ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ
Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΤΟΥ ΑΠΕΙΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΕΝΑΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ
Οἱ πρῶτοι φιλόσοφοι ἐμφανίστηκαν στὶς ἑλληνικὲς ἀποικίες τῆς Ἰωνίας καὶ εἰδικὰ στὴ Μίλητο, ὅπου δημιουργήθηκε καὶ ἡ ὁμώνυμη σχολή. Οἱ ἐκπρόσωποι τῆς εἶναι οἱ Μιλήσιοι Θαλής, Ἀναξίμανδρος καὶ Ἀναξιμένης.
Ὁ Θαλὴς ἔζησε στὴ Μίλητο ἀπὸ τὸ 624 ὡς τὸ 564 π.Χ. Ἔκανε μεγάλα ταξίδια ποὺ τὸν ἔφεραν μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ στὴν Αἴγυπτο, ὅπου μέτρησε τὸ ὕψος τῶν πυραμίδων ἀπὸ τὶς σκιές τους. Προεῖπε τὴν ἔκλειψη τοῦ ἡλίου καὶ πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν τὸ νερό. Ἵδρυσε τὴ σχολὴ τῆς Μιλήτου καὶ θεωρεῖται ὁ πατέρας τῆς ἑλληνικῆς καὶ παγκόσμιας φιλοσοφίας.
Ὁ Ἀναξίμανδρος. (610-545 π.Χ.) ἦταν νεότερος, μαθητὴς καὶ διάδοχός του Θαλῆ στὴ σχολὴ τῆς Μιλήτου. Ὑποστήριζε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν τὸ ἄπειρο, δηλαδὴ ἡ αἰώνια καὶ συνεχῶς μεταβαλλόμενη ὕλη, ἐπινόησε τὸ πρῶτο ἡλιακὸ ἡμερολόγιο, σχεδίασε τὸν πρῶτο χάρτη τῆς ἕως τότε γνωστῆς γῆς καὶ ἀσχολήθηκε μὲ βιολογικά, ἀστρονομικὰ καὶ κοσμολογικὰ ζητήματα.
Ὁ Ἀναξιμένης. (585-528 π.Χ.) διαδέχτηκε τὸν Ἀναξίμανδρο στὴ σχολή. Πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν ὁ ἀέρας, πού, μὲ τὴν κίνηση, ἀλλοῦ γίνεται νερὸ καὶ ἀλλοῦ γίνεται αἰθέρας καὶ φωτιά. Κατάλαβε πρῶτος ὅτι τὸ φῶς τοῦ φεγγαριοῦ προέρχεται ἀπὸ τὸν ἥλιο καὶ ἐξήγησε φυσικὰ τὶς ἐκλείψεις τοῦ ἥλιου καὶ τοῦ φεγγαριοῦ.
Ὁ ὑλοζωϊσμὸς ἦταν ἡ βάση τῆς φιλοσοφίας τῶν Ἰώνων φυσικῶν φιλοσόφων (Θαλῆς, Ἀναξίμανδρος, Ἀναξιμένης, Ἠράκλειτος κλπ). Κατὰ τὸν ὑλοζωϊσμό, τὰ πάντα εἶναι ὕλη ζῶσα καὶ συνεπῶς κάθε τί στὴ Φύση ἔχει, τουλάχιστον ἐν δυνάμει, ἱκανότητα γιὰ αἴσθηση καί, κατὰ προέκταση, γιὰ συνείδηση. Σύμφωνα μὲ τὴν διατύπωση τοῦ Θαλῆ ὁ Κόσμος εἶναι ὅλος «ἔμψυχος καὶ δαιμόνων πλήρης».
Ὁ ὑλοζωϊσμός, ἑρμηνεύει τὰ πολλαπλὰ φαινόμενα μὲ μία καὶ μόνο ἁπλὴ ἀρχή, τὴν ὑποκείμενη πρωταρχικὴ οὐσία ποὺ παραμένει ἄφθαρτη καὶ ἀναλλοίωτη παρ’ ὅλες τὶς ἐπιφανειακές της μεταβολές. Ἡ «Φύσις» εἶναι ἄπειρος, ὑλική, αὐτοεξελισσομένη καὶ ἀεικίνητος δύναμη, ἡ ὁποία ἀενάως καὶ αὐτομάτως γεννᾶ τὰ συνθετικὰ τῆς τμήματα, ὅσο καὶ τὶς μεμονωμένες μορφὲς τῶν ὄντων, τὸ δὲ «σῶμα» της, ἡ Ὕλη, εἶναι ζῶσα καὶ αὐτάρκης ὑπόσταση, αἰτία τοῦ ἰδίου τῆς τοῦ ἑαυτοῦ, ἕνα «αὐτοαίτιον» ποὺ συμπεριλαμβάνει ἐντὸς αὐτοῦ ὅλες τὶς δημιουργικὲς δυνάμεις καὶ ὅλα τὰ μερικὰ αἴτια τῆς γενέσεως καὶ διαλύσεως τῶν πραγμάτων.
Ἡ ζωὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ πατέρας τοῦ Ἀναξίμανδρου, Πραξιάδης, ἦταν Κάρας ἐνῶ ἡ μητέρα τοῦ Ἑλληνίδα. Ὅπως καὶ ὁ δάσκαλος τοῦ Θαλῆς δὲν ἦταν μόνο φιλόσοφος, ἀλλὰ ἀστρονόμος, μετεωρολόγος, γεωγράφος καὶ βιολόγος. Ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔκανε μία μεθοδικὴ προσπάθεια νὰ ἐξηγήσει φιλοσοφικὰ ὅλες τὶς πτυχὲς τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρίας ἐγκαταλείποντας τὶς μέχρι τότε μυθολογικὲς διατυπώσεις γιὰ τὴν ἀρχή, τὴ γένεση καὶ τὴν φθορὰ τῶν ὄντων. Ἴσως ἦταν ὁ ἀρχαιότερος συστηματικὸς νοῦς. τῆς ἰωνικῆς φυσικῆς καὶ ὁπωσδήποτε ὁ κορυφαῖος ἐκπρόσωπος τοῦ «ὑλοζωισμοῦ» τῆς Μιλήτου.
Ὁ Διογένης Λαέρτιος ἔγραψε ὅτι ὁ Ἀναξίμανδρου « …ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἐπινόησε τὸ γνώμονα καὶ τὸν ἔστησε πάνω σὲ ἡλιακὰ ρολόγια γιὰ νὰ σημαδεύει τὰ ἡλιοστάσια καὶ τὶς ἰσημερίες. Ἐπίσης κατασκεύασε καὶ ὡροδεικτικὰ ὄργανα. Ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ σχεδίασε τὸ περίγραμμα τῆς γῆς καὶ τῆς θάλασσας, ἀλλὰ ἐπίσης ἔφτιαξε καὶ μία οὐράνια σφαίρα.»
Στὴν ἰδιαίτερη πατρίδα τοῦ ὁ Ἀναξίμανδρος φαίνεται ὅτι δέχτηκε ἔντονα ἐρεθίσματα γιὰ τὴ μελέτη τοῦ φυσικοῦ κόσμου, ὄχι μόνο ἀπὸ τὶς θεωρίες τοῦ Θαλῆ ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἄλλες συγγενικὲς ἰδέες καὶ ἐφαρμογές, ποὺ ἦταν γνωστὲς ἐκεῖ καὶ προέρχονταν ἀπὸ τοὺς Πέρσες, τοὺς Βαβυλώνιους καὶ τοὺς Αἰγυπτίους. Ἔτσι ἀνέπτυξε πλούσια ἐνδιαφέροντα, ποὺ τὸν ὤθησαν νὰ ἐπιδοθεῖ τόσο στὴν καθαρὴ θεωρία τοῦ φυσικοῦ κόσμου ὅσο καὶ σὲ πρακτικὲς λύσεις καὶ ἐφαρμογὲς πάνω σὲ προβλήματα σχετικὰ μὲ τὰ μετεωρολογικὰ καὶ τὰ ἡμερολογιακὰ φαινόμενα.
Μὲ τὶς ἐπιδόσεις τοῦ αὐτὲς ἀνταποκρίθηκε πρωτοποριακὰ στὴν ἀνάγκη τῆς ἐποχῆς του νὰ ἐλευθερωθοῦν οἱ μάζες ἀπὸ τὶς κρατοῦσες δεισιδαιμονίες γύρω ἀπὸ τὰ φυσικὰ φαινόμενα καὶ νὰ ὀργανωθοῦν μὲ ἀσφαλέστερους τρόπους οἱ καλλιέργειες καὶ τὰ ταξίδια.
Τὸ ἔργο τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶναι ὁ πρῶτος Ἕλληνας ποὺ ἔγραψε ἕνα ὁλοκληρωμένο ἐπιστημονικὸ σύγγραμμα, τὸ «Περὶ φύσεως», συνοδευόμενο μὲ χάρτες τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς ὑδρογείου, πάνω σὲ πρότυπο βαβυλωνιακό, καὶ μὲ ἐνδείξεις γιὰ τὶς ἀποστάσεις ἀνάμεσα στὰ οὐράνια σώματα, πάνω σὲ πρότυπο περσικό. Σχετικὴ μὲ τὴν ἐνασχόληση τοῦ Ἀναξίμανδρου γύρω ἀπὸ τὸ φυσικὸ κόσμο εἶναι καὶ ἡ μαρτυρία ὅτι ἐπισκέφτηκε τὴ Σπάρτη καὶ ὅτι κατασκεύασε ἐκεῖ ἕνα ἡλιακὸ ρολόι καὶ πρόβλεψε ἕνα μεγάλο τοπικὸ σεισμό. Τὸ 550 π.Χ. ὁ Ἀναξίμανδρος, ἐνῶ βρισκόταν στὴ Σπάρτη, εἰδοποίησε τοὺς κατοίκους τῆς πόλης γιὰ ἐπερχόμενο σεισμὸ κι αὐτοὶ παρέμειναν ὅλη τὴ νύχτα ἔξω ἀπὸ τὰ σπίτια τους. Ἔτσι οἱ κάτοικοι γλίτωσαν ἐνῶ ἡ πόλη τοὺς καταστράφηκε.
Δυστυχῶς ὅλα τὰ ἔργα τοῦ ἔχουν χαθεῖ. Ἀλλὰ πολλοὶ συγγραφεῖς (Διογένης Λαέρτιος, Αἰλιανός, Ἡρόδοτος, Πλίνιος, Ἀριστοτέλης, Ἀγαθήμερος, Στράβων, Θεμίστιος, Πλούταρχος, Ἀέτιος, Σιμπλίκιος, Ἐρμῖας, Ἀλέξανδρος ὁ Ἀφροδισιεὺς κ.ἅ.) εἴτε κάνουν μνεία τῶν ἐργασιῶν του, εἴτε ἔχουν διασώσει περιλήψεις ἢ λίγα ἀποσπάσματα ἀπὸ τὰ ἔργα του.
Στὴ γενικὴ θεωρία τοῦ φυσικοῦ κόσμου ὁ Ἀναξίμανδρος, μὲ ἀφετηριακὰ δεδομένα τὶς θεογονικὲς - σχεδὸν ταυτόσημες στὴν παγκόσμια προεπιστημονικὴ ἀντίληψη - παραστάσεις βασικὰ τοῦ Χάους καὶ βοηθητικὰ τῆς Νύκτας, τοῦ Ἀέρα καὶ τοῦ Ὠκεανοῦ, καὶ σχετικὰ τοῦ νεροῦ (σύμφωνα καὶ μὲ τὴ διδασκαλία τοῦ δάσκαλου τοῦ Θαλῆ), πέτυχε νὰ κατανοήσει τὴν προκοσμικὴ κατάσταση τοῦ δομήσιμου ὑλικοῦ του Κόσμου καὶ νὰ συλλάβει τὴν ἔννοια τῆς ἄμορφης καὶ ἀδιαμόρφωτης μάζας ὡς ἀρχῆς τοῦ σύμπαντος. Αὐτὴ τὴν ἔννοια ἴσως ὁ ἴδιος νὰ τὴν ὀνόμασε μὲ τὸν ὄρο «ἄπειρον», ποὺ τὸν εἰσήγαγε στὴ φιλοσοφία, οὐσιαστικοποιώντας τὸ οὐδέτερό του ἐπιθέτου «ἄπειρος».
Τὸ ἄπειρόν του Ἀναξίμανδρου
Ὁ Σιμπλίκιος, ἕνας νεοπλατωνιστὴς φιλόσοφος τοῦ 6ου αἰώνα μ. Χ., παραθέτει τὸ μοναδικὸ σωζόμενο ἀπόσπασμα τοῦ Ἀναξίμανδρου στὸ ἔργο τοῦ Εἰς Φυσικά. «Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶπε ὅτι ἀρχὴ τῶν ὄντων εἶναι τὸ ἄπειρο… ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἔγιναν ὅλοι οἱ οὐρανοὶ καὶ οἱ κόσμοι ποὺ ὑπάρχουν... Καὶ ἀπ’ ὅπου προέρχεται ἡ γένεση τῶν ὄντων ἐκεῖ ἀκριβῶς συντελεῖται καὶ ἡ διάλυση τοὺς σύμφωνα μὲ τὴν ἀνάγκη, γιατί τιμωροῦνται καὶ ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου»
Δηλαδὴ τὸ μεγάλο βῆμα ἢ ἡ μεγάλη τομὴ ποὺ ἔκανε ὁ Ἀναξίμανδρος μὲ τὴ σκέψη του, εἶναι ὅτι εἰσήγαγε πρῶτος στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας τὴν ἔννοια τοῦ ἀπείρου. Τὸ ἄπειρον εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου, ἡ ἀρχὴ ὅλων τῶν πραγμάτων, αὐτὸ ποὺ εἶναι πίσω ἀπὸ τὴν ἀπέραντη ποικιλία καὶ τὶς διαφορετικές τους ἰδιότητες.
Τὸ ἄπειρον τὸ προσδιορίζει ὡς στοιχεῖο ἀγέννητο, ἄφθαρτο καὶ ἀθάνατο. Τὸ ἄπειρο δὲν εἶναι μεῖγμα τῶν ὑλικῶν στοιχείων οὔτε ἄυλη νοητικὴ ἀρχή: εἶναι ὕλη ποὺ περιέχει τὰ πάντα. Ἀπὸ τὸ ἄπειρο ἀποσπῶνται οἱ ἀντίθετες ὕλες "ψυχρόν" καὶ "θερμόν" καὶ ἀπὸ τὴν ἀνάμιξη τοὺς τὸ νερό. Ἀπὸ τὸ νερὸ προκύπτουν τὰ ἄλλα στοιχεῖα, ἡ γῆ , ὁ ἀέρας καὶ ἡ φωτιά. Ἀπὸ τὸν ἀέρα καὶ τὴ φωτιὰ σχηματίζονται τὰ ἀστέρια ποὺ ἔχουν τὴν λάμψη τῆς φωτιᾶς καὶ τὴν ρυθμικὴ κίνηση τῶν ρευμάτων τοῦ ἀέρα.
Ἔτσι, ἡ ἀρχικὴ πηγὴ τῶν ὄντων κατ' αὐτὸν εἶναι τὸ "ἄπειρον". Τὸ "ἄπειρον" εἶναι κάτι τὸ ὑλικὸ ποὺ κινεῖται ἀλλὰ μὲ τέτοιας φύσεως κίνηση, ὥστε νὰ μὴν ὑποπίπτει στὶς αἰσθήσεις μας. Ἕνα σύνολο δηλαδὴ ἐνεργειακῶν ἰδιοτήτων, ἢ κάτι σὰν τὴν ἐνέργεια, χωρὶς ὅρια.
Ὁ Πλούταρχός μας λέει σχετικά: «Λέγει λοιπὸν ὁ Ἀναξίμανδρος ὅτι τὸ ἄπειρο δὲν ἔχει πέρας, ὥστε ἀπὸ τὴν γένεση τῶν πραγμάτων τοῦτο νὰ μὴ λιγοστεύει»
Ὁ Διογένης ὁ Λαέρτιος γράφει: «Ἀναξίμανδρος, ἀρχὴν τὲ καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον πρῶτος τοῦτο τ' ὄνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς».
