Του Έρικ Σμυρναίου ~
Όσοι από εσάς βρίσκετε συναρπαστικές τις τρέχουσες αστρονομικές ανακαλύψεις, θα έχετε παρατηρήσει ότι την τελευταία πενταετία αυξάνεται σταδιακά ένα ρεύμα ανακοινώσεων που σχηματίζουν την εικόνα ενός σύμπαντος που πιθανότατα βρίθει από ζωή, ίσως και από νοημοσύνη. Ο εντοπισμός εκατοντάδων εξωπλανητών, δηλαδή πλανητικών σωμάτων που περιφέρονται γύρω από άλλα αστέρια, πέρα απ’ τον δικό μας ήλιο, η ανακάλυψη αθέατων ωκεανών που καλύπτονται απ’ τους πάγους των δορυφόρων του Δία και του Κρόνου, η διαπίστωση ότι υπάρχει νερό σε υγρή μορφή στο υπέδαφος του πλανήτη Άρη και πιο πρόσφατα, η καταγραφή ανεξήγητων αυξομειώσεων στην ένταση του φωτός μακρινών αστέρων που θα μπορούσε να οφείλεται σε πελώριες τεχνητές κατασκευές που τους περιβάλλουν ως κολοσσιαίες σφαίρες, αρχίζουν και αποκρυσταλλώνουν την πιθανότητα να μην είμαστε μόνοι.
Και σαν να μην ήταν όλα αυτά αρκετά από μόνα τους, τις τελευταίες δυο βδομάδες οι αστρονόμοι ανακοίνωσαν ότι έχουν ήδη εντοπίσει έναν «γήινου τύπου» πλανήτη που βρίσκεται στο κοντινότερο δυνατό σημείο που θα μπορούσε να βρίσκεται ένας κόσμος εκτός του δικού μας ηλιακού συστήματος: Στο αστρικό σύστημα του Α του Κενταύρου το οποίο απέχει σχεδόν 4 έτη φωτός από εμάς, εκπληκτικά κοντά σύμφωνα με τα δεδομένα του διαστρικού χώρου. Ο εν λόγω πλανήτης ονομάστηκε Proxima Centauri b και ολοκληρώνει την τροχιά του γύρω απ’ το άστρο του κάθε 11,2 μέρες. Αυτό το χαρακτηριστικό, καθώς και η απόστασή του από τον ήλιο που τον φωτίζει, τον τοποθετεί μέσα στην λεγόμενη «κατοικήσιμη ζώνη», σε μια ακτίνα δηλαδή όπου υγρό νερό θα μπορούσε να υπάρχει στην επιφάνεια του και επομένως και ζωή όπως την αντιλαμβανόμαστε σύμφωνα με τα δικά μας γήινα δεδομένα.
Η μάζα του συναρπαστικού αυτού πλανήτη, η οποία είναι 1,3 φορές αυτή της Γης, σημαίνει ότι θα μπορούσε να είναι βραχώδης. Το αποτέλεσμα όλων αυτών των εντυπωσιακών ανακαλύψεων ήταν να ξεσηκωθεί μια πραγματική καταιγίδα διθυραμβικών δημοσιεύσεων που βιάστηκαν να χαρακτηρίσουν τον Proxima Centauri b ως έναν κόσμο «παρόμοιο με τη Γη». Ωστόσο, ενώ όντως ο Proxima Centauri b έχει μια μάζα που προσομοιάζει αυτή της Γης σε μεγαλύτερο βαθμό από κάθε άλλο εξωπλανήτη, τουλάχιστον προς το παρόν, τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του μπορεί να μην είναι και τόσο φιλικά ως προς την ανάπτυξη της ζωής.
