Γράφει η Ευαγγελία Θώμου Η Πνευματική αναζήτηση στα σκοτάδια του μεσαίωνα…
Στη μεσαιωνική Ευρώπη του δέκατου πέμπτου αιώνα, διάφορες πνευματικές κινήσεις κάνουν την εμφάνισή τους σιγά-σιγά ως αντίβαρο σε μια φεουδαρχική δομή που κατέρρεε, καθώς η οικονομική κρίση μάστιζε τις κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης. Μία από τις πιο γνωστές και πλέον αμφιλεγόμενες κοινότητες στην ιστορία της Καθολικής εκκλησίας είναι το τάγμα των Ιησουιτών, που ιδρύθηκε από τον Ιγνάτιο Λοπέζ ντε Ρεγκάλντε, ή όπως αλλιώς είναι ευρέως γνωστός, ως Ιγνάτιος Λογιόλα. Το εν λόγω τάγμα μας απασχόλησε πρόσφατα, καθώς το 2013 εκλέχτηκε ποντίφικας για πρώτη φορά στην ιστορία της Καθολικής εκκλησίας, ο Ιησουίτης καρδινάλιος Χόρχε Μάριο Μπεργκόλιο, ο οποίος έλαβε το όνομα Φραγκίσκος Α΄. Η αδελφότητα των Ιησουιτών πλέον αριθμεί χιλιάδες μέλη, έχει δε εκτεταμένη φιλανθρωπική δράση σε πάνω από εκατό χώρες. Στη ραγδαία ανάπτυξή του συνέβαλε και το γεγονός ότι από την ίδρυσή του έως και τη σημερινή εποχή βοηθά στην ανέγερση σχολείων, κολλεγίων, ενοριών, ιεροσπουδαστηρίων σε διάφορα μέρη ανά τον κόσμο.
Ιγνάτιος Λογιόλα, ο ιδρυτής των Ιησουιτών
Ο Ιγνάτιος Λογιόλα, όντας γνήσιο τέκνο της εποχής του, από νεαρή ηλικία ακολούθησε στρατιωτική καριέρα και διακρίθηκε ως γενναίος αξιωματικός αλλά και ως ιππότης της εποχής στο στρατό του Καρόλου του Ε”. Η μεταστροφή και το έναυσμα να αφοσιωθεί σ’ έναν πιο πνευματικό βίο έλαβε χώρα το Μάιο του 1521, όταν τραυματίστηκε στη δεξιά κνήμη ενώ συμμετείχε στην πολιορκία της Παμπλόνα. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας, κι εφόσον παρέμενε για μεγάλο χρονικό διάστημα κλινήρης, παρακάλεσε να του φέρουν να διαβάσει ιπποτικά μυθιστορήματα. Ωστόσο, οι δικοί του τον προμήθευσαν με έργα που αφορούσαν τη ζωή του Ιησού Χριστού αλλά και διάφορους βίους αγίων. Υπό αυτό το πρίσμα, αναλογιζόμενος πόσο αναίτια κυλούσε η ζωή του, αποφασίζει να χαράξει μια νέα πορεία μακριά από τα εγκόσμια. Όταν είχε αναρρώσει πλήρως από τον τραυματισμό του, επισκέπτεται τη μονή Μονσερά και Μονρέσσα, όπου προσεύχεται αδιαλείπτως και τότε συγγράφει το έργο του «Πνευματικές Ασκήσεις». Το 1528, σπουδάζει στο Παρίσι, όπου μελετά λατινικά, θεολογία, αλλά και φιλοσοφία. Εκεί γνωρίζει τον Πέτρο Φαβρ και τον Φραγκίσκο Ξαβέριο, και το 1534 συγκροτούν μια ομάδα από επτά φίλους, εκ των οποίων και ο μελλοντικός διάδοχός του, ο Λαϊνές. Εκεί, στο παρεκκλήσι του Αγ. Διονυσίου στην Παναγία της Μονμάρτης εισέρχονται στο μοναχισμό, ορκιζόμενοι δια βίου πενία, αγνότητα και υπακοή. Πρωταρχικός τους στόχος ήταν η μετάβαση στα Ιεροσόλυμα και η διάδοση και μετάδοση του Ευαγγελίου, ωστόσο, αυτό δεν κατέστη δυνατό, λόγω του πολέμου μεταξύ Βενετίας και Τουρκίας. Γι” αυτό, το 1536, θεώρησαν σώφρον να τεθούν υπό την προστασία του Πάπα. Το 1537, μεταφέρθηκαν στη Βενετία, κι έθεσαν ως σκοπό της ζωής τους το κήρυγμα του Ευαγγελίου, τον πόλεμο ενάντια στους αιρετικούς, την ανύψωση του κλήρου και την άνευ όρων υπακοή στους κανόνες του Τάγματος. Άλλωστε, έμβλημα του Τάγματος των Ιησουιτών αποτελεί το απόφθεγμα «Ad Majorem Dei Gloria» τουτέστιν «για τη Μέγιστη Δόξα του Θεού». Κατόπιν εισήγησής του, τρία χρόνια μετά, ο Πάπας Παύλος ο Γ” εγκρίνει την ίδρυση τάγματος υπό τον τίτλο «Εταιρία του Ιησού», τους περιώνυμους Ιησουίτες Το επόμενο έτος, εκλέχθηκε επίσημα ως ηγέτης του τάγματος ο Λογιόλα, ο κύριος εμπνευστής, ο οποίος συνέγραψε το καταστατικό όπως και τους κανόνες που διέπουν τη λειτουργία της αδελφότητας.