Ὅπως εἴδαμε πιὸ πάνω στοὺς κόλπους τῆς πρώτης αὐτῆς "οὐσίας", γεννήθηκαν καὶ διαμορφώθηκαν τὰ τέσσερα στοιχεῖα τὰ ὁποῖα στὴ συνέχεια χωρίσθηκαν ἀπ' αὐτὴ (τὸ ἄπειρον). Ἡ "γῆ", τὸ "ὕδωρ", ὁ "ἀήρ", τὸ "πῦρ". Ἡ Φωτιὰ (τὸ πῦρ) ἔκανε τὸ Νερὸ (ὕδωρ) νὰ ἐξατμισθεῖ καὶ δημιούργησε ἔτσι τὴν Γῆ (γῆ). Οἱ ἀτμοὶ τοῦ Νεροῦ ἀνέβηκαν ψηλά, κυκλώνοντας καὶ κλείνοντας τὴ Φωτιὰ σὲ σωλῆνες ὁμίχλης. Τὸ "ἄπειρον" εἶναι τὸ σύνολο ὅλων τῶν "ἐναντίων", δηλαδὴ τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ θερμοῦ, τοῦ πυκνοῦ καὶ τοῦ ἀραιοῦ.
Κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο ἡ δημιουργία τῶν σωμάτων ὀφείλεται στὴν "ἔκκριση" διαφόρων ποιοτήτων ἀπὸ τὸ ἀρχικὸ "ἄπειρο": Γράφει σχετικὰ ὁ Ἀριστοτέλη στὰ Φυσικὰ «Οἱ δ' ἐκ τοῦ ἑνὸς ἔνουσας τᾶς ἔναντιοτητας ἔκκρινεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρος φησι". Ἡ ἔκκριση αὐτὴ ὀφείλεται στὴν ἀέναο καὶ κυκλικὴ κίνηση τῆς ὕλης τοῦ ἀπείρου.
Σχετικὰ ἀναφέρει ὁ Ἀέτιος: «'Ἀναξίμανδρος δὲ Πραξιάδον Μιλήσιος, φησὶ τῶν ὄντων ἀρχὴν εἶναι τὸ ἄπειρον ἐκ γὰρ τούτου πάντα γίγνεσθαι καὶ εἰς τοῦτο πάντα φθείρεσθαι». (Δηλαδὴ ὁ Ἀναξίμανδρος ὁ γιὸς τοῦ Πραξιάδου ἀπὸ τὴν Μίλητο λέει ὅτι τὸ ἄπειρο (ἢ ἡ ἐνέργεια ὅπως εἴπαμε πιὸ πάνω) εἶναι ἡ ἀρχὴ τῶν πραγμάτων ἀπ' αὐτὸ γεννιοῦνται ὅλα τὰ ὄντα καὶ σ' αὐτὸ ἐπιστρέφουν ὅταν φθείρονται (ὅταν ἀποσυντίθενται)).
Ὁ μεγάλος φιλόσοφος Κικέρων ἔλεγε: «O Ἀναξίμανδρος ἔλεγε ὅτι τὸ ἄπειρό της φύσεως εἶναι ἡ αἰτία ἀπὸ τὴν ὁποία γεννιοῦνται ὅλα τὰ ὄντα».
Τέλος ὁ Ἐρμῖας ἔγραψε: "Ὃ πολίτης αὐτοῦ Ἀναξίμανδρος τοῦ ὑγροῦ πρεσβυτέραν ἀρχὴν εἶναι λέγει τὴν ἄιδιον κίνησιν καὶ ταύτη τὰ μὲν γεννάσθαι τὰ δὲ φθείρεσθαι». (Δηλαδὴ ὁ συμπολίτης τοῦ Θαλῆ Ἀναξίμανδρος λέει ὅτι ἡ ἀέναη κίνηση εἶναι παλαιότερη ἀρχὴ ἀπὸ τὸ ὑγρὸ καὶ ὅτι αὐτὴ παράγει τὴ γένεση καὶ τὴ φθορά).
Κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο ὑπάρχει στὸν κόσμο ἀνακύκληση κατὰ ὁρισμένους χρόνους τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς ἀπὸ κάποια ἀρχικὴ ἄφθαρτη οὐσία, ἡ ὁποία λόγω τῆς κινήσεως μετασχηματίζεται σὲ διάφορα πράγματα. Ἡ φθορὰ τῶν πραγμάτων εἶναι ἕνας ἁπλὸς μετασχηματισμὸς αὐτῶν χωρὶς ἀπώλεια τῆς ἀρχικῆς οὐσίας.
Ὁ Ἀέτιος ἔγραψε γιὰ τὴ θεωρία αὐτὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου: "Τὸ γὰρ ἄπειρον οὐδὲν ἄλλο ἢ ὕλη ἔστιν οὗ δύναται δ' ἢ ὕλη εἶναι ἐνέργεια, ἂν μὴ τὸ ποιοῦν ὕποκεηται". (Ἐπειδὴ τὸ ἄπειρον (ἢ ἡ ἐνέργεια) δὲν εἶναι τίποτ' ἄλλο παρὰ ὕλη• δὲν μπορεῖ δὲ ἡ ὕλη νὰ εἶναι ἐνέργεια ἂν δὲν ὑπάρχει ἡ δημιουργὸς αἰτία).
Στὸν Ἀναξίμανδρο λοιπὸν ἀνήκει ἡ τιμή του νὰ ἔχει πρῶτος αὐτὸς τὴν ἰδέα τῆς μετατροπῆς τῆς μάζας σὲ ἐνέργεια καὶ ἀντίστροφα (ἀρχὴ ποὺ διατυπώθηκε ἀρκετοὺς αἰῶνες μετά, ἀπὸ τὸν Ἀλβέρτο Ἀϊνστάιν καὶ ποὺ ἐκφράζεται ἀπὸ τὸν τύπο E = mc2 )
Ὁ Ἀναξίμανδρος θεώρησε τὴ μάζα τοῦ ἀπείρου «ἀθάνατον» καὶ «ἀνώλεθρον». Μεταβιβάζοντας αὐτὰ τὰ γνωρίσματα ἀπὸ τὰ πρόσωπα τῶν θεῶν στὴν κοσμολογικὴ ἀρχή, πέτυχε νὰ κατακτήσει, σὰν ἔννοια, τὴν ἀφθαρσία τῆς ὕλης.
Κοσμολογία καὶ Ἀστρονομία τοῦ Ἀναξίμανδρου
Οἱ ἐπιστήμονες παλιὰ πίστευαν ὅτι ἡ γῆ ἦταν ἀκίνητη, ὅμως ἀργότερα ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἀνατράπηκε καὶ ὑποστηρίχθηκε ὅτι ἡ γῆ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν ἥλιο. Γὶ αὐτὸ καὶ ἡ ἱστορία τῶν ἐπιστημῶν δὲν εἶναι παρὰ ἡ ἱστορία ἀλλεπάλληλων διαψεύσεων ἀρχῶν καὶ νόμων ποὺ κάποτε, πρὶν ν' ἀνατραποῦν, οἱ ἄνθρωποι πίστευαν ὅτι ἴσχυαν.
Ὁ δογματισμός, ἡ ἀντίληψη ὅτι οἱ ἐπιστημονικὲς ἀρχὲς εἶναι ἀπόλυτα καὶ ἀκατάλυτα ἀληθεῖς, δὲν ἔχει θέση στὸν χῶρο τῆς ἐπιστήμης. Αὐτὴ τὴν δημοκρατικὴ στάση ἀπέναντι στὴν γνώση φαίνεται νὰ τὴν δίδαξε πρῶτος ὁ πρῶτος φιλόσοφος, ὁ Θαλής. Συγκεκριμένα, οἱ γνῶμες τοῦ Θαλῆ, ποὺ ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ σοφούς της ἀρχαιότητας, εἶχαν ἕνα ἰδιαίτερο βάρος, καὶ ἔτσι δύσκολα οἱ ἀπόψεις τοῦ μποροῦσαν ν' ἀμφισβητηθοῦν.
Κι ὅμως. ἕνας μαθητής του. ὁ Ἀναξίμανδρος, μόλις ἑπτὰ χρόνια νεότερός του, τόλμησε νὰ τὶς ἀμφισβητήσει. Κανονικά, ἂν ὁ Θαλὴς θεωροῦσε ὅτι ἦταν ἀνεπίτρεπτο ν" ἀμφισβητηθοῦν οἱ θέσεις του. θὰ ἔπρεπε ν' ἀντιδράσει ἔτσι. ὥστε ὁ ἀσεβής, ποὺ θ' ἀποτολμοῦσε κάτι τέτοιο, νὰ τιμωρηθεῖ. Στὴν ἱστορία, ὅμως. δὲν ἀναφέρεται πουθενὰ ὅτι ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπέστη κάποια τιμωρία ἢ ὅτι ἐξορίστηκε, ἐπειδὴ ἀμφισβήτησε τὶς θέσεις τοῦ δασκάλου του.
Ὁ Θαλὴς πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου εἶναι τὸ νερὸ καὶ ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει, γιατί ἐπιπλέει πάνω στὸ νερό. Ὁ Ἀναξίμανδρος ὅμως διαφώνησε μαζί του — ἐλεύθερα.
Συγκεκριμένα, ὡς πρὸς τὴν ἐξήγηση τοῦ Θαλῆ. ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει ἐπειδὴ στηρίζεται στὸ νερό. ὁ Ἀναξίμανδρος ἔθεσε τὸ εὔλογο ἐρώτημα «καὶ τὸ νερὸ γιατί δὲν πέφτει;». Σύμφωνα μὲ τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Θαλῆ, ὀφείλομε νὰ ὑποθέσουμε κάτι ἄλλο πάνω στὸ ὁποῖο θὰ πρέπει νὰ στηρίζεται τὸ νερὸ γιὰ νὰ μὴν πέφτει. Καὶ οὕτω καθεξῆς ἔπ" ἄπειρον. Ἡ ἄποψη τοῦ Ἀναξίμανδρου εἶναι ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει, ἐπειδὴ ἀσκοῦνται, πάνω τῆς ἀντίρροπες μεταξὺ τοὺς δυνάμεις, ποὺ τὴν κάνουν νὰ ἰσορροπεῖ. Μιὰ ἐντυπωσιακή, ὅσο καὶ εὐφυὴς πρόταση, πράγματι!
Ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὴν ἄλλη τὴν βασική, θέση τοῦ Θαλῆ, ὅτι δηλαδή, ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου εἶναι τὸ νερό, ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπῆρξε ἐπικριτικός. Τὴν διαφωνία του, ἐν προκειμένῳ, ὁ Ἀναξίμανδρος τὴν στήριξε πάνω στὴν ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, ἡ ὁποία διαδραμάτισε ἕναν ἄκρως σημαντικὸ ρόλο στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία καὶ πολιτισμική, γενικότερα, παράδοση.
Συγκεκριμένα, ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπέθεσε ὅτι τὰ τέσσαρα στοιχεῖα — τὸ νερό, ἡ γῆ, ὁ ἀέρας καὶ ἡ φωτιὰ —. ἀπὸ τὰ ὁποία σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἀποτελοῦνται τὰ πράγματα, βρίσκονται σὲ ἀντίθεση μεταξύ τους. ἐξαιτίας τῆς διαφορετικῆς μεταξὺ τῶν ὑφῆς• ὁ ἀέρας εἶναι ψυχρός, ἡ φωτιὰ θερμή, ἡ γῆ ξηρή. τὸ νερὸ ὑγρό. Ὡς ἐκ τῆς ἀνομοιογενοῦς σύστασης τοὺς λοιπόν, προσπαθοῦν ἀδιαλείπτως τὸ ἕνα στοιχεῖο τῆς φύσης νὰ ἐπικρατήσει πάνω στ' ἄλλα συστατικὰ καὶ νὰ τ' ἀπορροφήσει. Ὑπάρχει, ὅμως. ἕνα εἶδος ἀναγκαιότητας ἢ φυσικοῦ νόμου, ποὺ συνεχῶς ἀποκαθιστᾶ τὴν ἰσορροπία μεταξύ τους. μιὰ σχέση δικαιοσύνης, ποὺ θὰ πρέπει νὰ συντηρεῖται, ὥστε νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ὑπερισχύσει καὶ νὰ ἐπιβληθεῖ τὸ ἕνα στοιχεῖο πάνω στ' ἄλλα τρία συστατικά της φύσης. Γιατί, ἂν συνέβαινε αὐτὸ —ἂν ὅπως διετείνετο ὁ Θαλής, τὸ νερὸ ξεχώριζε καί, διασαλεύοντας τὴν ἰσχύουσα σχέση δικαιοσύνης μεταξὺ τῶν τεσσάρων στοιχείων τῆς φύσης, ὑπερίσχυε τῆς γῆς, τῆς φωτιᾶς καὶ τοῦ ἀέρα—, τότε τὸ ἰσχυρὸ αὐτὸ στοιχεῖο θὰ εἶχε ἀπορροφήσει τ' ἄλλα τρία συστατικὰ καὶ ὁ κόσμος δὲν θὰ ὑφίστατο ὅπως ὑπάρχει τώρα. Ἡ ἀντίληψη λοιπὸν τοῦ Θαλῆ ὅτι τὸ νερὸ εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ κόσμου δὲν συνιστᾶ μίαν ἐξήγηση γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ κόσμου, ἀλλά, ἀπεναντίας, ἀποτελεῖ οὐσιαστικὰ τὴν ληξιαρχικὴ πράξη τῆς δημιουργίας τοῦ σύμπαντος.
Γι' αὐτό, ὁ Ἀναξίμανδρος, προκειμένου νὰ ἐξηγήσει τὴν ἀρχὴ τοῦ κόσμου. τὴν ἀναζήτησε σὲ κάτι ποὺ βρίσκεται ἔξω ἀπὸ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης. Ὑπέθεσε ὅτι τὸ πρωταρχικὸ αὐτὸ στοιχεῖο, ποὺ τὸ ὀνόμασε «ἄπειρο», εἶναι οὐδέτερο στὸν συμπαντικὸ ἀγώνα, ποὺ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης διεξάγουν. Τὸ ἄπειρο, ποὺ εἶναι αἰώνιο καὶ ἄχρονο, μεταμορφώνεται στὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης, τὰ ὁποία, ἀλληλοεισδυόμενα. μεταβάλλονται στὰ γνωστά μας ὄντα τοῦ κόσμου, γιὰ νὰ ἐπιστρέψουν, φθειρόμενα, σ' ἐκεῖνο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀρχικὰ προῆλθαν —κατὰ τὸ πρέπον. O Ἀναξίμανδρος ἦταν ἕνας ἄνθρωπος γεμάτος ἐπιστημονική, ὅπως θὰ λέγαμε σήμερα, περιέργεια.
Ἡ εἰκόνα ποὺ ἔχει ὁ Ἀναξίμανδρος γιὰ τὸν κόσμο εἶναι βασισμένη σὲ μαθηματικὲς ἔννοιες. Ὁ κόσμος ὡς Ὅλον ἔχει μορφὴ σφαίρας καὶ στὸ κέντρο τοῦ εἶναι τοποθετημένη ἡ γῆ, ποὺ ἔχει μορφὴ κυλίνδρου καὶ τὸ πλάτος τῆς εἶναι τριπλάσιο ἀπὸ τὸ βάθος της.
Ἡ γῆ αἰωρεῖται στὸ σύμπαν καὶ δὲν μεταβάλλει ποτὲ τὴ θέση της - οὔτε εἶναι ριζωμένη σὲ ἕνα στέρεο ὑπόβαθρο, ὅπως λέει ἡ μυθικὴ κοσμολογία. Ἐφόσον ἡ γῆ εἶναι τοποθετημένη στὸ κέντρο, ἔχει συμμετρικὴ ἀπόσταση ἀπὸ ὅλα στὴ σφαίρα τοῦ σύμπαντος. Ἐνῶ ἡ γῆ αἰωρεῖται, ὁ ἥλιος, ἡ σελήνη καὶ τὰ ἄστρα κινοῦνται κυκλικά.
Γιὰ τὴ γένεση τοῦ Κόσμου ὁ Ἀναξίμανδρος δίδασκε ὅτι αὐτὴ ἄρχισε ἀπὸ τὴν ἀδιαμόρφωτη μάζα τοῦ «ἄπειρου», ὅταν μὲ ἔκκριση ξεχώρισε τὸ «γόνιμον», δηλαδὴ τὸ σπέρμα τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ, τὰ ὁποία πρὶν ἀπὸ τὸ Δημόκριτο, τὰ ἐννοοῦσαν γενικὰ ὡς οὐσίες καὶ ὄχι ὡς ποιότητες. Ἔτσι, μὲ πυρήνα τὸ ψυχρό, ποὺ ἀποτέλεσε τὴ μάζα τῆς Γῆς, διαμορφώθηκε «ὡς τῷ δένδρῳ φλοιόν», μία σφαίρα ἀπὸ τὴ μάζα τοῦ θερμοῦ, ποὺ ἐξερράγη καὶ τὰ κομμάτια τῆς περικλείστηκαν μέσα σὲ μικρότερες σφαῖρες καὶ ἀποτέλεσαν τὰ οὐράνια σώματα.