Καταρχήν οι επιστήμονες γνωρίζουν μόνο τη μάζα του εν λόγω πλανήτη και δεν ξέρουν την διάμετρό του, πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορούν να ξέρουν αν είναι βραχώδης ή όχι. Επίσης, το αστέρι γύρω απ’ το οποίο περιστρέφεται, ένας θαμπός κόκκινος νάνος, τον βομβαρδίζει με ακτινοβολία πολύ υψηλής ενέργειας, κάτι που κατά πάσα πιθανότητα σημαίνει ότι όλο το νερό που ενδεχομένως υπάρχει στην επιφάνειά του έχει εξατμιστεί ή αποστειρωθεί εδώ και πολλά εκατομμύρια χρόνια. Στην πραγματικότητα, αν όντως κρύβει νερό σε υγρή μορφή, αυτό θα βρίσκεται στα πιο ανήλιαγα μέρη του. Όλα αυτά σημαίνουν ότι, αν και είναι «αρκετά ζεστός ώστε να έχει νερό σε υγρή μορφή», ο εν λόγω πλανήτης δεν είναι απαραίτητο να είναι και κατοικήσιμος. Κάτω από το φως όλης αυτής της αβεβαιότητας, ο ενθουσιασμός ως προς τον συγκεκριμένο πλανήτη μοιάζει πολύ πρώιμος και ίσως και αβάσιμος. Σε τι οφείλεται λοιπόν όλος αυτός ο σάλος;
Καταρχάς, οι αστρονόμοι έχουν βρει κι άλλους κόσμους που υποτίθεται ότι μοιάζουν με τη Γη και βρίσκονται σε κατοικήσιμες ζώνες γύρω από τα άστρα τους, χωρίς να έχουν προκληθεί παρόμοια πυροτεχνήματα άκρατου ενθουσιασμού. Σύμφωνα, μάλιστα, με το Εργαστήριο «Πλανητικής Κατοικησιμότητας» του Πουέρτο Ρίκο, έχει ήδη εξακριβωθεί η ύπαρξη δεκαπέντε «γήινου μεγέθους» εξωπλανητών ως προς τη μάζα και τη διάμετρο που θα μπορούσαν να είναι κατοικήσιμοι. Αυτό όμως που καθιστά πραγματικά ενδιαφέροντα τον Proxima είναι η τοποθεσία στην οποία βρίσκεται. Ακριβώς όπως το κοντινότερο σούπερ μάρκετ ως προς το σπίτι μας είναι αυτό στο οποίο πάμε πιο συχνά, (ακόμα και αν τα προϊόντα του δεν μας ικανοποιούν εντελώς) ο Proxima Centauri b βρίσκεται τόσο κοντά μας που οι επιστήμονες είναι αναπόφευκτο να ασχοληθούν συστηματικά με την μελλοντική του εξερεύνηση, άσχετα αν αυτή εξακολουθεί προς το παρόν να μοιάζει ανέφικτη.
Ο ενθουσιασμός τους ως προς την ανακάλυψη αυτού του άστρου βασίζεται, λοιπόν, στο γεγονός ότι βρίσκεται σε πολύ κοντινή –συγκριτικά με όλους τους άλλους– απόσταση. Υπάρχει ένα ξεκάθαρο ψυχολογικό υπόβαθρο κάτω από αυτή τη νοοτροπία: Ο λόγος για τον οποίο ενδιαφερόμαστε για άλλους πλανήτες είναι γιατί αποτελούν μέρη όπου μπορούμε να φανταστούμε ότι, με τη βοήθεια μιας μελλοντικής τεχνολογίας που θα βασίζεται στη σημερινή, θα μπορέσουμε κάποια μέρα να πάμε εκεί και να ξεκινήσουμε μια καινούργια ζωή. Ωστόσο, οι περισσότεροι νεοανακαλυφθέντες εξωπλανήτες βρίσκονται τόσο μακριά από μας που το μόνο που μπορούμε να κάνουμε προς το παρόν, είναι να φανταζόμαστε ότι θα μπορέσουμε μια μέρα να εξερευνήσουμε την επιφάνειά τους.
Αντιθέτως, ο Proxima Centauri b είναι ο πρώτος πλανήτης που αποτελεί έναν εφικτό προορισμό. Βρίσκεται στη γειτονιά μας και επομένως θα μπορούσε περισσότερο από κάθε άλλον νέο-ανακαλυφθέντα κόσμο να μετατραπεί μια μέρα στο δεύτερο σπίτι μας. Η γήινη γεωγραφία επηρεάζει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο την αντίληψή μας. Νιώθουμε περισσότερο συνδεδεμένοι ψυχολογικά με μέρη που βρίσκονται κοντά μας γιατί μπορούμε να πάμε εκεί σχετικά εύκολα, για ένα Σαββατοκύριακο για παράδειγμα. Καταστροφές που συμβαίνουν σε αυτούς τους τόπους μας αγγίζουν πολύ πιο άμεσα από μια είδηση για κάτι που συνέβη στην «άλλη άκρη του κόσμου». Επίσης, αν και ενδέχεται να μην επισκεπτόμαστε τακτικά τη γεωγραφική μας γειτονιά, το γεγονός ότι έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε κάτι τέτοιο, μας κάνει και την αντιλαμβανόμαστε ως ένα κομμάτι του δικού μας προσωπικού κόσμου. Αν και οι επιστήμονες δεν σκοπεύουν να ταξιδέψουν στο άμεσο μέλλον στον Alpha Centauri, τουλάχιστον ξέρουμε ότι σκοπεύουν να κάνουν αυτό το ταξίδι. Το πρόγραμμα «Breakthrough Starshot» που ανακοινώθηκε τον Απρίλιο, σκοπεύει να στείλει έναν ανιχνευτή σε μέγεθος γραμματοσήμου έως εκεί. Τη στιγμή δε που έγινε η ανακοίνωση για τον Proxima, το εν λόγω πρόγραμμα δεν είχε επιλέξει κάποιο συγκεκριμένο άστρο ως προορισμό, αλλά τώρα αυτό έχει αλλάξει.
