Του Ανδρέα Σούκερα ~ “This will rip open your consciousness” – Walter Bishop (Fringe)
«Αυτό θα σου ανοίξει διάπλατα τη συνείδηση», θα μπορούσαμε να αποδώσουμε λίγο πιο ελεύθερα στα ελληνικά τη φράση του τηλεοπτικού χαρακτήρα Walter Bishop, την ώρα που κάνει την ένεση στην πράκτορα του FBI, Olivia Dunham, δευτερόλεπτα πριν η ίδια βυθιστεί σ’ ένα συνειδησιακό ταξίδι στο εσωτερικό μιας δεξαμενής αισθητηριακής απομόνωσης (sensory deprivation tank). Στην πλοκή της ιστορίας, η δεξαμενή βοηθά την Olivia να γεφυρώσει την συνείδηση της (synaptic transfer) , με αυτή του συνεργάτη και συντρόφου της John Scott. O Scott βρίσκεται σε κώμα μετά από μια έκρηξη και η μαρτυρία του είναι ζωτικής σημασίας για το ποιος βρίσκεται πίσω από την αινιγματική κατάληξη της πτήσης 627, όπου το σύνολο των επιβατών και του πληρώματος βρέθηκαν σε κατάσταση εκτεταμένης αποδόμησης των ιστών τους, μετά από έκθεση σε άγνωστη ουσία. Την ίδια μοίρα είχε και ο Scott, που παρά τις προσπάθειες επαναφοράς του, θεωρείται απίθανο να επανέλθει. Η Olivia αποτολμά τη χρήση της μεθόδου αυτής, και καταφέρνει να «μπει» στο μυαλό του Scott, μοιραζόμενη μαζί του ένα κοινό ονειρικό στάδιο, αποσπώντας την πληροφορία. Η χρήση της δεξαμενής έχει κομβικό και καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη του επεισοδίου, άλλα και γενικότερα της σειράς, καθώς εμφανίζεται σε αρκετά μεταγενέστερα επεισόδια, τόσο ως μέσον εύρεσης πληροφοριών όσο και ως μέσον επικοινωνίας με παράλληλη πραγματικότητα.
28 χρόνια νωρίτερα, το 1980, μια κινηματογραφική ταινία αυτή την φορά, το Altered States, έδωσε τη δική της διάσταση στο θέμα. Η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός ψυχολόγου και ανθρωπολόγου, του Edward Jessup (William Hurt ), και την ακόρεστη αναζήτησή του για γνώση. Ο Jessup, ο οποίος από παιδί βίωνε θρησκευτικού περιεχομένου οράματα, έχει αποκτήσει μια σχεδόν εμμονική διάθεση μελέτης ανάλογων φαινομένων. Ένα από τα ταξίδια του τον φέρνει στο Μεξικό, φιλοξενούμενο μιας απομονωμένης τολτέκικης φυλής. Εκεί λαμβάνει μέρος σε μια αρχαία σαμανική τελετουργία, η οποία, μεταξύ άλλων, συμπεριλάμβανε και τη δοκιμή μιας ψυχοτρόπου ουσίας. Αργότερα ο Jessup αποφασίζει να προσθέσει στη διαδικασία και τη χρήση μιας δεξαμενής αισθητηριακής απομόνωσης. Η επίδρασή της, σε συνδυασμό με τη δράση της ουσίας, τον οδηγούν σταδιακά σε μια ραγδαία και αχαλίνωτη αντίστροφη βιολογική εξέλιξη, καθώς το σώμα του επιστρέφει σταδιακά σε απλούστερες μορφές ζωής.
Η ταινία διακρίνεται και για τις εντυπωσιακές εικόνες που δημιουργεί, στην προσπάθεια καταγραφής της εξελικτικής οπισθοδρόμησης του Jessup. Όπως είναι αναμενόμενο σε τέτοιου είδους ταινίες, παρουσιάστηκαν εκείνη την εποχή ποικίλες αντιδράσεις σχετικά, γεγονός που βοήθησε και στην κατάταξή της από μεγάλο μέρος του κοινού, ως cult. Αρκετοί θεώρησαν ότι η ταινία έχει σαφείς αναφορές στο έργο του Κάρλος Καστανέντα, ενώ ακόμα περισσότεροι «αναγνώρισαν» στη φιγούρα του πρωταγωνιστή τον John Lilly, τον, μεταξύ άλλων, επινοητή των δεξαμενών αισθητηριακής απομόνωσης στην πραγματική ζωή.