Αναξίμανδρου: Γ ή ς κ ἃ ι θ ἃ λ ἃ σ σ ἡ ς π ἒ ρ ἲ μ ἒ τ ρ ὁ ν
Σύμφωνα μὲ τὴν ὑπόθεση τοῦ αὐτή, ὁ Ἀναξίμανδρος θεωροῦσε τὰ οὐράνια σώματα πύρινα, μὲ σχῆμα τροχοῦ καὶ μὲ περίβλημα μία ἀέρινη σφαίρα μὲ στόμια, τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπουν νὰ γίνεται ὁρατὸ τὸ πύρινο ἐσωτερικό τους καὶ ποὺ ὅταν φράζουν, γίνονται αἰτία γιὰ τὶς ἐκλείψεις. Μὲ βάση κάποιο περσικὸ πρότυπο, ὁ Ἀναξίμανδρος πίστευε ὅτι ἀπὸ τὴ Γῆ ἀπέχει πιὸ πολὺ ὁ Ἥλιος, πιὸ λίγο ἡ Σελήνη καὶ ἀκόμη πιὸ λίγο οἱ πλανῆτες καὶ οἱ ἀπλανεῖς.
Μὲ μέτρο τὴ Γῆ, ποὺ κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο πλησιάζει τὸ ἐλλειπτικὸ σχῆμα, ἀφοῦ νοεῖται σὰν σπόνδυλος ἀπὸ κίονα, μὲ ὕψος 1/3 τοῦ πλάτους της, ὁ Ἥλιος ἔχει περιφέρεια 27 καὶ ἡ Σελήνη 18 φορὲς μεγαλύτερη ἀπὸ τὴν περιφέρεια τῆς Γῆς. Οἱ μαρτυρίες γιὰ τέτοιες μετρήσεις, μολονότι ἔρχονται σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς ἀπόψεις ποὺ ἐπικρατοῦσαν γενικὰ στὴν πρώιμη ἰωνικὴ φυσικὴ γιὰ τὰ οὐράνια σώματα, δὲν ἀποκλείεται νὰ εἶναι αὐθεντικές, γιατί οἱ ἀναφερόμενες μετρήσεις δίνουν τιμὲς ποὺ ἔχουν ὅλες συντελεστῆ τὸν ἱερὸ ἀριθμὸ 3, ὁ ὁποῖος ἦταν πρότυπο γιὰ τὶς ἡμερολογιακές, τὶς λατρευτικὲς καὶ τὶς κοινωνικὲς δομὲς ὡς τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου.
Ἀλλὰ γιὰ τὴ Γῆ ὁ Ἀναξίμανδρος δίδασκε ὅτι μένει μετέωρη, ἐπειδὴ ἀπέχει τὸ ἴδιο ἀκριβῶς ἀπὸ ὅλα τὰ σημεῖα τοῦ σύμπαντος, ὅτι κάποτε ἦταν σκεπασμένη ὁλόκληρη ἀπὸ τὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅτι ἡ θάλασσα εἶναι ὑπόλειμμα τοῦ ἀρχικοῦ ὑγροῦ καὶ ὅτι μὲ τὶς ἐξατμίσεις μπορεῖ νὰ γίνει κάποτε ὁλόκληρη στεριά.
Ἡ βιολογία τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ Ἀναξίμανδρος πέρα ἀπὸ τὶς ἱκανότητές του στὴν ἀστρονομία εἶναι καὶ ὁ πρῶτος βιολόγος. Πρῶτος εἰσήγαγε στὴν ἱστορία τὴ θεωρία περὶ τῆς γενέσεως τῶν ὀργανικῶν ὄντων. Οἱ πρῶτοι ὀργανισμοὶ γεννήθηκαν μέσα στὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅταν αὐτὸ ἐξ αἰτίας τῆς ἡλιακῆς θερμότητας ἐξατμίσθηκε. Ἀρχικὰ τὰ πρῶτα ζῶα ἦταν περιτυλιγμένα μέσα σὲ ἕνα ἀγκαθωτὸ φλοιό. Ἔπειτα βγῆκαν ἀπὸ τὸ ὑγρὸ στοιχεῖο στὴν ξηρὰ καὶ ἀφοῦ ἔσπασαν τὸν ἀγκαθωτὸ φλοιό, ἄρχισαν νὰ προσαρμόζονται στὸ καινούργιο περιβάλλον. Ὁ ἄνθρωπος προῆλθε ἀπὸ τὸ ψάρι καὶ μόνο ὅταν ἦταν σὲ θέση νὰ ἐπιβιώσει βγῆκε στὴ στεριά. Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶναι, ἀπὸ ὅσα ξέρουμε, ὁ πρῶτος ποὺ προσπάθησε νὰ ἐξηγήσει τὴν προέλευση τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ θεωρία τῆς ἐξελίξεως τοῦ Δαρβίνου, εἶναι φανερό, πὼς βρίσκει σπερματικὰ τὴν ἀρχή της στὴν παραπάνω θεωρία τοῦ Ἀναξίμανδρου.
Ἀπὸ θερμοκρασιακὲς μεταπτώσεις πάνω στὴν ἐπιφάνεια τῆς Γῆς θὰ πρέπει κατὰ κάποιο τρόπο νὰ αἰτιολογοῦσε ὁ Ἀναξίμανδρος καὶ τὴν ἐμφάνιση τῆς ζωῆς, ἀφοῦ δίδασκε ὅτι «τὰ ζῶα γίνεσθαι ἐξ ὕγρου ἔξατμιζομενου ὕπό του ἥλιου», ὅτι τὰ πρῶτα ζῶα εἶχαν γεννηθεῖ μέσα στὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅτι ἦταν κλεισμένα μέσα σὲ «φλοιούς» ἀγκαθωτοὺς καὶ ὅτι σὲ προχωρημένη ἡλικία ξεραίνονταν, ἔσκαζε ὁ φλοιός τους καὶ σὲ λίγο πέθαιναν.
Συμπερασματικὰ κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο τὰ πρῶτα ζωικὰ ὄντα γεννήθηκαν στὸ νερό, ὅπως πιστεύουν καὶ σήμερα οἱ βιολόγοι γιὰ τὰ πρῶτα ἔμβια ὄντα.
Ὅσο γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου ὁ Ἀναξίμανδρος φανερώνεται πρόδρομός του Δαρβίνου: Ξεκινώντας ἀπὸ τὴ διαπίστωση ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι τὸ μόνο ἴσως ζῶο, ποὺ δὲν ἔχει αὐτάρκεια μὲ τὴ γέννησή του, ἀλλὰ χρειάζεται γιὰ πολὺ καιρὸ τὶς μητρικὲς φροντίδες, σκέφτηκε ὅτι, ἂν ὁ ἄνθρωπος ἦταν ἀνάμεσα στὰ πρῶτα ζῶα τῆς Γῆς, θὰ μποροῦσε πολὺ εὔκολα νὰ ἐξαφανιστεῖ ἔτσι ὑπέθεσε ὅτι ὁ ἄνθρωπος θὰ πρέπει νὰ βρίσκεται στὸ τέρμα κάποιας ἐξελικτικῆς πορείας καὶ νὰ ἔχει προέλθει «ἓξ ἄλλοειδων ζώων». Ἃς σημειωθεῖ ὅτι στὴν Ἑλλάδα εἶχε διατυπωθεῖ καὶ πρὶν ἀπὸ τὸν Ἀναξίμανδρο σκέψη γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ ἄλλα ζῶα ἀλλὰ μόνο σὲ μύθους.
Τέλος στὸν Ἀναξίμανδρο ἀποδίδονται τὰ παρακάτω λόγια:
"καὶ ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται ὅπως εἶναι ἀναγκαῖο νὰ γίνει, γιατί τιμωροῦνται κι ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου". (Σιμπλίκιος, εἰς Φυσικὰ 24,13).
Ἡ φράση αὐτὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου δείχνει ὅτι τὰ ἀντίθετα μέσω τῆς διαδοχικῆς ὑπεροχῆς τοῦ ἑνὸς πάνω στὸ ἄλλο ἀποτελοῦν τοὺς κινητήριους πόλους τῆς ἐξέλιξης καὶ τῆς ἀλλαγῆς. Ἡ "τάξη τοῦ χρόνου" ὑποδηλώνει ἕναν νόμο ποὺ ἔχει καθολικὴ ἰσχὺ καὶ ποὺ ἐλέγχει τὶς προθεσμίες καὶ τὴν "πληρωμὴ τῶν χρεῶν" ποὺ ἔχουν προκληθεῖ ἀπὸ "ἀδικίες".
Αὐτὴ ἡ ἀρχή, ἐνῶ δὲν παύει νὰ ἔχει καθολικὴ ἰσχύ, μπορεῖ μὰ ἀποδειχτεῖ ὅτι ἰσχύει καὶ στὶς ἰσορροπίες τῶν οἰκοσυστημάτων. Στὰ οἰκοσυστήματα δὲν ὑπάρχουν μονόπλευρες καὶ μονοπολικὲς διεργασίες. Ὅλα βρίσκονται σὲ μία κατάσταση δυναμικῆς ἰσορροπίας. Ἡ καταστροφή, ἡ ἀποδόμηση καὶ ἡ δημιουργία, ἡ ἀναδόμηση εἶναι συνεχεῖς καὶ ἐναλλασσόμενες διαδικασίες. Ἡ γέννηση τῶν νέων ὀργανισμῶν ἰσχύει μόνο ἂν ὑπάρχει ὁ θάνατος τῶν γερασμένων μορφῶν, διότι τὸ ὑλικὸ τῆς σύνθεσης τῶν νέων ὄντων προέρχεται ἀπὸ τὸ ἴδιο ὑλικὸ στὸ ὁποῖο ἀποσυντίθενται τὰ ὄντα, ἢ ὅπως ἔλεγε ὁ Ἀναξίμανδρος "ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται".
Αὐτὴ τὴν κατάσταση δυναμικῆς ἰσορροπίας πού, τὴν μεγάλη της σημασία, τὴν ἀντιλήφθηκε ἡ ἐπιστήμη τῆς Οἰκολογίας στὰ τέλη τοῦ αἰώνα μας ὑπόκειται, γιὰ τὸν Ἀναξίμανδρο σὲ μία "τάξη τοῦ χρόνου", δηλαδὴ ὑπόκειται σὲ χρονικὲς περιόδους. Αὐτὴ ἡ παρατήρηση τοῦ Ἀναξίμανδρου ἀπαντᾶ καὶ στοὺς σημερινούς, παρατηρούμενους βιόκυκλους καὶ βιορυθμοὺς τῶν οἰκοσυστημάτων. Ὅπως ἔχει π.χ. παρατηρηθεῖ ὅτι σὲ κάθε ἀνοιχτὸ βιολογικὸ σύστημα ὑπάρχουν περίοδοι στὴν αὔξηση καὶ στὴν μείωση τῶν πληθυσμῶν τῶν εἰδῶν πού, αὐτὸ περιέχει.
Ἡ σημασία καὶ ἡ ἐπίδραση τοῦ ἔργου τοῦ Ἀναξίμανδρου ὑπῆρξε προσδιοριστικὴ γιὰ τὴ διαμόρφωση ὁλόκληρής της προσωκρατικῆς σκέψης καὶ ὄχι μόνο της φιλοσοφικῆς. H ἀποθεοποίηση τῶν φυσικῶν φαινομένων ἀπὸ τὸν Ἀναξίμανδρο ἦταν τόσο ριζική, ποὺ ἀκόμη καὶ ἐπαναστατικοὶ ἐπικριτὲς τῆς κατεστημένης λατρείας, ὅπως ὁ Ξενοφάνης καὶ ὁ Ἠράκλειτος, δὲν τόλμησαν νὰ τὴν ἀκολουθήσουν σὲ ὅλα τὰ σημεῖα. Εἰδικότερα, ὁ Ἀναξίμανδρος μὲ τὸ χάρτη τῆς ὑδρογείου ἔδωσε στὸ φιλόσοφο Φερεκύδη τὸ Σύριο τὴν ἰδέα τοῦ πέπλου τῆς Χθονίης ποὺ ἐπάνω τοῦ ἔχει ζωγραφισμένες τὶς στεριὲς καὶ τὶς θάλασσες.
Μὲ τὶς ἔννοιες τοῦ ἀπείρου, τοῦ κύκλου, τῆς σφαίρας καὶ μὲ τὶς ἐπιδόσεις του στὴν ἀστρονομία γενικὰ ὤθησε τοὺς πυθαγορείους καὶ τοὺς ἐλεάτες στὴν κοσμολογία καὶ τὴν ὀντολογία. Ἐξάλλου μὲ τὴν ἔννοια τῆς ἀδιαμόρφωτης μάζας τοῦ ἀπείρου, ἀπὸ ὅπου ξεχωρίζονται μὲ ἔκκριση οἱ φυσικὲς οὐσίες, ἐπηρέασε τὸν Ἀναξαγόρα στὴ θεωρία του γιὰ τὴν ὕλη, καὶ συγκεκριμένα στὴν ἄποψη τοῦ τελευταίου γιὰ τὸ «ὁμοὺ πάντα χρήματα», ἀπὸ ὅπου μὲ ἔκκριση ξεχωρίζονται ἐπίσης τὰ «ὁμοιομερῆ» σώματα. Τέλος, μὲ τὴ θεωρία του γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου «ἐξ ἄλλοειδων ζώων» ἐπηρέασε τὸν Ἐμπεδοκλὴ στὴν ἀνθρωπογονία του, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ μορφὴ τοῦ ἀνθρώπου συντελέστηκε ὕστερα ἀπὸ πλῆθος ἐξελικτικὲς φάσεις καὶ μέσα ἀπὸ πολύπλοκες τερατογονικὲς διασταυρώσεις.
Ὁ Ἀναξίμανδρος ἐκτὸς τῆς ἀδιαμφισβήτητης ἐπιστημονικῆς του ἀξίας, ἐπέδειξε ὑποδειγματικὸ θάρρος ἀμφισβητώντας εὐθέως τὰ ἐπιστημονικὰ πορίσματα τῆς ἐποχῆς του, καθὼς καὶ τὶς ἀντιλήψεις τῆς τότε πνευματικῆς ἡγεσίας. Εἶναι ὁπότε ἀξιέπαινος τόσο ὁ ἴδιος γιὰ τὴν ἀξιόλογη στάση ζωῆς του, ὅσο καὶ τὸ πνευματικῶς ἐλεύθερο κλίμα τῆς ἐποχῆς ποὺ παραχωροῦσε ἀφειδῶς πεδία ἀνάπτυξης τῶν ὑγιῶν, τεκμηριωμένων θεωριῶν, ἔστω κι ἂν αὐτὲς ἔρχονταν σὲ κατὰ μέτωπο σύγκρουση μὲ τὰ ὡς τότε καθιερωμένα.
Βέβαια τὰ ἐλάχιστα πού μας ἔχουν ἀπομείνει ἀπὸ τὴν σκέψη τοῦ Ἀναξίμανδρου δὲν μᾶς ἐπιτρέπουν νὰ γνωρίζουμε μὲ τρόπο βέβαιο κι ἀντικειμενικὸ τί θέλησε πραγματικὰ νὰ πεῖ. Τὸ γεγονὸς ὅμως καὶ μόνο πὼς ὁ λόγος αὐτὸς ἔφθασε ὡς ἐμᾶς διὰ μέσου τῶν αἰώνων εἶναι ἴσως ἤδη ἕνα σημάδι πὼς δὲν ἔχει ἀκόμα πάψει νὰ μιλᾶ στοὺς ἀνθρώπους.
Ἡ θεωρία τοῦ Ἀέναου Σύμπαντος, τῶν Paul Steinhardt καὶ Neil Turok, προτείνει μία ἐπαναστατικὴ κοσμολογία: διαφορετικὴ ἀπὸ αὐτὴ τῆς Μεγάλης Ἔκρηξης. Αὐτὸ ποὺ μέχρι τώρα θεωρούσαμε ὡς «στιγμὴ τῆς δημιουργίας», ἦταν ἁπλῶς ἕνα ἐπεισόδιο ἐνὸς ἄπειρου κύκλου τιτάνιων συγκρούσεων ἀνάμεσα στὴν τετραδιάστατη βράνη τοῦ δικοῦ μας σύμπαντος καὶ σὲ μία παράλληλη βράνη. Στὸ μοντέλο αὐτὸ ἡ Μεγάλη Ἔκρηξη δὲν ἦταν ἡ ἀρχὴ τοῦ χρόνου, ἀλλὰ μία γέφυρα ἀπὸ ἕνα παρελθὸν γεμάτο ἀτελείωτα ἐπαναλαμβανόμενους κύκλους ἐξέλιξης, κάθε ἕνας ἀπὸ τοὺς ὁποίους συνοδευόταν ἀπὸ τὴ δημιουργία νέας ὕλης καὶ τὸ σχηματισμὸ νέων γαλαξιῶν, ἀστέρων καὶ πλανητῶν.
