει· αυτόν που έπεσε στο πηγάδι των παθών του ώστε μετά να βιώσει τη λύτρωση. Ακόμα, ο Μπωντλαίρ δίνει την ιδιότητα του προφήτη στον εαυτό του, όχι όμως αυτού που προφητεύει το μέλλον, αλλά αυτού που μπορεί και ερμηνεύει τα σημάδια που του στέλνει η ζωή και βαδίζει, έχοντας αυτή τη γνώση, στα ανάλογα μονοπάτια.
Θα μπορούσαμε, σε αυτό το σημείο, να παρομοιάσουμε τον Μπωντλαίρ με έναν Δάντη, ο οποίος βιώνει την κόλαση του, για αμαρτήματα εκούσια και ακούσια, προσπαθώντας να βρει την πολυαγαπημένη του Βεατρίκη, η οποία μπορεί να είναι για εκείνον η ανάγκη του για αναγνώριση ή ο χαμένος δεσμός με τη μητέρα του. Ο Σαρλ ένιωθε ιδιαίτερη αγάπη για τη μητέρα του, ειδικά από τότε που πέθανε ο βιολογικός του πατέρας, κι έτσι, όταν η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε, ένιωσε ότι η σχέση του μαζί της απειλήθηκε. Επειδή γενικά ήταν αντιδραστικός και η ζωή του δεν κινούνταν με βάση τα κοινωνικά πρέπει της εποχής, η μητέρα και ο πατριός του προσπάθησαν να τον απομακρύνουν από αυτό το βίο. Ίσως και γι’ αυτό αναφέρει σε ένα ποίημά του:
“Αχ! γιατί δε γέννησα ένα πλοκάμι οχιές, Παρά τούτον τον περίγελο να θρέψω! Καταραμένη να ’ναι η νύχτα με τις εφήμερες ηδονές Όπου τον εξαγνισμό μου συνέλαβε η μήτρα!” (Απόσπασμα από Ευλογία)
Όσον αφορά την άποψή του για τον έρωτα, πιστεύουμε πως προβάλλεται καθαρά σ’ ένα από τα πολλά ποιήματα που έχει γράψει για αυτό το θέμα, το οποίο κατά τη γνώμη μας είναι διαχρονικό και κρύβει μια βαθύτερη αλήθεια. Μέσα σε λίγες σειρές, ο ποιητής αποτυπώνει όλο το ψεύδος που βρίσκεται πίσω από το σύγχρονο έρωτα και το γεγονός πως αν δεν το ανακαλύψεις γρήγορα θα σε σαπίσει ολόκληρο σιγά σιγά. Παραθέτουμε τα λόγια του ποιητή:
Αυτόν ακριβώς τον τρόμο της μοναξιάς, την ανάγκη να ξεχάσει το εγώ του στην ξένη σάρκα, ο άνθρωπος την ονομάζει εξευγενισμένα ανάγκη να αγαπήσει. (Απόσπασμα από Η καρδιά μου γυμνωμένη)
Εδώ, η μοναξιά στρέφει τον άνθρωπο στην ενδοσκόπηση του εαυτού. Ψάχνοντας τον εαυτό του, έρχεται αντιμέτωπος με το χειρότερο δικαστή όλων των εποχών, γιατί πολύ απλά δεν μπορεί ούτε να κρυφτεί από αυτόν ούτε να του πει ψέματα. Ο καλύτερος τρόπος για να σταματήσουν αυτές οι ενδοσκοπήσεις είναι ο φαιδρός έρωτας, ο οποίος σε συνεπαίρνει σαν μια σειρήνα και σε κάνει να ασχολείσαι συνέχεια με τον δήθεν σύντροφό σου. Σε αυτή την περίπτωση, όμως, δεν υπάρχει πραγματική αγάπη. Ο λόγος είναι απλός: από τη στιγμή που έχει κάποιος άλυτα θέματα με τον εαυτό του δεν μπορεί να δοθεί ολοκληρωτικά σ’ έναν άλλο άνθρωπο. Πώς μπορεί, άλλωστε, κάποιος να αγαπάει πραγματικά κάποιον άλλο από τη στιγμή που δεν αγαπάει ούτε τον ίδιο του τον εαυτό; Κι όμως ακόμα κι όταν το γνωρίζει αυτό, κατά βάθος δεν παύει να εθελοτυφλεί, αφού είναι πολύ πιο εύκολο να προσπαθήσει να αγαπήσει κάποιον άλλο, παρά να έρθει αντιμέτωπος με τους πραγματικούς δαίμονες που κρύβονται μέσα του.
Γενικότερα, ο Μπωντλαίρ ερχόταν πολύ συχνά αντιμέτωπος με τους εσωτερικούς του δαίμονες, γι’ αυτό άλλωστε και δεν δείλιαζε να εκφράσει τις απόψεις του ωμά στα ποιήματά του και να σκανδαλίσει. Παραθέτουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα:
Η γυναίκα είναι το αντίθετο του Δανδή. Επομένως αναγκαστικά προκαλεί τρόμο. Η γυναίκα πεινάει και θέλει να φάει. Διψάει και θέλει να πιει. Έχει τις καύλες της και θέλει να γαμηθεί. Μεγάλο κατόρθωμα! Η γυναίκα είναι φυσική, δηλαδή απεχθής.