Ήταν το 1954, όταν ο ψυχίατρος, νευροεπιστήμονας, φιλόσοφος, κι εφευρέτης John Lilly, στην προσπάθειά του να ερευνήσει τα βάθη της ανθρώπινης συνείδησης, αναρωτήθηκε τι θα συνέβαινε αν ο άνθρωπος αποκόπτονταν όσο το δυνατόν περισσότερο από τα εξωτερικά ερεθίσματα του περιβάλλοντός του. Τότε συνέλαβε την ιδέα μιας δεξαμενής, όπου το υποκείμενο θα βρισκόταν σ’ ένα περιβάλλον απομονωμένο από οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα. Για την ακόμα μεγαλύτερη διασφάλιση των ιδανικών συνθηκών, θα απουσίαζε, όσο ήταν δυνατό, ακόμα και η αίσθηση της αφής, άλλα ακόμα και η ίδια η αίσθηση της βαρύτητας. Για το σκοπό αυτό προστέθηκε νερό, εμπλουτισμένο μ’ ένα ειδικό άλας μαγνησίου (Epsom salt), που έδινε στο ανθρώπινο σώμα την κατάλληλη άνωση. Για να εξασφαλιστεί η διακοπή κάθε εξωτερικού ερεθίσματος, το νερό ήταν σε θερμοκρασία ίδια με αυτή του ανθρώπινου σώματος. Μια καλή αναλογία αυτής της διαδικασίας είναι το να φανταστούμε το ανθρώπινο σώμα στη μήτρα, περιβάλλον που θυμίζει πολύ τις συνθήκες τις οποίες προσπαθεί να αναβιώσει η δεξαμενή.
Η αισθητηριακή απομόνωση, όπως επικράτησε να ονομάζεται η διαδικασία, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αποτελεί πραγματική πρόκληση να απομονώσει κανείς όσο το δυνατόν περισσότερο τα όποια εξωτερικά ερεθίσματα. Οι μαρτυρίες ατόμων που δοκίμασαν τη διαδικασία έχουν αρκετό ενδιαφέρον. Κατά κανόνα οι συνεδρίες διαρκούν περίπου μια ώρα. Σχεδόν κατά τα πρώτα 45 λεπτά υπάρχει ακόμα η αίσθηση της καθημερινότητας και η συνείδηση των πραγμάτων. Σταδιακά επέρχεται μια ολοένα και αυξημένη αίσθηση χαλάρωσης. Το στάδιο που ακολουθεί είναι και ένα στάδιο «δοκιμασίας» για το άτομο. Αισθήσεις όπως αυτή της πείνας αρχίζουν να εμφανίζονται, άλλα και υποσυνείδητοι τρόποι ερεθισμού, διασπώντας τη συγκέντρωση και θέτοντας σε κίνδυνο την διαδικασία. Αν τελικά επικρατήσουν, το άτομο φεύγει από τη δεξαμενή έχοντας κερδίσει μια αίσθηση χαλάρωσης, αποτυγχάνοντας όμως να περάσει στο επόμενο επίπεδο.
Το επόμενο στάδιο αρχίζει εκεί που ξεκινούν να διαφοροποιούνται οι σκέψεις, να γίνονται περισσότερο ενδοσκοπικές, μια κατάσταση που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αρχή της εξερεύνησης του εσωτερικού σύμπαντος. Σταδιακά ο εγκέφαλος περνά σε μια κατάσταση όπου φαίνεται να κυριαρχούν τα εγκεφαλικά κύματα Θ. Είναι η συχνότητα που παρατηρείται λίγο πριν τον ύπνο, ή κατά την διάρκεια ενός ελαφρού ύπνου, και σχετίζονται με το στάδιο REM. Είναι τα εγκεφαλικά κύματα του βαθέος διαλογισμού, της ενόρασης και της δημιουργικής φαντασίας. Μια κατάσταση που αναφέρουν αρκετοί ως κυρίαρχη σε μια δεξαμενή, από κάποιο χρονικό σημείο και μετά. Με τη διαφορά ότι, σε αυτή τη φάση, το άτομο βρίσκεται ακόμα σε πλήρη συνειδησιακή επίγνωση. Σταδιακά, όμως, τα ηνία φαίνεται να τα αναλαμβάνει η φαντασία, καθώς εικόνες από το ασυνείδητο βρίσκουν το δρόμο προς την επιφάνεια.