Ἡ θεωρία τῶν Paul Steinhardt καὶ Neil Turok ὀνομάζεται "Ἐκπυρωτικὸ Σύμπαν" καὶ ἀναδύεται μέσα ἀπὸ τὰ εὐρήματα τῆς σκοτεινῆς ὕλης, τῆς σκοτεινῆς ἐνέργειας, ἐνῶ συνδυάζει τὴ Θεωρία Μ τῶν Χορδῶν καὶ τὴν κβαντικὴ κοσμολογία, σὲ μιὰ νέα ἑρμηνεία τῆς Μεγάλης Ἔκρηξης. Τὸ Ἐκπυρωτικὸ Σύμπαν εἶναι ὁ ἀντίλογος στὸ κυρίαρχο «πληθωριστικὸ μοντέλο». Ἀντὶ γιὰ μία πρωταρχικὴ στιγμὴ δημιουργίας προτείνει ἄπειρες κι ἀλλεπάλληλες στιγμές, μιὰ κυκλικότητα δημιουργίας ἡ ὁποία προκύπτει ἀπὸ τὴ σύγκρουση δυὸ τετραδιάστατων βρανῶν, ποὺ πάλλονται μέσα σὲ μιὰ πρόσθετη τέταρτη χωρικὴ διάσταση.
Ἡ θεωρία τοῦ Ἀναξίμανδρου λοιπὸν ταιριάζει μὲ τὸ Ἀέναο Σύμπαν του Neil Turok
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΥ
ΘΕΜΙΣΤΙΟΣ, Or. 36, 317 C (DK 12 A 7)
[Ἀναξίμανδρος] ἐθάρρησε πρῶτος ὧν ἴσμεν Ἑλλήνων λόγον ἐξενεγκεῖν περὶ φύσεως συγγεγραμμένον.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 2; Apollodor FGrH 244 F 29 (DK 12 A 1)
τῶν δὲ ἀρεοκόντων αὐτῷ πεποίηται κεφαλαιώδη τὴν ἔκθεσιν, ᾗπερ περιέτυχε καὶ Ἀπολλόδωρος ὁ Ἀθηναῖος. ὃς καί φησιν αὐτὸν ἐν τοῖς Χρονικοῖς τῷ δευτέρῳ ἔτει τῆς πεντεκοστῆς ὀγδόης ὀλυμπιάδος ἐτῶν εἶναι ἑξήκοντα τεσσάρων, καὶ μετ' ὀλίγον τελευτῆσαι.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 1 (DK 12 A 1)
Ἀναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιος. οὗτος ἔφασκεν ἀρχὴν καὶ στοιχεῖον το ἄπειρον, οὐ διορίζων ἀέρα ἢ ὕδωρ ἢ ἄλλο τι. καὶ τὰ μὲν μέρη μεταβάλλειν, τὸ δὲ πᾶν ἀμετάβλητον εἶναι.
ΣΥΜΠΛΙΚΙΟΣ ΣΤΑ ΦΥΣΙΚΑ., p. 24, 13sq.; Theophrastos, Phys. op. fr. 2 Diels (DK 12 A 9, B 1)
Ἀναξίμανδρος μἐν Πραξιάδου Μιλήσιος Θαλοῦ γενόμενος διάδοχος καὶ μαθητὴς ἀρχήν τε καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον, πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς. λέγει δ' αὐτὴν μήτε ὕδωρ μήτε ἄλλο τι τῶν καλουμένων εἶναι στοιχείων, ἀλλ' ἑτέραν τινὰ φύσιν ἄπειρον, ἐξ ἧς ἅπαντας γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τοὺς ἐν αὐτοῖς κόσμους· ἐξ ὧν δὲ ἡ γένεσίς ἐστι τοῖς οὖσι, καὶ τὴν φθορὰν εἰς ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὸ χρεών· διδόναι γὰρ αὐτὰ δίκην καὶ τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν, ποιητικωτέροις οὕτως ὀνόμασιν αὐτὰ λέγων. δῆλον δὲ ὅτι τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν τῶν τεττάρων στοιχείων οὗτος θεασάμενος οὐκ ἠξίωσεν ἕν τι τούτων ὑποκείμενον ποιῆσαι, ἀλλά τι ἄλλο παρὰ ταῦτα· οὗτος δὲ οὐκ ἀλλοιουμένου τοῦ στοιχείου τὴν γένεσιν ποιεῖ, ἀλλ' ἀποκρινομένων τῶν ἐναντίων διὰ τῆς αἰδίου κινήσεως.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. A 4, 187a l2 sq. (DK 12 A 16)
οἱ μὲν γὰρ ἓν ποιήσαντες τὸ σῶμα τὸ ὑποκείμενον ἢ τῶν τριῶν τι ἢ ἄλλο ὅ ἐστι πυρὸς μὲν πυκνότερον ἀέρος δὲ λεπτότερον, τἆλλα γεννῶσι πυκνότητι καὶ μανότητιπολλὰ ποιοῦντες. [...] οἱ δὲ ἐκ τοῦ ἑνὸς ἐνούοας τὰς ἐναντιότητας ἐκκρίνεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρός φησιν.
ΣΥΜΠΛΙΚΙΟΣ ΣΤΑ ΦΥΣΙΚΑ., p. 150, 24 sq. (DK 12 A 9)
ἐναντιότητες δέ εἰσι θερμόν, ψυχρόν, ξηρόν, ὑγρὸν καὶ τὰ ἄλλα.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ 5, 204b 23sq. (DK 12 A 16)
εἰσὶν γάρ τινες οἳ τοῦτο ποιοῦσι τὸ ἄπειρον, ἀλλ' οὐκ ἀέρα ἢ ὕδωρ, ὅπως μὴ τἆλλα φθείρηται ὑπὸ τοῦ ἀπείρου αὐτῶν· ἔχουσι γὰρ πρὸς ἄλληλα ἐναντίωσιν, οἷον ὁ μὲν ἀὴρ ψυχρός, τὸ δ' ὕδωρ ὑγρόν, τὸ δὲ πῦρ θερμόν.· ὧν εἰ ἦν ἓν ἄπειρον, ἔφθαρτο ἂν ἤδη τἆλλα· νῦν δ' ἕτερον εἶναί φασιν ἐξ οὗ ταῦτα.
Turba philosophorum, p. 110, 11 sq. (Sermo 1) Ruska
ignis igitur et aqua sunt inimici, inter quos nulla est consanguinitas, eo quod ignis est calidus et siccus, aqua vero frigida et humida.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ 6, 207a 19 sq.
[...] τὴν σεμνότητα καὶ τοῦ ἀπείρου, τὸ πάντα περιέχειν καὶ τὸ πᾶν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6,1 sq. (DK 12 A11, B 2)
Ἀναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιος. οὗτος ἀρχὴν ἔφη τῶν ὄντων φύσιν τινὰ τοῦ ἀπείρου, ἐξ ἧς γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς κόσμον. ταύτην δ' ἀίδιον εἶναι καὶ ἀγήρω, ἣν καὶ πάντας περιέχειν τοὺς κόσμους. λέγει δὲ χρόνον ὡς ὡρισμένης τῆς γενέσεως καὶ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φθορᾶς. (2) οὗτος μὲν ἀρχὴν καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον, πρῶτος τοὔνομα καλέσας τῆς ἀρχῆς. πρὸς δὲ τούτῳ κίνησιν ἀίδιον εἶναι, ἐν ᾗ συμβαίνει γίνεσθαι τοὺς οὐρανούς.
Turba philosophorum, p. 109, 18 sq. Ruska
[. . .] ait omnium initium esse naturam quandam et eam esse perpetuam ac omnia coquentem et regentem. et quidem videtur naturas <eorum> eorumque nativitates et corruptiones esse tempora, quibus termini, ad quos pervenire videntur et noscuntur.
ΑΕΤΙΟΣ I 3,3 (Ps.-Plutarchos; DK 12 A 14)
Ἀναξίμανδρος δ' ὁ Μιλήσιός φησι τῶν ὄντων τὴν ἀρχὴν εἶναι τὸ ἄπειρον· ἐκ γὰρ τούτου πάντα γίνεσθαι καὶ εἰς τοῦτο πάντα φθείρεσθαι· διὸ καὶ γεννᾶσθαι ἀπείρους κόσμους καὶ πάλιν φθείρεσθαι εἰς τὸ ἐξ οὗ γίνονται. λέγει γοῦν διὰ τί ἄπειρόν ἐστιν· ἵνα μηδὲν ἐλλείπῃ ἡ γένεσις ἡ ὑφισταμένη.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ4, 203b 18sq. (DK 12 A 15)
[...] τῷ οὕτως ἂν μόνως μὴ ὑπολείπειν γένεσιν καὶ φθοράν, εἰ ἄπειρον εἴη ὅθεν ἀφαιρεῖται τὸ γιγνόμενον.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. A4, 187a 20 sq. (DK 12 A 16)
οἱ δ' ἐκ τοῦ ἑνὸς ἐνούσας τὰς ἐναντιότητας ἐκκρίνεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρός φησι.
Ps.-Plutarchos, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)
φησὶ δέ τι ἐκ τοῦ ᾀδίου γόνιμον θερμοῦ τε καὶ ψυχροῦ κατὰ τὴν γένεσιν τοῦδε τοῦ κόσμου ἀποκριθῆναι καί τινα ἐκ τούτου φλογός σφαῖραν περιφυῆναι τῷ περὶ τὴν γῆν ἀέρι ὡς τῷ δένδρῳ φλοιόν· ἧς ἀπορραγείσης καὶ εἴς τινας ἀποκλεισθείσης κύκλους ὑποστῆναι τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 3-5 (DK 12 A 11)
(3) τὴν δὲ γῆν εἶναι μετέωρον ὑπὸ μηδενὸς κρατουμένην, μένουσαν δὲ διὰ τὴν ὁμοίαν πάντων ἀπόστασιν. τὸ δὲ σχῆμα αὐτῆς γυρόν, στρογγύλον, κίονι λίθῳ παραπλήσιον. τῶν δὲ ἐπιπέδων ᾧ μὲν ἐπιβεβήκαμεν, ὃ δὲ ἀντίθετον ὑπάρχει.(4) τὰ δὲ ἄστρα γίνεσθαι κύκλον πυρός, ἀποκριθέντα τοῦ κατὰ τὸν κόσμον πυρός, περιληφθέντα δ' ὑπὸ ἀέρος. ἐκπνοὰς δ' ὑπάρξαι πόρους τινὰς αὐλώδεις, καθ' οὓς φαίνεται τὰ ἄστρα, διὸ καὶ ἐπιφρασσομένων τῶν ἐκπνοῶν τὰς ἐκλείψεις γίνεσθαι.(5) τὴν δὲ σελήνην ποτὲ μὲν πληρουμένην φαίνεσθαι, ποτὲ δὲ μειουμένην παρὰ τὴν τῶν πόρων ἐπίφραξιν ἢ ἄνοιξιν. εἶναι δὲ τὸν κύκλον τοῦ ἡλίου ἑπτακαιεικοσαπλασίονα <τῆς γῆς, ἐννεακαιδεκαπλασίονα δὲ τὸν> τῆς σελήνης, καὶ ἀνωτάτω μὲν εἶναι τὸν ἥλιον, κατωτάτω δὲ τοὺς τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων κύκλους.
Turba philosophorum, p. 109,20 sq. Ruska
doceo autem vos stellas esse igneas et aera ipsas continere et quod si aeris humiditas et spissitudo non esset, quae solis flammam separaret a creaturis, omnia subsistentia sol combureret.
Ps.-Plutarch, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)
ὑπάρχειν δέ φησι τῷ μὲν σχήματι τὴν γῆν κυλινδροειδῆ, ἔχειν δὲ τοσοῦτον βάθος ὅσον ἂν εἴη τρίτον πρὸς τὸ πλάτος.
ΑΓΑΘΕΜΕΡΟΣ I 1, p. 471 Müller (DK 12 A 6)
Ἀναξίμανδρος ὁ Μιλήσιος ἀκουστὴς Θαλέω πρῶτος ἐτόλμησε τὴν οἰκουμένην ἐν πίνακι γράψαι· μεθ' ὃν Ἑκαταῖος ὁ Μιλήσιος ἀνὴρ πολυπλανὴς διηκρίβωσεν, ὥστε θαυμασθῆναι τὸ πρᾶγμα.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 1 (DK 12 A 1)
[Ἀναξίμανδρος] εὗρεν δὲ καὶ γνώμονα πρῶτος. ... καὶ γῆς καὶ θαλάσσης περίμετρον πρῶτος ἔγραψεν, ἀλλὰ καὶ σφαῖραν κατεσκεύασε.
ΑΕΤΙΟΣ II 20,1 (DK 12 A 21)
Ἀναξίμανδρός [sc. τὸν ἥλιον] κύκλον εἶναι ὀκτωκαιεικοσαπλασίονα τῆς γῆς, ἁρματείῳ τροχῷ παραπλήσιον, τὴν ἁψῖδα ἔχοντα κοίλην, πλήρη πυρός, κατά τι μέρος ἐκφαίνουσαν διὰ στομίου τὸ πῦρ ὥσπερ διά πρηστῆρος αὐλοῦ. καὶ τοῦτ' εἶναι τὸν ἥλιον.
AΕΤΙΟΣ II 15,6 (DK 12 A 18)
Ἀναξίμανδρός καὶ Μητρόδωρος ὁ Χῖος καὶ Κράτης ἀνωτάτω μὲν πάντων τὸν ἥλιον τετάχθαι, μετ' αὐτὸν δὲ τὴν σελήνην, ὑπὸ δὲ αὐτοὺς τὰ ἀπλανῆ τῶν ἄστρων καὶ τοὺς πλάνητας.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΕΤΕΟΡΟΛΟΓΙΚΑ., p. 67,3 sq.; Theophrast, Phys. op. fr. 23 Diels (DK 12 A 27)
οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ὑπόλειμμα λέγουσιν εἶναι τὴν θάλασσαν τῆς πρώτης ὑγρότητος· ὑγροῦ γὰρ ὄντος τοῦ περὶ τὴν γῆν τόπου κἄπειτα τὸ μέν τι τῆς ὑγρότητος ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἐξατμίζεσθαι· καὶ γίνεσθαι πνεύματά τε ἐξ αυτοῦ καὶ τροπὰς ἡλίου τε καὶ σελήνης, ὡς διὰ τὰς ἀτμίδας ταύτας καὶ τὰς ἀναθυμιάσεις κἀκείνων τὰς τροπὰς ποιουμένων, ἔνθα ἡ ταύτης αὐτοίς χορηγία γίνεται, περὶ ταῦτα τρεπομένων· τὸ δέ τι αὐτῆς ὑπολειφθὲν ἐν τοῖς κοίλοις τῆς γῆς τόποις θάλασσαν εἶναι· διὸ καὶ ἐλάττω γίνεσθαι ξηραινομένην ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τέλος ἔσεσθαί ποτε ξηράν· ταύτης τῆς δόξης ἐγένετο, ὡς ἱστορεῖ Θεόφραστος, Ἀναξίμανδρός τε καὶ Διογένης.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 7 (DK 12 A 11)
ἀνέμους δὲ γίνεσθαι τῶν λεπτότατων ἀτμῶν τοῦ ἀέρος ἀποκρινομένων καὶ ὅταν ἀθροισθῶσι κινουμένων, ὑετοὺς δὲ ἐκ τῆς ἀτμίδος τῆς ἐκ γῆς ὑφ' ἥλιον ἀναδιδομένης· ἀστραπὰς δέ, ὅταν ἄνεμος ἐμπίπτων διιστᾷ τὰς νεφέλας.
Turba philosophorum, p. 110, 15 sq. Ruska
et omnes inspicite quoniam Spiritus ex tenui aeris vapore fiunt eo quo calore hurnori iuncto tenue quid exire quod ventus fiet necesse est. [...] sie et coruscatio: solis calore nubi eveniente et nubem confringente coruscatio apparet.