Μέχρι πρόσφατα, μάλιστα, η συζήτηση για ένα διαστρικό ταξίδι ως ρεαλιστικό εγχείρημα που μπορεί μια μέρα να πραγματοποιηθεί, ακουγόταν αρκετά φιλόδοξη και παρατραβηγμένη και οι περισσότεροι επιστήμονες, επειδή φοβόντουσαν να μην χαρακτηριστούν ως φαντασιόπληκτοι από το ακαδημαϊκό τους περιβάλλον, φρόντιζαν να κρατάνε «υγιείς» αποστάσεις από κάτι τέτοιους ισχυρισμούς. Τώρα, ωστόσο, υπάρχει μια καινούργια μεταβλητή, ένας εφικτός προορισμός που μπορούν να χρησιμοποιήσουν ως στόχο και έτσι λοιπόν νιώθουν πιο άνετα ως προς την διατύπωση των διαστρικών φιλοδοξιών τους. Επιπρόσθετα, η εγγύτητα το νέου πλανήτη καθιστά την αναζήτηση της εξωγήινης ζωής πολύ πιο συγκεκριμένη. Εδώ υπάρχει ένα πραγματικό αστέρι, ένας υπαρκτός κόσμος που μοιάζει με τη Γη και που βρίσκεται πολύ κοντά μας. Είναι σίγουρο ότι αν ερχόταν σ’ εμάς ένα εξωγήινο σήμα από εκείνη την περιοχή του γαλαξία, οι κυβερνήσεις όλου του ανεπτυγμένου κόσμου δεν θα δίσταζαν να συνεργαστούν με σκοπό να στείλουν κάποιους ανθρώπους μέχρι εκεί. Στην ουσία, ένα επανδρωμένο διαστρικό ταξίδι μέχρι τον Proxima ισοδυναμεί πλέον με μια εκδρομή του Σαββατοκύριακου, από ψυχολογικής άποψης τουλάχιστον. Εξίσου συναρπαστικό είναι το ενδεχόμενο να στείλουμε ένα διαστρικό σήμα σε εξωγήινους που ίσως ζουν στον δελεαστικό εκείνο κόσμο.
Πριν από την ανακάλυψή του, η ανταλλαγή πληροφοριών με έναν εξωγήινο πολιτισμό μέσω ραδιοκυμάτων αντιμετωπιζόταν πιο πολύ ως μια φιλοσοφική άσκηση. Ήταν γενικά αποδεκτό ότι ένα τέτοιο σήμα θα χρειάζονταν εκατοντάδες χρόνια για να φτάσει σε κάποιο κατοικημένο αστέρι ενώ η αναμονή για μια υποθετική απάντηση θα ήταν εξίσου μακροχρόνια. Τώρα, όμως, ύστερα από την ανακάλυψη του Proxima, όλα έχουν αλλάξει γιατί ο συγκεκριμένος πλανήτης απέχει κάτι λιγότερο από 4 έτη φωτός πράγμα που σημαίνει ότι θα μπορούσαμε να έχουμε κάτι που να μοιάζει με πραγματική συζήτηση με έναν εξωγήινο Κενταυριανό μέσα σε ένα χρονικό διάστημα που θα ήταν λιγότερο από αυτό μιας δεκαετίας.