Η Λατρεία της Ιεράς Καρδίας
Εικόνα προσφιλής και πολύ αγαπητή στη λατρεία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας αποτελεί η Ιερά Καρδία του Ιησού. Πρώτος διδάξας και εμπνευστής αυτής της μοναδικής λατρείας ήταν ο Ιησουίτης ιερέας Λα Κολομπιέρ, πνευματικός της αδελφής Μαρί Αλακόκ. Η μοναχή Μαρί Αλακόκ ανήκε στο τάγμα της Επίσκεψης της Παναγίας. Το τάγμα της Επίσκεψης ιδρύθηκε από τον άγιο Φράνσις ντε Σαλ και την αγία Ζαν Φράνσις ντε Σαντάλ. Πρόκειται για γυναικείο μοναστικό τάγμα. Στη μοναχή Μαρί αποκαλύφθηκε η σπουδαιότητα της λατρείας της καρδιάς από τον ίδιο τον Ιησού, κι εκείνος της υπέδειξε ότι ο πλέον κατάλληλος άνθρωπος για την εγκαθίδρυση, δεν θα ήταν άλλος παρά ο Ιησουίτης ιερέας Λα Κολομπιέρ. Μάλιστα, μέσω των γραπτών του, ο Ιησουίτης επίσκοπος της Σουασόνης εξέδωσε το βίο της αδελφής Μαρί, ένα έργο το οποίο προκάλεσε τεράστια αναστάτωση και σκάνδαλο. Ποιος ο λόγος για τέτοιο σκανδαλισμό; Τα οράματα της μοναχής, τα οποία περιελάμβαναν «ερωτικές συνομιλίες με τον αγαπημένο της Ιησού». Επίσης, όπως αναφέρει και η ίδια, μια μέρα ο Ιησούς της αφαίρεσε την καρδιά και την τοποθέτησε πλάι στη δική του, και μετά την έβαλε πάλι πίσω στο σώμα της. Ο πόνος, μετά από αυτό το γεγονός, κάποιες φορές ήταν οξύτατος και η Μαρί αναγκαζόταν να κάνει φλεβοτομία. Η πράξη αυτή, «η υπόσχεση γάμου», σφραγίστηκε από το συμφωνητικό όπου περιέγραφε ότι δώριζε την καρδιά της στον Ιησού, μια συμφωνία που υπέγραψε με το αίμα της. Σε αντάλλαγμα για τη βαθιά πίστη της, ο Ιησούς την διόρισε ως αιώνιο κληρονόμο της καρδιάς του. Η ίδια επέμενε προς άτομα που ανήκαν στο στενό κύκλο της, ως ένδειξη της πίστης τους, να καταπίνουν μικρές λωρίδες χαρτιού με άδειο στομάχι, μηνύματα που περιείχαν λατρευτικές προσευχές προς τιμή της Ιερής Καρδιάς. Οι Ιησουίτες, το 1727 και το 1729, είχαν ήδη δύο απορριπτικές αιτήσεις για την επισημοποίηση της εορτής της Καρδίας από τον τότε Προωθητή της Πίστεως, γνωστό και με το όνομα «συνήγορος του διαβόλου», αξίωμα που δίδεται στο πρόσωπο το οποίο εξετάζει τις αγιοποιήσεις και συχνά τηρεί αρνητική στάση. Εκείνη την περίοδο, ο «συνήγορος του διαβόλου» ονομαζόταν Πρόσπερο Λαμπερτίνι. Στο έργο του, «Περί αγιοκατατάξεων»” μας αφηγείται «γιατί κάποιος να απαιτεί μια εορτή για την Ιερή Καρδιά του Ιησού και να μη ζητήσει μία για την Ιερή Πλευρά ή τα Ιερά Μάτια του Ιησού; Ή ακόμα και για την Καρδιά της Ευλογημένης Παρθένου!» Βέβαια, το δέκατο ένατο αιώνα, οι Ιησουίτες κατάφεραν να πείσουν τη Ρωμαϊκή Εκκλησία να καθιερώσει εορτή αλλά και ευλάβεια στην Ιερή Καρδιά της Παρθένου. Ο κύριος λόγος γι’ αυτό το γεγονός αποτέλεσε ότι η λατρεία, η οποία είχε διαδοθεί ευρέως στο λαό, γινόταν πλέον όλο και πιο δημοφιλής.