AΕΤΙΟΣ V 19,4 (DK 12 A 30)
Ἀναξίμανδρός ἐν ὑγρῷ γεννηθῆναι τἀ πρῶτα ζῷα φλοιοῖς περιεχόμενα ἀκανθώδεσι, προβαινούσης δὲ τῆς ἡλικίας ἀποβαίνειν ἐπὶ τὸ ξηρότερον καὶ περιρρηγνυμένου τοῦ φλοιοῦ ἐπ' ὀλίγον χρόνον μεταβιῶναι.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τὰ δὲ ζῷα γίνεσθαι ἐξατμιζομένα ὑπὸ τοῦ ἡλίου.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τὸν δὲ ἄνθρωπον ἑτέρῳ ζῴῳ γεγονέναι, τουτέστι ἰχθύι, παραπλήσιον κατ' ἀρχάς.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΟ. 730 E (DK 12 A 30)
[. . .] ἐν ἰχθύσιν ἐγγενέσθαι τὸ πρῶτον ἀνθρώπους ἀποφαίνεται καὶ τραφέντας, ὥσπερ οἱ γαλεοί, καὶ γενομένους ἱκανοὺς ἑαυτοῖς βοηθεῖν ἐκβῆναι τηνικαῦτα καὶ γῆς λαβέσθαι.
ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ ~ fragmenta
SIMPLIC. Phys. 24, 13 [vgl. A 9] 'Α. ... <αρχήν> .... είρηκε
<τών όντων τό άπειρον .... εξ ών δέ η γένεσίς εστι τοίς
ούσι, καί τήν φθοράν εις ταύτα γίνεσθαι κατά τό
χρεών: διδόναι γάρ αυτά δίκην καί τίσιν αλλήλοις τής
αδικίας κατά τήν τού χρόνου τάξιν.>
HIPPOL. Ref. I 6, 1 ταύτην (sc. φύσιν τινά τού
<απείρου)> αίδιον είναι καί <αγήρω.>
ARIST. Phys. Γ 4 203b 13 <αθάνατον .. καί
ανώλεθρον (τό άπειρον> = τό θείον).
AET. II 20, 1 <πρηστήρος αυλός>
[vgl. 22 B 31].
— III 10, 2 <λίθωι κίονι> τήν γήν
προσφερή.
SCHOL. DIONYS. THRAC. p. 183, 1 Hilg. τών στοιχείων ευρετήν άλλοι τε καί
''Εφορος εν δευτέρωι [F GrHist. 70 F 105 II 68] Κάδμον φασίν, οι δέ ουχ ευρετήν,
τής δέ φοινίκων ευρέσεως πρός ημάς διάκτορον γεγενήσθαι ... Πυθόδωρος δέ ...
Δαναόν μετακομίσαι αυτά φασιν: επιμαρτυρούσι τούτοις καί οι Μιλησιακοί συγ-
γραφείς 'Αναξίμανδρος καί Διονύσιος καί `Εκαταίος [F GrHist. 1 F 20 I 12], ούς
καί 'Απολλόδωρος εν Νεών καταλόγωι [F GrHist. 244 F 165 II 1092] παρατίθεται.
(Ὁ Ἀναξίμανδρος στὸν πίνακα τοῦ Rafaello Sanzio 1483 - 1520 "Ἀκαδημία τῶν Ἀθηνῶν)
Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΤΟΥ ΑΠΕΙΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΕΝΑΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ
Οἱ πρῶτοι φιλόσοφοι ἐμφανίστηκαν στὶς ἑλληνικὲς ἀποικίες τῆς Ἰωνίας καὶ εἰδικὰ στὴ Μίλητο, ὅπου δημιουργήθηκε καὶ ἡ ὁμώνυμη σχολή. Οἱ ἐκπρόσωποι τῆς εἶναι οἱ Μιλήσιοι Θαλής, Ἀναξίμανδρος καὶ Ἀναξιμένης.
Ὁ Θαλὴς ἔζησε στὴ Μίλητο ἀπὸ τὸ 624 ὡς τὸ 564 π.Χ. Ἔκανε μεγάλα ταξίδια ποὺ τὸν ἔφεραν μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ στὴν Αἴγυπτο, ὅπου μέτρησε τὸ ὕψος τῶν πυραμίδων ἀπὸ τὶς σκιές τους. Προεῖπε τὴν ἔκλειψη τοῦ ἡλίου καὶ πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν τὸ νερό. Ἵδρυσε τὴ σχολὴ τῆς Μιλήτου καὶ θεωρεῖται ὁ πατέρας τῆς ἑλληνικῆς καὶ παγκόσμιας φιλοσοφίας.
Ὁ Ἀναξίμανδρος. (610-545 π.Χ.) ἦταν νεότερος, μαθητὴς καὶ διάδοχός του Θαλῆ στὴ σχολὴ τῆς Μιλήτου. Ὑποστήριζε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν τὸ ἄπειρο, δηλαδὴ ἡ αἰώνια καὶ συνεχῶς μεταβαλλόμενη ὕλη, ἐπινόησε τὸ πρῶτο ἡλιακὸ ἡμερολόγιο, σχεδίασε τὸν πρῶτο χάρτη τῆς ἕως τότε γνωστῆς γῆς καὶ ἀσχολήθηκε μὲ βιολογικά, ἀστρονομικὰ καὶ κοσμολογικὰ ζητήματα.
Ὁ Ἀναξιμένης. (585-528 π.Χ.) διαδέχτηκε τὸν Ἀναξίμανδρο στὴ σχολή. Πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν ὁ ἀέρας, πού, μὲ τὴν κίνηση, ἀλλοῦ γίνεται νερὸ καὶ ἀλλοῦ γίνεται αἰθέρας καὶ φωτιά. Κατάλαβε πρῶτος ὅτι τὸ φῶς τοῦ φεγγαριοῦ προέρχεται ἀπὸ τὸν ἥλιο καὶ ἐξήγησε φυσικὰ τὶς ἐκλείψεις τοῦ ἥλιου καὶ τοῦ φεγγαριοῦ.
Ὁ ὑλοζωϊσμὸς ἦταν ἡ βάση τῆς φιλοσοφίας τῶν Ἰώνων φυσικῶν φιλοσόφων (Θαλῆς, Ἀναξίμανδρος, Ἀναξιμένης, Ἠράκλειτος κλπ). Κατὰ τὸν ὑλοζωϊσμό, τὰ πάντα εἶναι ὕλη ζῶσα καὶ συνεπῶς κάθε τί στὴ Φύση ἔχει, τουλάχιστον ἐν δυνάμει, ἱκανότητα γιὰ αἴσθηση καί, κατὰ προέκταση, γιὰ συνείδηση. Σύμφωνα μὲ τὴν διατύπωση τοῦ Θαλῆ ὁ Κόσμος εἶναι ὅλος «ἔμψυχος καὶ δαιμόνων πλήρης».
Ὁ ὑλοζωϊσμός, ἑρμηνεύει τὰ πολλαπλὰ φαινόμενα μὲ μία καὶ μόνο ἁπλὴ ἀρχή, τὴν ὑποκείμενη πρωταρχικὴ οὐσία ποὺ παραμένει ἄφθαρτη καὶ ἀναλλοίωτη παρ’ ὅλες τὶς ἐπιφανειακές της μεταβολές. Ἡ «Φύσις» εἶναι ἄπειρος, ὑλική, αὐτοεξελισσομένη καὶ ἀεικίνητος δύναμη, ἡ ὁποία ἀενάως καὶ αὐτομάτως γεννᾶ τὰ συνθετικὰ τῆς τμήματα, ὅσο καὶ τὶς μεμονωμένες μορφὲς τῶν ὄντων, τὸ δὲ «σῶμα» της, ἡ Ὕλη, εἶναι ζῶσα καὶ αὐτάρκης ὑπόσταση, αἰτία τοῦ ἰδίου τῆς τοῦ ἑαυτοῦ, ἕνα «αὐτοαίτιον» ποὺ συμπεριλαμβάνει ἐντὸς αὐτοῦ ὅλες τὶς δημιουργικὲς δυνάμεις καὶ ὅλα τὰ μερικὰ αἴτια τῆς γενέσεως καὶ διαλύσεως τῶν πραγμάτων.
Ἡ ζωὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ πατέρας τοῦ Ἀναξίμανδρου, Πραξιάδης, ἦταν Κάρας ἐνῶ ἡ μητέρα τοῦ Ἑλληνίδα. Ὅπως καὶ ὁ δάσκαλος τοῦ Θαλῆς δὲν ἦταν μόνο φιλόσοφος, ἀλλὰ ἀστρονόμος, μετεωρολόγος, γεωγράφος καὶ βιολόγος. Ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔκανε μία μεθοδικὴ προσπάθεια νὰ ἐξηγήσει φιλοσοφικὰ ὅλες τὶς πτυχὲς τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρίας ἐγκαταλείποντας τὶς μέχρι τότε μυθολογικὲς διατυπώσεις γιὰ τὴν ἀρχή, τὴ γένεση καὶ τὴν φθορὰ τῶν ὄντων. Ἴσως ἦταν ὁ ἀρχαιότερος συστηματικὸς νοῦς. τῆς ἰωνικῆς φυσικῆς καὶ ὁπωσδήποτε ὁ κορυφαῖος ἐκπρόσωπος τοῦ «ὑλοζωισμοῦ» τῆς Μιλήτου.
Ὁ Διογένης Λαέρτιος ἔγραψε ὅτι ὁ Ἀναξίμανδρου « …ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἐπινόησε τὸ γνώμονα καὶ τὸν ἔστησε πάνω σὲ ἡλιακὰ ρολόγια γιὰ νὰ σημαδεύει τὰ ἡλιοστάσια καὶ τὶς ἰσημερίες. Ἐπίσης κατασκεύασε καὶ ὡροδεικτικὰ ὄργανα. Ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ σχεδίασε τὸ περίγραμμα τῆς γῆς καὶ τῆς θάλασσας, ἀλλὰ ἐπίσης ἔφτιαξε καὶ μία οὐράνια σφαίρα.»
Στὴν ἰδιαίτερη πατρίδα τοῦ ὁ Ἀναξίμανδρος φαίνεται ὅτι δέχτηκε ἔντονα ἐρεθίσματα γιὰ τὴ μελέτη τοῦ φυσικοῦ κόσμου, ὄχι μόνο ἀπὸ τὶς θεωρίες τοῦ Θαλῆ ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἄλλες συγγενικὲς ἰδέες καὶ ἐφαρμογές, ποὺ ἦταν γνωστὲς ἐκεῖ καὶ προέρχονταν ἀπὸ τοὺς Πέρσες, τοὺς Βαβυλώνιους καὶ τοὺς Αἰγυπτίους. Ἔτσι ἀνέπτυξε πλούσια ἐνδιαφέροντα, ποὺ τὸν ὤθησαν νὰ ἐπιδοθεῖ τόσο στὴν καθαρὴ θεωρία τοῦ φυσικοῦ κόσμου ὅσο καὶ σὲ πρακτικὲς λύσεις καὶ ἐφαρμογὲς πάνω σὲ προβλήματα σχετικὰ μὲ τὰ μετεωρολογικὰ καὶ τὰ ἡμερολογιακὰ φαινόμενα.
Μὲ τὶς ἐπιδόσεις τοῦ αὐτὲς ἀνταποκρίθηκε πρωτοποριακὰ στὴν ἀνάγκη τῆς ἐποχῆς του νὰ ἐλευθερωθοῦν οἱ μάζες ἀπὸ τὶς κρατοῦσες δεισιδαιμονίες γύρω ἀπὸ τὰ φυσικὰ φαινόμενα καὶ νὰ ὀργανωθοῦν μὲ ἀσφαλέστερους τρόπους οἱ καλλιέργειες καὶ τὰ ταξίδια.
Τὸ ἔργο τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶναι ὁ πρῶτος Ἕλληνας ποὺ ἔγραψε ἕνα ὁλοκληρωμένο ἐπιστημονικὸ σύγγραμμα, τὸ «Περὶ φύσεως», συνοδευόμενο μὲ χάρτες τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς ὑδρογείου, πάνω σὲ πρότυπο βαβυλωνιακό, καὶ μὲ ἐνδείξεις γιὰ τὶς ἀποστάσεις ἀνάμεσα στὰ οὐράνια σώματα, πάνω σὲ πρότυπο περσικό. Σχετικὴ μὲ τὴν ἐνασχόληση τοῦ Ἀναξίμανδρου γύρω ἀπὸ τὸ φυσικὸ κόσμο εἶναι καὶ ἡ μαρτυρία ὅτι ἐπισκέφτηκε τὴ Σπάρτη καὶ ὅτι κατασκεύασε ἐκεῖ ἕνα ἡλιακὸ ρολόι καὶ πρόβλεψε ἕνα μεγάλο τοπικὸ σεισμό. Τὸ 550 π.Χ. ὁ Ἀναξίμανδρος, ἐνῶ βρισκόταν στὴ Σπάρτη, εἰδοποίησε τοὺς κατοίκους τῆς πόλης γιὰ ἐπερχόμενο σεισμὸ κι αὐτοὶ παρέμειναν ὅλη τὴ νύχτα ἔξω ἀπὸ τὰ σπίτια τους. Ἔτσι οἱ κάτοικοι γλίτωσαν ἐνῶ ἡ πόλη τοὺς καταστράφηκε.
Δυστυχῶς ὅλα τὰ ἔργα τοῦ ἔχουν χαθεῖ. Ἀλλὰ πολλοὶ συγγραφεῖς (Διογένης Λαέρτιος, Αἰλιανός, Ἡρόδοτος, Πλίνιος, Ἀριστοτέλης, Ἀγαθήμερος, Στράβων, Θεμίστιος, Πλούταρχος, Ἀέτιος, Σιμπλίκιος, Ἐρμῖας, Ἀλέξανδρος ὁ Ἀφροδισιεὺς κ.ἅ.) εἴτε κάνουν μνεία τῶν ἐργασιῶν του, εἴτε ἔχουν διασώσει περιλήψεις ἢ λίγα ἀποσπάσματα ἀπὸ τὰ ἔργα του.
Στὴ γενικὴ θεωρία τοῦ φυσικοῦ κόσμου ὁ Ἀναξίμανδρος, μὲ ἀφετηριακὰ δεδομένα τὶς θεογονικὲς - σχεδὸν ταυτόσημες στὴν παγκόσμια προεπιστημονικὴ ἀντίληψη - παραστάσεις βασικὰ τοῦ Χάους καὶ βοηθητικὰ τῆς Νύκτας, τοῦ Ἀέρα καὶ τοῦ Ὠκεανοῦ, καὶ σχετικὰ τοῦ νεροῦ (σύμφωνα καὶ μὲ τὴ διδασκαλία τοῦ δάσκαλου τοῦ Θαλῆ), πέτυχε νὰ κατανοήσει τὴν προκοσμικὴ κατάσταση τοῦ δομήσιμου ὑλικοῦ του Κόσμου καὶ νὰ συλλάβει τὴν ἔννοια τῆς ἄμορφης καὶ ἀδιαμόρφωτης μάζας ὡς ἀρχῆς τοῦ σύμπαντος. Αὐτὴ τὴν ἔννοια ἴσως ὁ ἴδιος νὰ τὴν ὀνόμασε μὲ τὸν ὄρο «ἄπειρον», ποὺ τὸν εἰσήγαγε στὴ φιλοσοφία, οὐσιαστικοποιώντας τὸ οὐδέτερό του ἐπιθέτου «ἄπειρος».
Τὸ ἄπειρόν του Ἀναξίμανδρου
Ὁ Σιμπλίκιος, ἕνας νεοπλατωνιστὴς φιλόσοφος τοῦ 6ου αἰώνα μ. Χ., παραθέτει τὸ μοναδικὸ σωζόμενο ἀπόσπασμα τοῦ Ἀναξίμανδρου στὸ ἔργο τοῦ Εἰς Φυσικά. «Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶπε ὅτι ἀρχὴ τῶν ὄντων εἶναι τὸ ἄπειρο… ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἔγιναν ὅλοι οἱ οὐρανοὶ καὶ οἱ κόσμοι ποὺ ὑπάρχουν... Καὶ ἀπ’ ὅπου προέρχεται ἡ γένεση τῶν ὄντων ἐκεῖ ἀκριβῶς συντελεῖται καὶ ἡ διάλυση τοὺς σύμφωνα μὲ τὴν ἀνάγκη, γιατί τιμωροῦνται καὶ ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου»
Δηλαδὴ τὸ μεγάλο βῆμα ἢ ἡ μεγάλη τομὴ ποὺ ἔκανε ὁ Ἀναξίμανδρος μὲ τὴ σκέψη του, εἶναι ὅτι εἰσήγαγε πρῶτος στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας τὴν ἔννοια τοῦ ἀπείρου. Τὸ ἄπειρον εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου, ἡ ἀρχὴ ὅλων τῶν πραγμάτων, αὐτὸ ποὺ εἶναι πίσω ἀπὸ τὴν ἀπέραντη ποικιλία καὶ τὶς διαφορετικές τους ἰδιότητες.