Έτσι, είναι πάντοτε χυδαία, δηλαδή το αντίθετο του Δανδή. (Απόσπασμα από Η καρδιά μου γυμνωμένη)
Στο παραπάνω κείμενο, βλέπουμε ότι χρησιμοποιεί την ωμότητα των λέξεων για να χαρακτηρίσει τη γυναίκα της εποχής του. Προσωπικά, δεν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε για μισογυνισμό ή σεξισμό, γιατί τα παραδείγματα των γυναικών που έχει στη ζωή του δικαιολογούν αυτή την πεποίθηση. Άλλωστε, πιστεύουμε ότι γενικότερα η φύση της γυναίκας είναι έτσι απλή και φυσική, όμως τις περισσότερες φορές αναγκάζεται να την κρύψει, καταπιέζοντας τον θηλυκό εαυτό της, λόγω της θέσης που έχει στις ανδροκρατούμενες κοινωνίες που επικρατούν εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Θεωρούμε πως ο Μπωντλαίρ ήταν ένας από τους πρώτους ανθρώπους που ξετύλιξε άφοβα όλες τις πτυχές του είναι του, χωρίς να προδώσει ούτε για μια στιγμή τα ιδανικά του. Δεν ασχολήθηκε με την ποίηση για την ποίηση, αλλά ήθελε ενδεχομένως, μέσα από τα ποιήματά του, όπως ξεγύμνωσε εκείνος την ψυχή του, έτσι να ξεγυμνώσουν και οι αναγνώστες του τις δικές τους ψυχές για να φτάσουν κι εκείνοι στη λύτρωση. Άλλωστε, οι δαίμονες που καλείται να αντιμετωπίσει ενώ φαινομενικά είναι προσωπικοί, στην πραγματικότητα υπάρχουν βαθιά μέσα σε όλους μας. Κλείνοντας, θα θέλαμε να παραθέσουμε ένα κομμάτι από το Les Tragiques του Τheodore Αgrippa d”Aubigné πουθεωρούμεότι χαρακτηρίζει απόλυτα τον Μπωντλαίρ:
Λένε πως πρέπει να βυθιστούν οι βδελυρές πράξεις Μες στο πηγάδι της λήθης στον τάφο κλεισμένες, Κι ότι μες απ’ τα γραπτά το αναστημένο κακό Θα μολύνει τα ήθη των επερχόμενων γενεών· Αλλά η διαστροφή δεν έχει μάνα την επιστήμη,
Μήτε η αρετή είναι κόρη της άγνοιας. Σαρηγιάννης Αλέξανδρος, Μωραΐτου Όλγα Βιβλιογραφία
1. Charles Baudelaire, Κλασσική λογοτεχνία Η καρδιά μου γυμνωμένη, μτφρ. Ιωάννα Ευσταθιάδου-Λάππα, εκ. Δωδώνη, Μοσχάτο, 1977
2. Charles Baudelaire,Επιλογή από τα Journaux Intimes, μτφρ. Ευριδίκη Παπάζογλου, εκ. Στιγμή, Εξάρχεια, 1993
3. Charles Baudelaire, ΗΦανφαρλό, μτφρ.-επίμετρο Βερονίκη Λαλακούρα, εκ. Αγρα, Αθήνα, 1996 4. CharlesBaudelaire, Τα άνθη του κακού, μτφρ. Δέσπω Καρούσου, εκ. Γκοβόστη
5. Claude Pichois et Francois Ruchon, Baudelaire Documents Iconographiques, Geneve Pierre Cailler Editeur 1960 6. Νέα Εγκυκλοπαίδεια, τ.17, Μαλλιάρης Παιδεία, Πήγασος Εκδοτική Α.Ε. 1 http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Baudelaire
2 Από το λύκειο αυτό έχουν περάσει επίσης ως μαθητές σπουδαίοι συγγραφείς, ζωγράφοι, επιστήμονες και πολιτικοί όπωςο Victor Hugo, ο Voltaire, o Eugène Delacroix, ο Henri Poincaré και ο Maximilien de Robespierre.
3 Η καρδιά μου ξεγυμνωμένη ανήκει στην τριλογία των βιβλίων που ονομάστηκαν προσωπικά ημερολόγια και αποτελούν αυτοβιογραφικά, εξομολογητικά ή αφοριστικά κείμενα. Αυτά διασώθηκαν σε μορφή προσχεδίου και μετά το θάνατό του εκδόθηκαν ως ενότητα.
4 Αυτό ήταν το πατρώνυμο της μητέρας του, της CarolineArchenbaut-Defayis. 5 Πολλοί υποστηρίζουν ότι η μετάφρασή του είναι καλύτερη του πρωτοτύπου. 6 http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Baudelaire
7 Από τη χρήση του επιθέτου Δανδής συμπεραίνουμε ότι ο Μπωντλαίρ είχε μελετήσει τη Θεία Κωμωδία του Δάντη.
8 Οπότε βλέπουμε ότι δεν γνωρίζει τη διαφορά μεταξύ του Σατανά και του Εωσφόρου, αφού ο Εωσφόρος, όπως λέει και το όνομά του, είναι εκείνος που φέρνει το φως σαν ένας Προμηθέας που σέβεται και αγαπά την ανθρωπότητα και της κάνει το δώρο της φωτιάς ή του φωτός.
9 Κατά τη γνώμη μου όντως μπορεί να κατείχε το προφητικό αξίωμα γιατί από μόνος του έδειχνε ένα μίσος και μια ανεξέλεγκτη οργή απέναντι στην ανθρωπότητα, όπως έκαναν και άλλοι μεγάλοι προφήτες της παγκόσμιας ιστορίας.