Οι Κατηγορίες, οι διωγμοί και οι υποψίες συνομωσίας
Κατά τη διάρκεια της ύπαρξής του, τα μέλη του τάγματος κατηγορήθηκαν, από αντιπάλους, ότι εκτρέπονταν του αρχικού σκοπού και της κύριας αποστολής τους και παρεισέφρεαν σε κοσμικά ζητήματα, ιδιαίτερα με την πολιτική. Επίσης, λόγω της ενασχόλησης που είχαν με τον χώρο του εμπορίου, κατηγορήθηκαν ότι κυνηγούσαν με ζήλο τα πλούτη. Πάμπολλες φορές, θεωρήθηκαν ύποπτοι συνωμοσιών και πραξικοπημάτων. Μία από τις αιτίες για τις κατηγορίες που τους απευθύνονται προέρχεται από το γεγονός ότι είχαν τεράστια επιρροή σε μονάρχες, τόσο εξαιτίας της ραγδαίας εξάπλωσής των σπουδαστηρίων τους όσο και των πρωτοπόρων διδακτικών μεθόδων που ακολουθούσαν. Γόνοι πλούσιων οικογενειών θέλησαν να διδαχθούν από εκείνους ακόμη και τρόπους καλής και σωστής συμπεριφοράς. Εξαιτίας αυτών, ο όρος Ιησουίτης έλαβε αρνητική χροιά ανά τους αιώνες και χρησιμοποιούνταν μειωτικά, αν και είναι γνωστό ότι ο ιδρυτής του δεν χρησιμοποιούσε ποτέ τη λέξη αυτή.
Η μεγάλη θρησκευτική όπως και πολιτική δύναμη που απέκτησαν, εξέθρεψε τη ζήλια και τη χλεύη εκείνων που εξέφραζαν διαφορετικές απόψεις, κυρίως θρησκευτικών αντιπάλων, όπως για παράδειγμα, οι Προτεστάντες, αφού η αδελφότητα των Ιησουιτών ήταν σαφέστατα αντίθετη στον Προτεσταντισμό αλλά και γενικότερα τη Μεταρρύθμιση. Όποιος παρέκλινε από τους κανόνες και τις πεποιθήσεις που πρέσβευε η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αλλά και το Παπικό Ηγουμενείο θεωρείτο εχθρός για τους Ιησουίτες. Η στάση τους απέναντι στα πιστεύω του Διαφωτισμού, που ήταν σε πλήρη άνθιση, ήταν ολοφάνερα αρνητική. Ως αποτέλεσμα, πολλοί φιλόσοφοι αλλά και ηγεμόνες κρατών τους εχθρεύονταν. Σε τέτοιο βαθμό έφτασε η παπική επιρροή ώστε στο Γενικό Ηγούμενο και ηγέτη των Ιησουιτών αποδόθηκε το προσωνύμιο «Μαύρος Πάπας», πιθανότατα λόγω των μελανών ράσων που ενδύεται σε αντίθεση με το λευκό ράσο του Πάπα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Ακόμη, τα μέλη της οργάνωσης αναφέρονται ως η δύναμη κρούσης της Ρώμης. Βέβαια, είναι γνωστό, ότι τόσο τα μέλη όσο και ο Γενικός Υπεύθυνος των Ιησουιτών ορκίζονται πίστη και αφοσίωση στην Καθολική Εκκλησία όπως και στον εκάστοτε Πάπα.