Τὸ ἄπειρον τὸ προσδιορίζει ὡς στοιχεῖο ἀγέννητο, ἄφθαρτο καὶ ἀθάνατο. Τὸ ἄπειρο δὲν εἶναι μεῖγμα τῶν ὑλικῶν στοιχείων οὔτε ἄυλη νοητικὴ ἀρχή: εἶναι ὕλη ποὺ περιέχει τὰ πάντα. Ἀπὸ τὸ ἄπειρο ἀποσπῶνται οἱ ἀντίθετες ὕλες "ψυχρόν" καὶ "θερμόν" καὶ ἀπὸ τὴν ἀνάμιξη τοὺς τὸ νερό. Ἀπὸ τὸ νερὸ προκύπτουν τὰ ἄλλα στοιχεῖα, ἡ γῆ , ὁ ἀέρας καὶ ἡ φωτιά. Ἀπὸ τὸν ἀέρα καὶ τὴ φωτιὰ σχηματίζονται τὰ ἀστέρια ποὺ ἔχουν τὴν λάμψη τῆς φωτιᾶς καὶ τὴν ρυθμικὴ κίνηση τῶν ρευμάτων τοῦ ἀέρα.
Ἔτσι, ἡ ἀρχικὴ πηγὴ τῶν ὄντων κατ' αὐτὸν εἶναι τὸ "ἄπειρον". Τὸ "ἄπειρον" εἶναι κάτι τὸ ὑλικὸ ποὺ κινεῖται ἀλλὰ μὲ τέτοιας φύσεως κίνηση, ὥστε νὰ μὴν ὑποπίπτει στὶς αἰσθήσεις μας. Ἕνα σύνολο δηλαδὴ ἐνεργειακῶν ἰδιοτήτων, ἢ κάτι σὰν τὴν ἐνέργεια, χωρὶς ὅρια.
Ὁ Πλούταρχός μας λέει σχετικά: «Λέγει λοιπὸν ὁ Ἀναξίμανδρος ὅτι τὸ ἄπειρο δὲν ἔχει πέρας, ὥστε ἀπὸ τὴν γένεση τῶν πραγμάτων τοῦτο νὰ μὴ λιγοστεύει»
Ὁ Διογένης ὁ Λαέρτιος γράφει: «Ἀναξίμανδρος, ἀρχὴν τὲ καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον πρῶτος τοῦτο τ' ὄνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς».
Ὅπως εἴδαμε πιὸ πάνω στοὺς κόλπους τῆς πρώτης αὐτῆς "οὐσίας", γεννήθηκαν καὶ διαμορφώθηκαν τὰ τέσσερα στοιχεῖα τὰ ὁποῖα στὴ συνέχεια χωρίσθηκαν ἀπ' αὐτὴ (τὸ ἄπειρον). Ἡ "γῆ", τὸ "ὕδωρ", ὁ "ἀήρ", τὸ "πῦρ". Ἡ Φωτιὰ (τὸ πῦρ) ἔκανε τὸ Νερὸ (ὕδωρ) νὰ ἐξατμισθεῖ καὶ δημιούργησε ἔτσι τὴν Γῆ (γῆ). Οἱ ἀτμοὶ τοῦ Νεροῦ ἀνέβηκαν ψηλά, κυκλώνοντας καὶ κλείνοντας τὴ Φωτιὰ σὲ σωλῆνες ὁμίχλης. Τὸ "ἄπειρον" εἶναι τὸ σύνολο ὅλων τῶν "ἐναντίων", δηλαδὴ τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ θερμοῦ, τοῦ πυκνοῦ καὶ τοῦ ἀραιοῦ.
Κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο ἡ δημιουργία τῶν σωμάτων ὀφείλεται στὴν "ἔκκριση" διαφόρων ποιοτήτων ἀπὸ τὸ ἀρχικὸ "ἄπειρο": Γράφει σχετικὰ ὁ Ἀριστοτέλη στὰ Φυσικὰ «Οἱ δ' ἐκ τοῦ ἑνὸς ἔνουσας τᾶς ἔναντιοτητας ἔκκρινεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρος φησι". Ἡ ἔκκριση αὐτὴ ὀφείλεται στὴν ἀέναο καὶ κυκλικὴ κίνηση τῆς ὕλης τοῦ ἀπείρου.
Σχετικὰ ἀναφέρει ὁ Ἀέτιος: «'Ἀναξίμανδρος δὲ Πραξιάδον Μιλήσιος, φησὶ τῶν ὄντων ἀρχὴν εἶναι τὸ ἄπειρον ἐκ γὰρ τούτου πάντα γίγνεσθαι καὶ εἰς τοῦτο πάντα φθείρεσθαι». (Δηλαδὴ ὁ Ἀναξίμανδρος ὁ γιὸς τοῦ Πραξιάδου ἀπὸ τὴν Μίλητο λέει ὅτι τὸ ἄπειρο (ἢ ἡ ἐνέργεια ὅπως εἴπαμε πιὸ πάνω) εἶναι ἡ ἀρχὴ τῶν πραγμάτων ἀπ' αὐτὸ γεννιοῦνται ὅλα τὰ ὄντα καὶ σ' αὐτὸ ἐπιστρέφουν ὅταν φθείρονται (ὅταν ἀποσυντίθενται)).
Ὁ μεγάλος φιλόσοφος Κικέρων ἔλεγε: «O Ἀναξίμανδρος ἔλεγε ὅτι τὸ ἄπειρό της φύσεως εἶναι ἡ αἰτία ἀπὸ τὴν ὁποία γεννιοῦνται ὅλα τὰ ὄντα».
Τέλος ὁ Ἐρμῖας ἔγραψε: "Ὃ πολίτης αὐτοῦ Ἀναξίμανδρος τοῦ ὑγροῦ πρεσβυτέραν ἀρχὴν εἶναι λέγει τὴν ἄιδιον κίνησιν καὶ ταύτη τὰ μὲν γεννάσθαι τὰ δὲ φθείρεσθαι». (Δηλαδὴ ὁ συμπολίτης τοῦ Θαλῆ Ἀναξίμανδρος λέει ὅτι ἡ ἀέναη κίνηση εἶναι παλαιότερη ἀρχὴ ἀπὸ τὸ ὑγρὸ καὶ ὅτι αὐτὴ παράγει τὴ γένεση καὶ τὴ φθορά).
Κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο ὑπάρχει στὸν κόσμο ἀνακύκληση κατὰ ὁρισμένους χρόνους τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς ἀπὸ κάποια ἀρχικὴ ἄφθαρτη οὐσία, ἡ ὁποία λόγω τῆς κινήσεως μετασχηματίζεται σὲ διάφορα πράγματα. Ἡ φθορὰ τῶν πραγμάτων εἶναι ἕνας ἁπλὸς μετασχηματισμὸς αὐτῶν χωρὶς ἀπώλεια τῆς ἀρχικῆς οὐσίας.
Ὁ Ἀέτιος ἔγραψε γιὰ τὴ θεωρία αὐτὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου: "Τὸ γὰρ ἄπειρον οὐδὲν ἄλλο ἢ ὕλη ἔστιν οὗ δύναται δ' ἢ ὕλη εἶναι ἐνέργεια, ἂν μὴ τὸ ποιοῦν ὕποκεηται". (Ἐπειδὴ τὸ ἄπειρον (ἢ ἡ ἐνέργεια) δὲν εἶναι τίποτ' ἄλλο παρὰ ὕλη• δὲν μπορεῖ δὲ ἡ ὕλη νὰ εἶναι ἐνέργεια ἂν δὲν ὑπάρχει ἡ δημιουργὸς αἰτία).
Στὸν Ἀναξίμανδρο λοιπὸν ἀνήκει ἡ τιμή του νὰ ἔχει πρῶτος αὐτὸς τὴν ἰδέα τῆς μετατροπῆς τῆς μάζας σὲ ἐνέργεια καὶ ἀντίστροφα (ἀρχὴ ποὺ διατυπώθηκε ἀρκετοὺς αἰῶνες μετά, ἀπὸ τὸν Ἀλβέρτο Ἀϊνστάιν καὶ ποὺ ἐκφράζεται ἀπὸ τὸν τύπο E = mc2 )
Ὁ Ἀναξίμανδρος θεώρησε τὴ μάζα τοῦ ἀπείρου «ἀθάνατον» καὶ «ἀνώλεθρον». Μεταβιβάζοντας αὐτὰ τὰ γνωρίσματα ἀπὸ τὰ πρόσωπα τῶν θεῶν στὴν κοσμολογικὴ ἀρχή, πέτυχε νὰ κατακτήσει, σὰν ἔννοια, τὴν ἀφθαρσία τῆς ὕλης.
Κοσμολογία καὶ Ἀστρονομία τοῦ Ἀναξίμανδρου
Οἱ ἐπιστήμονες παλιὰ πίστευαν ὅτι ἡ γῆ ἦταν ἀκίνητη, ὅμως ἀργότερα ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἀνατράπηκε καὶ ὑποστηρίχθηκε ὅτι ἡ γῆ κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸν ἥλιο. Γὶ αὐτὸ καὶ ἡ ἱστορία τῶν ἐπιστημῶν δὲν εἶναι παρὰ ἡ ἱστορία ἀλλεπάλληλων διαψεύσεων ἀρχῶν καὶ νόμων ποὺ κάποτε, πρὶν ν' ἀνατραποῦν, οἱ ἄνθρωποι πίστευαν ὅτι ἴσχυαν.
Ὁ δογματισμός, ἡ ἀντίληψη ὅτι οἱ ἐπιστημονικὲς ἀρχὲς εἶναι ἀπόλυτα καὶ ἀκατάλυτα ἀληθεῖς, δὲν ἔχει θέση στὸν χῶρο τῆς ἐπιστήμης. Αὐτὴ τὴν δημοκρατικὴ στάση ἀπέναντι στὴν γνώση φαίνεται νὰ τὴν δίδαξε πρῶτος ὁ πρῶτος φιλόσοφος, ὁ Θαλής. Συγκεκριμένα, οἱ γνῶμες τοῦ Θαλῆ, ποὺ ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ σοφούς της ἀρχαιότητας, εἶχαν ἕνα ἰδιαίτερο βάρος, καὶ ἔτσι δύσκολα οἱ ἀπόψεις τοῦ μποροῦσαν ν' ἀμφισβητηθοῦν.
Κι ὅμως. ἕνας μαθητής του. ὁ Ἀναξίμανδρος, μόλις ἑπτὰ χρόνια νεότερός του, τόλμησε νὰ τὶς ἀμφισβητήσει. Κανονικά, ἂν ὁ Θαλὴς θεωροῦσε ὅτι ἦταν ἀνεπίτρεπτο ν" ἀμφισβητηθοῦν οἱ θέσεις του. θὰ ἔπρεπε ν' ἀντιδράσει ἔτσι. ὥστε ὁ ἀσεβής, ποὺ θ' ἀποτολμοῦσε κάτι τέτοιο, νὰ τιμωρηθεῖ. Στὴν ἱστορία, ὅμως. δὲν ἀναφέρεται πουθενὰ ὅτι ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπέστη κάποια τιμωρία ἢ ὅτι ἐξορίστηκε, ἐπειδὴ ἀμφισβήτησε τὶς θέσεις τοῦ δασκάλου του.
Ὁ Θαλὴς πίστευε ὅτι ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου εἶναι τὸ νερὸ καὶ ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει, γιατί ἐπιπλέει πάνω στὸ νερό. Ὁ Ἀναξίμανδρος ὅμως διαφώνησε μαζί του — ἐλεύθερα.
Συγκεκριμένα, ὡς πρὸς τὴν ἐξήγηση τοῦ Θαλῆ. ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει ἐπειδὴ στηρίζεται στὸ νερό. ὁ Ἀναξίμανδρος ἔθεσε τὸ εὔλογο ἐρώτημα «καὶ τὸ νερὸ γιατί δὲν πέφτει;». Σύμφωνα μὲ τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Θαλῆ, ὀφείλομε νὰ ὑποθέσουμε κάτι ἄλλο πάνω στὸ ὁποῖο θὰ πρέπει νὰ στηρίζεται τὸ νερὸ γιὰ νὰ μὴν πέφτει. Καὶ οὕτω καθεξῆς ἔπ" ἄπειρον. Ἡ ἄποψη τοῦ Ἀναξίμανδρου εἶναι ὅτι ἡ γῆ δὲν πέφτει, ἐπειδὴ ἀσκοῦνται, πάνω τῆς ἀντίρροπες μεταξὺ τοὺς δυνάμεις, ποὺ τὴν κάνουν νὰ ἰσορροπεῖ. Μιὰ ἐντυπωσιακή, ὅσο καὶ εὐφυὴς πρόταση, πράγματι!
Ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὴν ἄλλη τὴν βασική, θέση τοῦ Θαλῆ, ὅτι δηλαδή, ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου εἶναι τὸ νερό, ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπῆρξε ἐπικριτικός. Τὴν διαφωνία του, ἐν προκειμένῳ, ὁ Ἀναξίμανδρος τὴν στήριξε πάνω στὴν ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, ἡ ὁποία διαδραμάτισε ἕναν ἄκρως σημαντικὸ ρόλο στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία καὶ πολιτισμική, γενικότερα, παράδοση.
Συγκεκριμένα, ὁ Ἀναξίμανδρος ὑπέθεσε ὅτι τὰ τέσσαρα στοιχεῖα — τὸ νερό, ἡ γῆ, ὁ ἀέρας καὶ ἡ φωτιὰ —. ἀπὸ τὰ ὁποία σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἀποτελοῦνται τὰ πράγματα, βρίσκονται σὲ ἀντίθεση μεταξύ τους. ἐξαιτίας τῆς διαφορετικῆς μεταξὺ τῶν ὑφῆς• ὁ ἀέρας εἶναι ψυχρός, ἡ φωτιὰ θερμή, ἡ γῆ ξηρή. τὸ νερὸ ὑγρό. Ὡς ἐκ τῆς ἀνομοιογενοῦς σύστασης τοὺς λοιπόν, προσπαθοῦν ἀδιαλείπτως τὸ ἕνα στοιχεῖο τῆς φύσης νὰ ἐπικρατήσει πάνω στ' ἄλλα συστατικὰ καὶ νὰ τ' ἀπορροφήσει. Ὑπάρχει, ὅμως. ἕνα εἶδος ἀναγκαιότητας ἢ φυσικοῦ νόμου, ποὺ συνεχῶς ἀποκαθιστᾶ τὴν ἰσορροπία μεταξύ τους. μιὰ σχέση δικαιοσύνης, ποὺ θὰ πρέπει νὰ συντηρεῖται, ὥστε νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ὑπερισχύσει καὶ νὰ ἐπιβληθεῖ τὸ ἕνα στοιχεῖο πάνω στ' ἄλλα τρία συστατικά της φύσης. Γιατί, ἂν συνέβαινε αὐτὸ —ἂν ὅπως διετείνετο ὁ Θαλής, τὸ νερὸ ξεχώριζε καί, διασαλεύοντας τὴν ἰσχύουσα σχέση δικαιοσύνης μεταξὺ τῶν τεσσάρων στοιχείων τῆς φύσης, ὑπερίσχυε τῆς γῆς, τῆς φωτιᾶς καὶ τοῦ ἀέρα—, τότε τὸ ἰσχυρὸ αὐτὸ στοιχεῖο θὰ εἶχε ἀπορροφήσει τ' ἄλλα τρία συστατικὰ καὶ ὁ κόσμος δὲν θὰ ὑφίστατο ὅπως ὑπάρχει τώρα. Ἡ ἀντίληψη λοιπὸν τοῦ Θαλῆ ὅτι τὸ νερὸ εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ κόσμου δὲν συνιστᾶ μίαν ἐξήγηση γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ κόσμου, ἀλλά, ἀπεναντίας, ἀποτελεῖ οὐσιαστικὰ τὴν ληξιαρχικὴ πράξη τῆς δημιουργίας τοῦ σύμπαντος.