Αλλά και η πιο παραδοσιακή επιστήμη ωφελείται από την ανακάλυψή του γιατί ενθαρρύνεται η κατασκευή μελλοντικών τηλεσκοπίων που θα μπορούν να μας στείλουν εικόνες του εν λόγω πλανήτη οι οποίες θα επιτρέψουν στους επιστήμονες να μάθουν πολλά πράγματα για αυτόν, όπως για παράδειγμα την ύπαρξη τυχόν φασματογραφικών ενδείξεων που θα αποκαλύπτουν την ύπαρξη ζωής, κάτι που ίσως συνεπάγεται την παρουσία ενός πολιτισμού που δεν χρησιμοποιεί την τεχνολογία των συμβατικών ραδιοσημάτων. Οι επιστήμονες βρίσκουν πολύ δελεαστική αυτή την προοπτική, γιατί όσο πιο κοντά βρίσκεται ένας πλανήτης, τόσο πιο πολλά στοιχεία μπορούν να συγκεντρώσουν για αυτόν με τη χρήση συμβατικών τηλεσκοπίων.
Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Proxima δεν είναι ένας κόσμος δίδυμος με τη Γη, όπως δεν είναι και κανένας άλλος από τους υπόλοιπους εξωπλανήτες που έχουν ήδη ανακαλυφθεί. Στην πραγματικότητα, το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει: Έχουν εντοπιστεί πλανήτες που είναι υπερβολικά καυτοί και αεριώδεις, που μοιάζουν με τον Δία, πλανήτες όπου στην επιφάνειά τους βρέχει υγρό γυαλί, και σούπερ-γαίες μπορεί να ακούγονται εντυπωσιακές αλλά που η μάζα τους –επομένως και το βαρυτικό τους πεδίο– είναι τόσο μεγάλες που καθιστούν τον αποικισμό τους ανέφικτο.
Αυτό που γοητεύει όμως την μεγάλη πλειοψηφία των αστρονόμων είναι η προοπτική της ανακάλυψης μιας δεύτερης Γης. Μάλιστα, το διαστημικό τηλεσκόπιο Κέπλερ που έχει ανακαλύψει περισσότερους εξωπλανήτες από κάθε άλλη συσκευή της ανθρωπότητας, σχεδιάστηκε ειδικά για να μελετήσει μια περιοχή του γαλαξία μας όπου θα μπορούσαν να βρίσκονται δεκάδες πλανήτες με το μέγεθος της Γης μέσα ή κοντά στην κατοικήσιμη ζώνη σύμφωνα με τους υπολογισμούς της ΝΑSΑ. Kατά βάθος λοιπόν, η αναζήτηση ενός γήινου δίδυμου μοιάζει λιγάκι με την αναζήτηση ενός πλατωνικού ιδεώδους. Μας προσφέρει τη δυνατότητα να φανταστούμε τη Γη μας στην καλύτερη δυνατή κατάσταση, σαν έναν κόσμο που δεν έχει υποβαθμιστεί από τη ρύπανση, την κλιματική αλλαγή, τον πόλεμο την πείνα και την αρρώστια. Με άλλα λόγια, ονειρευόμαστε να ανακαλύψουμε μια Γη που θα βρίσκεται σε μια κατάσταση ιδεατή, όπως ήταν προτού η ανθρωπότητα κάνει την εμφάνισή της και που μάλλον δεν θα υπάρξει ποτέ ξανά. Μια Γη αμόλυντη και παρθένα που βρίσκεται κρυμμένη εκεί έξω. Αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα αυτό το μέρος και η κοινή λογική μας λέει ότι μάλλον δεν θα το ανακαλύψουμε ποτέ γιατί απλούστατα είναι σχεδόν εντελώς αδύνατον να υπάρχει κάτι τέτοιο.
Έτσι λοιπόν, η ανακάλυψη του Proxima Centauri b είναι πανομοιότυπη με κάθε άλλη αναζήτηση του ανθρώπου για την τελειότητα. Αυτό που έχουμε βρει στην πραγματικότητα είναι κάτι πιο ρεαλιστικό και πολύ λιγότερο ιδανικό. Κατά πάσα πιθανότητα δεν πρόκειται ποτέ να βρούμε έναν δίδυμο της Γης, γιατί ο κάθε πλανήτης χαρακτηρίζεται από τις δικές του μοναδικές συνθήκες. Μήπως, όμως, αυτή η αποτυχία μας, μας οδηγήσει σε κάποια βαθιά απογοήτευση; Γιατί αν βάλουμε ως στόχο μας κάτι τέτοιο, πάντα θα αποτυγχάνουμε. Το μέλλον θα δείξει.
Έρικ Σμυρναίος 06/09/16 Πηγές: 1) http://www.centauri-dreams.org/?p=36210
2) edition.cnn.com/2016/08/24/health/proxima-b-centauri-rocky-planet-habitable-zone-neighbor-star/index.html 3) http://www.bbc.com/news/science-environment-37167390 4) http://www.space.com/33834-discovery-of-planet-proxima-b.html