Πολλοί επιδιώκουν ακριβώς αυτή τη συχνή επανάληψη της εμπειρίας, αφού κατά τα φαινόμενα ενισχύει τόσο την έμπνευση όσο και τη δημιουργική σκέψη. Παράλληλα έχει αναφερθεί και μια τάση να βιώνονται ή να αναβιώνονται προσωπικά θέματα συναισθηματικής φύσης, με πολύ υψηλή ένταση στην περίπτωση αυτή. Σε ένα ακόμα πιο προχωρημένο στάδιο, αρκετοί έχουν αναφέρει την εμφάνιση ενός τρισδιάστατου σκοτεινού όγκου μπροστά από τα μάτια τους. Κάτι σαν το οπτικό φαινόμενο του τούνελ όπως εκλαμβάνεται από πολλούς, ενώ αρκετοί ήταν κι αυτοί που διέκριναν ένα αχνό μπλε φως να ακτινοβολεί στο βάθος αυτού του τούνελ. Από εκεί και πέρα ξεκινά μια εντελώς αχαρτογράφητη και μάλλον όχι χωρίς κινδύνους περιοχή. Είναι το σημείο που αρχίζουν να εμφανίζονται οι παρενέργειες της διαδικασίας: από το οξυμένο άγχος και παραισθήσεις, μέχρι και κατάθλιψη. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός του ότι οι δεξαμενές χρησιμοποιήθηκαν ευρέως από τις μυστικές υπηρεσίες κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου ως ανακριτικό εργαλείο, αλλά και από τις αστυνομικές αρχές επίσης, όπως από τη βρετανική αστυνομία στα μέλη του Ιρλανδικού Δημοκρατικού Στρατού.
Το ζήτημα αποκτά άλλη δυναμική, όμως, όταν στην εξίσωση προστεθούν και ουσίες με ψυχότροπη δράση, όπως το γνωστό LSD. Σε αυτόν τον τομέα, και με διόλου ευκαταφρόνητες δόσεις πειραματίστηκε αρκετά ο John Lilly. Τα αποτελέσματα έχουν το δικό τους ξεχωριστό ενδιαφέρον. Σε κάθε περίπτωση ο John Lilly υπήρξε πρωτοπόρος σε πολλούς ερευνητικούς τομείς. Ήταν τέτοια η επιρροή του εκείνο το διάστημα, που ο έτερος διάσημος συνάδελφος του, ο Timothy Leary, τον θεωρούσε ως έναν τολμηρό σκαπανέα της γνώσης, που έφερε δεδομένα από τις βαθύτερες περιοχές του εσωτερικού εαυτού.
Περιώνυμη επίσης είναι και η εργασία του επάνω στη νοημοσύνη των δελφινιών, καθώς και ο διακαής πόθος του να εγκαταστήσει μια στοιχειώδη επικοινωνία με αυτά. Ανάμεσα στα άλλα βρίσκουμε και πολλές μελέτες πάνω στον ανθρώπινο εγκέφαλο και ψυχισμό, άλλα και μια σειρά εφευρέσεων. Στο χώρο των πανεπιστήμιων και των εργαστηρίων, κυρίως κατά τη δεκαετία του ’70 έγινε εκτεταμένη χρήση. O επιστήμονας Walter Bishop, της σειράς Fringe, ίσως είναι τυπική φιγούρα ορισμένων ερευνητών της εποχής εκείνης. Σήμερα οι δεξαμενές αισθητηριακής απομόνωσης έχουν περάσει σε μια πιο πλατιά και ευρεία χρήση – ακόμα και σε οικιακή σε ορισμένες περιπτώσεις.
Πολύ περισσότερο, όμως, από τις δεξαμενές αισθητηριακής απομόνωσης και τις όποιες εμπειρίες μπορεί κανείς να αποκομίσει, είναι ακόμα χρησιμότερο να κρατήσουμε την προσέγγιση του John Lilly στο θέμα, η οποία μπορεί να συνοψιστεί στη φράση του: «Στην επικράτεια του μυαλού, δεν υπάρχουν περιορισμοί…».