Γι' αὐτό, ὁ Ἀναξίμανδρος, προκειμένου νὰ ἐξηγήσει τὴν ἀρχὴ τοῦ κόσμου. τὴν ἀναζήτησε σὲ κάτι ποὺ βρίσκεται ἔξω ἀπὸ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης. Ὑπέθεσε ὅτι τὸ πρωταρχικὸ αὐτὸ στοιχεῖο, ποὺ τὸ ὀνόμασε «ἄπειρο», εἶναι οὐδέτερο στὸν συμπαντικὸ ἀγώνα, ποὺ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης διεξάγουν. Τὸ ἄπειρο, ποὺ εἶναι αἰώνιο καὶ ἄχρονο, μεταμορφώνεται στὰ τέσσαρα στοιχεῖα τῆς φύσης, τὰ ὁποία, ἀλληλοεισδυόμενα. μεταβάλλονται στὰ γνωστά μας ὄντα τοῦ κόσμου, γιὰ νὰ ἐπιστρέψουν, φθειρόμενα, σ' ἐκεῖνο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀρχικὰ προῆλθαν —κατὰ τὸ πρέπον. O Ἀναξίμανδρος ἦταν ἕνας ἄνθρωπος γεμάτος ἐπιστημονική, ὅπως θὰ λέγαμε σήμερα, περιέργεια.
Ἡ εἰκόνα ποὺ ἔχει ὁ Ἀναξίμανδρος γιὰ τὸν κόσμο εἶναι βασισμένη σὲ μαθηματικὲς ἔννοιες. Ὁ κόσμος ὡς Ὅλον ἔχει μορφὴ σφαίρας καὶ στὸ κέντρο τοῦ εἶναι τοποθετημένη ἡ γῆ, ποὺ ἔχει μορφὴ κυλίνδρου καὶ τὸ πλάτος τῆς εἶναι τριπλάσιο ἀπὸ τὸ βάθος της.
Ἡ γῆ αἰωρεῖται στὸ σύμπαν καὶ δὲν μεταβάλλει ποτὲ τὴ θέση της - οὔτε εἶναι ριζωμένη σὲ ἕνα στέρεο ὑπόβαθρο, ὅπως λέει ἡ μυθικὴ κοσμολογία. Ἐφόσον ἡ γῆ εἶναι τοποθετημένη στὸ κέντρο, ἔχει συμμετρικὴ ἀπόσταση ἀπὸ ὅλα στὴ σφαίρα τοῦ σύμπαντος. Ἐνῶ ἡ γῆ αἰωρεῖται, ὁ ἥλιος, ἡ σελήνη καὶ τὰ ἄστρα κινοῦνται κυκλικά.
Γιὰ τὴ γένεση τοῦ Κόσμου ὁ Ἀναξίμανδρος δίδασκε ὅτι αὐτὴ ἄρχισε ἀπὸ τὴν ἀδιαμόρφωτη μάζα τοῦ «ἄπειρου», ὅταν μὲ ἔκκριση ξεχώρισε τὸ «γόνιμον», δηλαδὴ τὸ σπέρμα τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ, τὰ ὁποία πρὶν ἀπὸ τὸ Δημόκριτο, τὰ ἐννοοῦσαν γενικὰ ὡς οὐσίες καὶ ὄχι ὡς ποιότητες. Ἔτσι, μὲ πυρήνα τὸ ψυχρό, ποὺ ἀποτέλεσε τὴ μάζα τῆς Γῆς, διαμορφώθηκε «ὡς τῷ δένδρῳ φλοιόν», μία σφαίρα ἀπὸ τὴ μάζα τοῦ θερμοῦ, ποὺ ἐξερράγη καὶ τὰ κομμάτια τῆς περικλείστηκαν μέσα σὲ μικρότερες σφαῖρες καὶ ἀποτέλεσαν τὰ οὐράνια σώματα.
Αναξίμανδρου: Γ ή ς κ ἃ ι θ ἃ λ ἃ σ σ ἡ ς π ἒ ρ ἲ μ ἒ τ ρ ὁ ν
Σύμφωνα μὲ τὴν ὑπόθεση τοῦ αὐτή, ὁ Ἀναξίμανδρος θεωροῦσε τὰ οὐράνια σώματα πύρινα, μὲ σχῆμα τροχοῦ καὶ μὲ περίβλημα μία ἀέρινη σφαίρα μὲ στόμια, τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπουν νὰ γίνεται ὁρατὸ τὸ πύρινο ἐσωτερικό τους καὶ ποὺ ὅταν φράζουν, γίνονται αἰτία γιὰ τὶς ἐκλείψεις. Μὲ βάση κάποιο περσικὸ πρότυπο, ὁ Ἀναξίμανδρος πίστευε ὅτι ἀπὸ τὴ Γῆ ἀπέχει πιὸ πολὺ ὁ Ἥλιος, πιὸ λίγο ἡ Σελήνη καὶ ἀκόμη πιὸ λίγο οἱ πλανῆτες καὶ οἱ ἀπλανεῖς.
Μὲ μέτρο τὴ Γῆ, ποὺ κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο πλησιάζει τὸ ἐλλειπτικὸ σχῆμα, ἀφοῦ νοεῖται σὰν σπόνδυλος ἀπὸ κίονα, μὲ ὕψος 1/3 τοῦ πλάτους της, ὁ Ἥλιος ἔχει περιφέρεια 27 καὶ ἡ Σελήνη 18 φορὲς μεγαλύτερη ἀπὸ τὴν περιφέρεια τῆς Γῆς. Οἱ μαρτυρίες γιὰ τέτοιες μετρήσεις, μολονότι ἔρχονται σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς ἀπόψεις ποὺ ἐπικρατοῦσαν γενικὰ στὴν πρώιμη ἰωνικὴ φυσικὴ γιὰ τὰ οὐράνια σώματα, δὲν ἀποκλείεται νὰ εἶναι αὐθεντικές, γιατί οἱ ἀναφερόμενες μετρήσεις δίνουν τιμὲς ποὺ ἔχουν ὅλες συντελεστῆ τὸν ἱερὸ ἀριθμὸ 3, ὁ ὁποῖος ἦταν πρότυπο γιὰ τὶς ἡμερολογιακές, τὶς λατρευτικὲς καὶ τὶς κοινωνικὲς δομὲς ὡς τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου.
Ἀλλὰ γιὰ τὴ Γῆ ὁ Ἀναξίμανδρος δίδασκε ὅτι μένει μετέωρη, ἐπειδὴ ἀπέχει τὸ ἴδιο ἀκριβῶς ἀπὸ ὅλα τὰ σημεῖα τοῦ σύμπαντος, ὅτι κάποτε ἦταν σκεπασμένη ὁλόκληρη ἀπὸ τὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅτι ἡ θάλασσα εἶναι ὑπόλειμμα τοῦ ἀρχικοῦ ὑγροῦ καὶ ὅτι μὲ τὶς ἐξατμίσεις μπορεῖ νὰ γίνει κάποτε ὁλόκληρη στεριά.
Ἡ βιολογία τοῦ Ἀναξίμανδρου
Ὁ Ἀναξίμανδρος πέρα ἀπὸ τὶς ἱκανότητές του στὴν ἀστρονομία εἶναι καὶ ὁ πρῶτος βιολόγος. Πρῶτος εἰσήγαγε στὴν ἱστορία τὴ θεωρία περὶ τῆς γενέσεως τῶν ὀργανικῶν ὄντων. Οἱ πρῶτοι ὀργανισμοὶ γεννήθηκαν μέσα στὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅταν αὐτὸ ἐξ αἰτίας τῆς ἡλιακῆς θερμότητας ἐξατμίσθηκε. Ἀρχικὰ τὰ πρῶτα ζῶα ἦταν περιτυλιγμένα μέσα σὲ ἕνα ἀγκαθωτὸ φλοιό. Ἔπειτα βγῆκαν ἀπὸ τὸ ὑγρὸ στοιχεῖο στὴν ξηρὰ καὶ ἀφοῦ ἔσπασαν τὸν ἀγκαθωτὸ φλοιό, ἄρχισαν νὰ προσαρμόζονται στὸ καινούργιο περιβάλλον. Ὁ ἄνθρωπος προῆλθε ἀπὸ τὸ ψάρι καὶ μόνο ὅταν ἦταν σὲ θέση νὰ ἐπιβιώσει βγῆκε στὴ στεριά. Ὁ Ἀναξίμανδρος εἶναι, ἀπὸ ὅσα ξέρουμε, ὁ πρῶτος ποὺ προσπάθησε νὰ ἐξηγήσει τὴν προέλευση τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ θεωρία τῆς ἐξελίξεως τοῦ Δαρβίνου, εἶναι φανερό, πὼς βρίσκει σπερματικὰ τὴν ἀρχή της στὴν παραπάνω θεωρία τοῦ Ἀναξίμανδρου.
Ἀπὸ θερμοκρασιακὲς μεταπτώσεις πάνω στὴν ἐπιφάνεια τῆς Γῆς θὰ πρέπει κατὰ κάποιο τρόπο νὰ αἰτιολογοῦσε ὁ Ἀναξίμανδρος καὶ τὴν ἐμφάνιση τῆς ζωῆς, ἀφοῦ δίδασκε ὅτι «τὰ ζῶα γίνεσθαι ἐξ ὕγρου ἔξατμιζομενου ὕπό του ἥλιου», ὅτι τὰ πρῶτα ζῶα εἶχαν γεννηθεῖ μέσα στὸ ὑγρὸ στοιχεῖο, ὅτι ἦταν κλεισμένα μέσα σὲ «φλοιούς» ἀγκαθωτοὺς καὶ ὅτι σὲ προχωρημένη ἡλικία ξεραίνονταν, ἔσκαζε ὁ φλοιός τους καὶ σὲ λίγο πέθαιναν.
Συμπερασματικὰ κατὰ τὸν Ἀναξίμανδρο τὰ πρῶτα ζωικὰ ὄντα γεννήθηκαν στὸ νερό, ὅπως πιστεύουν καὶ σήμερα οἱ βιολόγοι γιὰ τὰ πρῶτα ἔμβια ὄντα.
Ὅσο γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου ὁ Ἀναξίμανδρος φανερώνεται πρόδρομός του Δαρβίνου: Ξεκινώντας ἀπὸ τὴ διαπίστωση ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι τὸ μόνο ἴσως ζῶο, ποὺ δὲν ἔχει αὐτάρκεια μὲ τὴ γέννησή του, ἀλλὰ χρειάζεται γιὰ πολὺ καιρὸ τὶς μητρικὲς φροντίδες, σκέφτηκε ὅτι, ἂν ὁ ἄνθρωπος ἦταν ἀνάμεσα στὰ πρῶτα ζῶα τῆς Γῆς, θὰ μποροῦσε πολὺ εὔκολα νὰ ἐξαφανιστεῖ ἔτσι ὑπέθεσε ὅτι ὁ ἄνθρωπος θὰ πρέπει νὰ βρίσκεται στὸ τέρμα κάποιας ἐξελικτικῆς πορείας καὶ νὰ ἔχει προέλθει «ἓξ ἄλλοειδων ζώων». Ἃς σημειωθεῖ ὅτι στὴν Ἑλλάδα εἶχε διατυπωθεῖ καὶ πρὶν ἀπὸ τὸν Ἀναξίμανδρο σκέψη γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ ἄλλα ζῶα ἀλλὰ μόνο σὲ μύθους.
Τέλος στὸν Ἀναξίμανδρο ἀποδίδονται τὰ παρακάτω λόγια:
"καὶ ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται ὅπως εἶναι ἀναγκαῖο νὰ γίνει, γιατί τιμωροῦνται κι ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου". (Σιμπλίκιος, εἰς Φυσικὰ 24,13).
Ἡ φράση αὐτὴ τοῦ Ἀναξίμανδρου δείχνει ὅτι τὰ ἀντίθετα μέσω τῆς διαδοχικῆς ὑπεροχῆς τοῦ ἑνὸς πάνω στὸ ἄλλο ἀποτελοῦν τοὺς κινητήριους πόλους τῆς ἐξέλιξης καὶ τῆς ἀλλαγῆς. Ἡ "τάξη τοῦ χρόνου" ὑποδηλώνει ἕναν νόμο ποὺ ἔχει καθολικὴ ἰσχὺ καὶ ποὺ ἐλέγχει τὶς προθεσμίες καὶ τὴν "πληρωμὴ τῶν χρεῶν" ποὺ ἔχουν προκληθεῖ ἀπὸ "ἀδικίες".
Αὐτὴ ἡ ἀρχή, ἐνῶ δὲν παύει νὰ ἔχει καθολικὴ ἰσχύ, μπορεῖ μὰ ἀποδειχτεῖ ὅτι ἰσχύει καὶ στὶς ἰσορροπίες τῶν οἰκοσυστημάτων. Στὰ οἰκοσυστήματα δὲν ὑπάρχουν μονόπλευρες καὶ μονοπολικὲς διεργασίες. Ὅλα βρίσκονται σὲ μία κατάσταση δυναμικῆς ἰσορροπίας. Ἡ καταστροφή, ἡ ἀποδόμηση καὶ ἡ δημιουργία, ἡ ἀναδόμηση εἶναι συνεχεῖς καὶ ἐναλλασσόμενες διαδικασίες. Ἡ γέννηση τῶν νέων ὀργανισμῶν ἰσχύει μόνο ἂν ὑπάρχει ὁ θάνατος τῶν γερασμένων μορφῶν, διότι τὸ ὑλικὸ τῆς σύνθεσης τῶν νέων ὄντων προέρχεται ἀπὸ τὸ ἴδιο ὑλικὸ στὸ ὁποῖο ἀποσυντίθενται τὰ ὄντα, ἢ ὅπως ἔλεγε ὁ Ἀναξίμανδρος "ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται".
Αὐτὴ τὴν κατάσταση δυναμικῆς ἰσορροπίας πού, τὴν μεγάλη της σημασία, τὴν ἀντιλήφθηκε ἡ ἐπιστήμη τῆς Οἰκολογίας στὰ τέλη τοῦ αἰώνα μας ὑπόκειται, γιὰ τὸν Ἀναξίμανδρο σὲ μία "τάξη τοῦ χρόνου", δηλαδὴ ὑπόκειται σὲ χρονικὲς περιόδους. Αὐτὴ ἡ παρατήρηση τοῦ Ἀναξίμανδρου ἀπαντᾶ καὶ στοὺς σημερινούς, παρατηρούμενους βιόκυκλους καὶ βιορυθμοὺς τῶν οἰκοσυστημάτων. Ὅπως ἔχει π.χ. παρατηρηθεῖ ὅτι σὲ κάθε ἀνοιχτὸ βιολογικὸ σύστημα ὑπάρχουν περίοδοι στὴν αὔξηση καὶ στὴν μείωση τῶν πληθυσμῶν τῶν εἰδῶν πού, αὐτὸ περιέχει.
Ἡ σημασία καὶ ἡ ἐπίδραση τοῦ ἔργου τοῦ Ἀναξίμανδρου ὑπῆρξε προσδιοριστικὴ γιὰ τὴ διαμόρφωση ὁλόκληρής της προσωκρατικῆς σκέψης καὶ ὄχι μόνο της φιλοσοφικῆς. H ἀποθεοποίηση τῶν φυσικῶν φαινομένων ἀπὸ τὸν Ἀναξίμανδρο ἦταν τόσο ριζική, ποὺ ἀκόμη καὶ ἐπαναστατικοὶ ἐπικριτὲς τῆς κατεστημένης λατρείας, ὅπως ὁ Ξενοφάνης καὶ ὁ Ἠράκλειτος, δὲν τόλμησαν νὰ τὴν ἀκολουθήσουν σὲ ὅλα τὰ σημεῖα. Εἰδικότερα, ὁ Ἀναξίμανδρος μὲ τὸ χάρτη τῆς ὑδρογείου ἔδωσε στὸ φιλόσοφο Φερεκύδη τὸ Σύριο τὴν ἰδέα τοῦ πέπλου τῆς Χθονίης ποὺ ἐπάνω τοῦ ἔχει ζωγραφισμένες τὶς στεριὲς καὶ τὶς θάλασσες.
Μὲ τὶς ἔννοιες τοῦ ἀπείρου, τοῦ κύκλου, τῆς σφαίρας καὶ μὲ τὶς ἐπιδόσεις του στὴν ἀστρονομία γενικὰ ὤθησε τοὺς πυθαγορείους καὶ τοὺς ἐλεάτες στὴν κοσμολογία καὶ τὴν ὀντολογία. Ἐξάλλου μὲ τὴν ἔννοια τῆς ἀδιαμόρφωτης μάζας τοῦ ἀπείρου, ἀπὸ ὅπου ξεχωρίζονται μὲ ἔκκριση οἱ φυσικὲς οὐσίες, ἐπηρέασε τὸν Ἀναξαγόρα στὴ θεωρία του γιὰ τὴν ὕλη, καὶ συγκεκριμένα στὴν ἄποψη τοῦ τελευταίου γιὰ τὸ «ὁμοὺ πάντα χρήματα», ἀπὸ ὅπου μὲ ἔκκριση ξεχωρίζονται ἐπίσης τὰ «ὁμοιομερῆ» σώματα. Τέλος, μὲ τὴ θεωρία του γιὰ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἀνθρώπου «ἐξ ἄλλοειδων ζώων» ἐπηρέασε τὸν Ἐμπεδοκλὴ στὴν ἀνθρωπογονία του, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ μορφὴ τοῦ ἀνθρώπου συντελέστηκε ὕστερα ἀπὸ πλῆθος ἐξελικτικὲς φάσεις καὶ μέσα ἀπὸ πολύπλοκες τερατογονικὲς διασταυρώσεις.