Στα μέσα του δέκατου όγδοου αιώνα, η αδελφότητα διώκονταν από τους εχθρούς της, κυρίως από Γιανσενιστές, για πρακτικές που εφάρμοζαν, όπως η κοινοκτημοσύνη που ίσχυε σε μια κοινότητα της Παραγουάης, η οποία θεωρήθηκε άκρως επαναστατική για τα δεδομένα της εποχής. Όμως, οι έντονες φήμες για συνωμοσίες που κυκλοφόρησαν οδήγησαν στη διάλυση της κοινότητας. Παρόμοιες καταστάσεις σημειώθηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως στην Πορτογαλία, όπου μετά την απόπειρα δολοφονίας του βασιλιά διατάχθηκε η κατάργηση του τάγματος. Το 1759, ο αρχηγός τους κάηκε στην πυρά διότι τον θεώρησαν υπεύθυνο για την απόπειρα δολοφονίας του βασιλιά, ενώ τα υπόλοιπα μέλη φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και κάποιοι εξορίστηκαν. Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε και στη Γαλλία, και, κυρίως λόγω κάποιων αποτυχημένων εμπορικών συναλλαγών, το τάγμα εκδιώχθηκε και πολλά μέλη εγκατέλειψαν την χώρα.
Ιησουίτες και Ιερά Εξέταση
Ένα από τα πλέον μελανά σημεία στην ιστορία της λεγόμενης Εταιρίας του Ιησού, είναι η ανάμειξή της στην ισπανική Ιερά Εξέταση, αν και η συγκεκριμένη δημιουργήθηκε το 1480, 60 χρόνια πριν την εγκαθίδρυση της αδελφότητας. Στην αρχή, εκείνοι που την καθοδηγούσαν προέρχονταν από άλλα μοναστικά τάγματα, όπως των Δομινικανών. Οι Ιησουίτες ενεπλάκησαν αργότερα, στην προσπάθεια της Καθολικής Εκκλησίας να εξυγιάνει το έδαφος από αιρέσεις που παρέκλιναν από το ισχύον δόγμα και την πίστη. Ο ιδρυτής του τάγματος, Ιγνάτιος Λογιόλα, φέρεται να είχε δηλώσει το περιβόητο ρητό «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», πιθανότητα για να ατσαλώσει την πίστη των μελών του – ωστόσο, στην Ιερά Εξέταση εφαρμόστηκε με τον πλέον απάνθρωπο τρόπο. Τα φρικτά βασανιστήρια και οι βάναυσες πρακτικές απόσπασης ομολογίας από τους κατηγορουμένους, τόσο σωματικές όσο και ψυχολογικές, θα αποτελούν πάντα μια σκοτεινή περίοδο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Το μένος εναντίον των Ιησουιτών την περίοδο εκείνη κορυφώθηκε σε τέτοιο βαθμό στην Ισπανία, ώστε ακόμη και βασιλιάδες ζήτησαν από τον Πάπα Κλημέντα ΙΔ΄ να διατάξει την κατάργηση του τάγματος, κάτι που έγινε εν τέλει το 1773, με απόφαση της Εκκλησίας. Όμως, το 1814 η αδελφότητα επανιδρύθηκε με τη βούλα του Πάπα Πίου Ζ”.
Το Τάγμα των Ιησουιτών σήμερα
Σήμερα, πλέον, οι Ιησουίτες θεωρούνται λόγιο μοναστικό τάγμα και ασχολούνται ως επί το πλείστον με την εκπαίδευση, δίδοντας μεγαλύτερη έμφαση στην πνευματική τους ανάπτυξη σύμφωνα με τις ασκήσεις που θέσπισε ο Ιγνάτιος Λογιόλα. Κυρία ασχολία τους είναι και η φιλανθρωπική δράση, με πρώτο μέλημά τους τις φτωχές και μη προνομιούχες χώρες ανά την υφήλιο. Εν κατακλείδι, στηρίζουν αδιάκοπα τους τομείς των επιστημών και των τεχνών και κατά παράδοση συνεχίζουν να εργάζονται στο Αστεροσκοπείο του Βατικανού.
Ευαγγελία Θώμου