Ὁ Ἀναξίμανδρος ἐκτὸς τῆς ἀδιαμφισβήτητης ἐπιστημονικῆς του ἀξίας, ἐπέδειξε ὑποδειγματικὸ θάρρος ἀμφισβητώντας εὐθέως τὰ ἐπιστημονικὰ πορίσματα τῆς ἐποχῆς του, καθὼς καὶ τὶς ἀντιλήψεις τῆς τότε πνευματικῆς ἡγεσίας. Εἶναι ὁπότε ἀξιέπαινος τόσο ὁ ἴδιος γιὰ τὴν ἀξιόλογη στάση ζωῆς του, ὅσο καὶ τὸ πνευματικῶς ἐλεύθερο κλίμα τῆς ἐποχῆς ποὺ παραχωροῦσε ἀφειδῶς πεδία ἀνάπτυξης τῶν ὑγιῶν, τεκμηριωμένων θεωριῶν, ἔστω κι ἂν αὐτὲς ἔρχονταν σὲ κατὰ μέτωπο σύγκρουση μὲ τὰ ὡς τότε καθιερωμένα.
Βέβαια τὰ ἐλάχιστα πού μας ἔχουν ἀπομείνει ἀπὸ τὴν σκέψη τοῦ Ἀναξίμανδρου δὲν μᾶς ἐπιτρέπουν νὰ γνωρίζουμε μὲ τρόπο βέβαιο κι ἀντικειμενικὸ τί θέλησε πραγματικὰ νὰ πεῖ. Τὸ γεγονὸς ὅμως καὶ μόνο πὼς ὁ λόγος αὐτὸς ἔφθασε ὡς ἐμᾶς διὰ μέσου τῶν αἰώνων εἶναι ἴσως ἤδη ἕνα σημάδι πὼς δὲν ἔχει ἀκόμα πάψει νὰ μιλᾶ στοὺς ἀνθρώπους.
Ἡ θεωρία τοῦ Ἀέναου Σύμπαντος, τῶν Paul Steinhardt καὶ Neil Turok, προτείνει μία ἐπαναστατικὴ κοσμολογία: διαφορετικὴ ἀπὸ αὐτὴ τῆς Μεγάλης Ἔκρηξης. Αὐτὸ ποὺ μέχρι τώρα θεωρούσαμε ὡς «στιγμὴ τῆς δημιουργίας», ἦταν ἁπλῶς ἕνα ἐπεισόδιο ἐνὸς ἄπειρου κύκλου τιτάνιων συγκρούσεων ἀνάμεσα στὴν τετραδιάστατη βράνη τοῦ δικοῦ μας σύμπαντος καὶ σὲ μία παράλληλη βράνη. Στὸ μοντέλο αὐτὸ ἡ Μεγάλη Ἔκρηξη δὲν ἦταν ἡ ἀρχὴ τοῦ χρόνου, ἀλλὰ μία γέφυρα ἀπὸ ἕνα παρελθὸν γεμάτο ἀτελείωτα ἐπαναλαμβανόμενους κύκλους ἐξέλιξης, κάθε ἕνας ἀπὸ τοὺς ὁποίους συνοδευόταν ἀπὸ τὴ δημιουργία νέας ὕλης καὶ τὸ σχηματισμὸ νέων γαλαξιῶν, ἀστέρων καὶ πλανητῶν.
Ἡ θεωρία τῶν Paul Steinhardt καὶ Neil Turok ὀνομάζεται "Ἐκπυρωτικὸ Σύμπαν" καὶ ἀναδύεται μέσα ἀπὸ τὰ εὐρήματα τῆς σκοτεινῆς ὕλης, τῆς σκοτεινῆς ἐνέργειας, ἐνῶ συνδυάζει τὴ Θεωρία Μ τῶν Χορδῶν καὶ τὴν κβαντικὴ κοσμολογία, σὲ μιὰ νέα ἑρμηνεία τῆς Μεγάλης Ἔκρηξης. Τὸ Ἐκπυρωτικὸ Σύμπαν εἶναι ὁ ἀντίλογος στὸ κυρίαρχο «πληθωριστικὸ μοντέλο». Ἀντὶ γιὰ μία πρωταρχικὴ στιγμὴ δημιουργίας προτείνει ἄπειρες κι ἀλλεπάλληλες στιγμές, μιὰ κυκλικότητα δημιουργίας ἡ ὁποία προκύπτει ἀπὸ τὴ σύγκρουση δυὸ τετραδιάστατων βρανῶν, ποὺ πάλλονται μέσα σὲ μιὰ πρόσθετη τέταρτη χωρικὴ διάσταση.
Ἡ θεωρία τοῦ Ἀναξίμανδρου λοιπὸν ταιριάζει μὲ τὸ Ἀέναο Σύμπαν του Neil Turok
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΥ
ΘΕΜΙΣΤΙΟΣ, Or. 36, 317 C (DK 12 A 7)
[Ἀναξίμανδρος] ἐθάρρησε πρῶτος ὧν ἴσμεν Ἑλλήνων λόγον ἐξενεγκεῖν περὶ φύσεως συγγεγραμμένον.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 2; Apollodor FGrH 244 F 29 (DK 12 A 1)
τῶν δὲ ἀρεοκόντων αὐτῷ πεποίηται κεφαλαιώδη τὴν ἔκθεσιν, ᾗπερ περιέτυχε καὶ Ἀπολλόδωρος ὁ Ἀθηναῖος. ὃς καί φησιν αὐτὸν ἐν τοῖς Χρονικοῖς τῷ δευτέρῳ ἔτει τῆς πεντεκοστῆς ὀγδόης ὀλυμπιάδος ἐτῶν εἶναι ἑξήκοντα τεσσάρων, καὶ μετ' ὀλίγον τελευτῆσαι.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 1 (DK 12 A 1)
Ἀναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιος. οὗτος ἔφασκεν ἀρχὴν καὶ στοιχεῖον το ἄπειρον, οὐ διορίζων ἀέρα ἢ ὕδωρ ἢ ἄλλο τι. καὶ τὰ μὲν μέρη μεταβάλλειν, τὸ δὲ πᾶν ἀμετάβλητον εἶναι.
ΣΥΜΠΛΙΚΙΟΣ ΣΤΑ ΦΥΣΙΚΑ., p. 24, 13sq.; Theophrastos, Phys. op. fr. 2 Diels (DK 12 A 9, B 1)
Ἀναξίμανδρος μἐν Πραξιάδου Μιλήσιος Θαλοῦ γενόμενος διάδοχος καὶ μαθητὴς ἀρχήν τε καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον, πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς. λέγει δ' αὐτὴν μήτε ὕδωρ μήτε ἄλλο τι τῶν καλουμένων εἶναι στοιχείων, ἀλλ' ἑτέραν τινὰ φύσιν ἄπειρον, ἐξ ἧς ἅπαντας γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τοὺς ἐν αὐτοῖς κόσμους· ἐξ ὧν δὲ ἡ γένεσίς ἐστι τοῖς οὖσι, καὶ τὴν φθορὰν εἰς ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὸ χρεών· διδόναι γὰρ αὐτὰ δίκην καὶ τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν, ποιητικωτέροις οὕτως ὀνόμασιν αὐτὰ λέγων. δῆλον δὲ ὅτι τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν τῶν τεττάρων στοιχείων οὗτος θεασάμενος οὐκ ἠξίωσεν ἕν τι τούτων ὑποκείμενον ποιῆσαι, ἀλλά τι ἄλλο παρὰ ταῦτα· οὗτος δὲ οὐκ ἀλλοιουμένου τοῦ στοιχείου τὴν γένεσιν ποιεῖ, ἀλλ' ἀποκρινομένων τῶν ἐναντίων διὰ τῆς αἰδίου κινήσεως.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. A 4, 187a l2 sq. (DK 12 A 16)
οἱ μὲν γὰρ ἓν ποιήσαντες τὸ σῶμα τὸ ὑποκείμενον ἢ τῶν τριῶν τι ἢ ἄλλο ὅ ἐστι πυρὸς μὲν πυκνότερον ἀέρος δὲ λεπτότερον, τἆλλα γεννῶσι πυκνότητι καὶ μανότητιπολλὰ ποιοῦντες. [...] οἱ δὲ ἐκ τοῦ ἑνὸς ἐνούοας τὰς ἐναντιότητας ἐκκρίνεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρός φησιν.
ΣΥΜΠΛΙΚΙΟΣ ΣΤΑ ΦΥΣΙΚΑ., p. 150, 24 sq. (DK 12 A 9)
ἐναντιότητες δέ εἰσι θερμόν, ψυχρόν, ξηρόν, ὑγρὸν καὶ τὰ ἄλλα.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ 5, 204b 23sq. (DK 12 A 16)
εἰσὶν γάρ τινες οἳ τοῦτο ποιοῦσι τὸ ἄπειρον, ἀλλ' οὐκ ἀέρα ἢ ὕδωρ, ὅπως μὴ τἆλλα φθείρηται ὑπὸ τοῦ ἀπείρου αὐτῶν· ἔχουσι γὰρ πρὸς ἄλληλα ἐναντίωσιν, οἷον ὁ μὲν ἀὴρ ψυχρός, τὸ δ' ὕδωρ ὑγρόν, τὸ δὲ πῦρ θερμόν.· ὧν εἰ ἦν ἓν ἄπειρον, ἔφθαρτο ἂν ἤδη τἆλλα· νῦν δ' ἕτερον εἶναί φασιν ἐξ οὗ ταῦτα.
Turba philosophorum, p. 110, 11 sq. (Sermo 1) Ruska
ignis igitur et aqua sunt inimici, inter quos nulla est consanguinitas, eo quod ignis est calidus et siccus, aqua vero frigida et humida.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ 6, 207a 19 sq.
[...] τὴν σεμνότητα καὶ τοῦ ἀπείρου, τὸ πάντα περιέχειν καὶ τὸ πᾶν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6,1 sq. (DK 12 A11, B 2)
Ἀναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιος. οὗτος ἀρχὴν ἔφη τῶν ὄντων φύσιν τινὰ τοῦ ἀπείρου, ἐξ ἧς γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς κόσμον. ταύτην δ' ἀίδιον εἶναι καὶ ἀγήρω, ἣν καὶ πάντας περιέχειν τοὺς κόσμους. λέγει δὲ χρόνον ὡς ὡρισμένης τῆς γενέσεως καὶ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φθορᾶς. (2) οὗτος μὲν ἀρχὴν καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον, πρῶτος τοὔνομα καλέσας τῆς ἀρχῆς. πρὸς δὲ τούτῳ κίνησιν ἀίδιον εἶναι, ἐν ᾗ συμβαίνει γίνεσθαι τοὺς οὐρανούς.
Turba philosophorum, p. 109, 18 sq. Ruska
[. . .] ait omnium initium esse naturam quandam et eam esse perpetuam ac omnia coquentem et regentem. et quidem videtur naturas <eorum> eorumque nativitates et corruptiones esse tempora, quibus termini, ad quos pervenire videntur et noscuntur.
ΑΕΤΙΟΣ I 3,3 (Ps.-Plutarchos; DK 12 A 14)
Ἀναξίμανδρος δ' ὁ Μιλήσιός φησι τῶν ὄντων τὴν ἀρχὴν εἶναι τὸ ἄπειρον· ἐκ γὰρ τούτου πάντα γίνεσθαι καὶ εἰς τοῦτο πάντα φθείρεσθαι· διὸ καὶ γεννᾶσθαι ἀπείρους κόσμους καὶ πάλιν φθείρεσθαι εἰς τὸ ἐξ οὗ γίνονται. λέγει γοῦν διὰ τί ἄπειρόν ἐστιν· ἵνα μηδὲν ἐλλείπῃ ἡ γένεσις ἡ ὑφισταμένη.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. Γ4, 203b 18sq. (DK 12 A 15)
[...] τῷ οὕτως ἂν μόνως μὴ ὑπολείπειν γένεσιν καὶ φθοράν, εἰ ἄπειρον εἴη ὅθεν ἀφαιρεῖται τὸ γιγνόμενον.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΥΣΙΚΑ. A4, 187a 20 sq. (DK 12 A 16)
οἱ δ' ἐκ τοῦ ἑνὸς ἐνούσας τὰς ἐναντιότητας ἐκκρίνεσθαι, ὥσπερ Ἀναξίμανδρός φησι.
Ps.-Plutarchos, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)
φησὶ δέ τι ἐκ τοῦ ᾀδίου γόνιμον θερμοῦ τε καὶ ψυχροῦ κατὰ τὴν γένεσιν τοῦδε τοῦ κόσμου ἀποκριθῆναι καί τινα ἐκ τούτου φλογός σφαῖραν περιφυῆναι τῷ περὶ τὴν γῆν ἀέρι ὡς τῷ δένδρῳ φλοιόν· ἧς ἀπορραγείσης καὶ εἴς τινας ἀποκλεισθείσης κύκλους ὑποστῆναι τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 3-5 (DK 12 A 11)
(3) τὴν δὲ γῆν εἶναι μετέωρον ὑπὸ μηδενὸς κρατουμένην, μένουσαν δὲ διὰ τὴν ὁμοίαν πάντων ἀπόστασιν. τὸ δὲ σχῆμα αὐτῆς γυρόν, στρογγύλον, κίονι λίθῳ παραπλήσιον. τῶν δὲ ἐπιπέδων ᾧ μὲν ἐπιβεβήκαμεν, ὃ δὲ ἀντίθετον ὑπάρχει.(4) τὰ δὲ ἄστρα γίνεσθαι κύκλον πυρός, ἀποκριθέντα τοῦ κατὰ τὸν κόσμον πυρός, περιληφθέντα δ' ὑπὸ ἀέρος. ἐκπνοὰς δ' ὑπάρξαι πόρους τινὰς αὐλώδεις, καθ' οὓς φαίνεται τὰ ἄστρα, διὸ καὶ ἐπιφρασσομένων τῶν ἐκπνοῶν τὰς ἐκλείψεις γίνεσθαι.(5) τὴν δὲ σελήνην ποτὲ μὲν πληρουμένην φαίνεσθαι, ποτὲ δὲ μειουμένην παρὰ τὴν τῶν πόρων ἐπίφραξιν ἢ ἄνοιξιν. εἶναι δὲ τὸν κύκλον τοῦ ἡλίου ἑπτακαιεικοσαπλασίονα <τῆς γῆς, ἐννεακαιδεκαπλασίονα δὲ τὸν> τῆς σελήνης, καὶ ἀνωτάτω μὲν εἶναι τὸν ἥλιον, κατωτάτω δὲ τοὺς τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων κύκλους.
Turba philosophorum, p. 109,20 sq. Ruska
doceo autem vos stellas esse igneas et aera ipsas continere et quod si aeris humiditas et spissitudo non esset, quae solis flammam separaret a creaturis, omnia subsistentia sol combureret.
Ps.-Plutarch, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)
ὑπάρχειν δέ φησι τῷ μὲν σχήματι τὴν γῆν κυλινδροειδῆ, ἔχειν δὲ τοσοῦτον βάθος ὅσον ἂν εἴη τρίτον πρὸς τὸ πλάτος.
ΑΓΑΘΕΜΕΡΟΣ I 1, p. 471 Müller (DK 12 A 6)
Ἀναξίμανδρος ὁ Μιλήσιος ἀκουστὴς Θαλέω πρῶτος ἐτόλμησε τὴν οἰκουμένην ἐν πίνακι γράψαι· μεθ' ὃν Ἑκαταῖος ὁ Μιλήσιος ἀνὴρ πολυπλανὴς διηκρίβωσεν, ὥστε θαυμασθῆναι τὸ πρᾶγμα.
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ II 1 (DK 12 A 1)
[Ἀναξίμανδρος] εὗρεν δὲ καὶ γνώμονα πρῶτος. ... καὶ γῆς καὶ θαλάσσης περίμετρον πρῶτος ἔγραψεν, ἀλλὰ καὶ σφαῖραν κατεσκεύασε.
ΑΕΤΙΟΣ II 20,1 (DK 12 A 21)
Ἀναξίμανδρός [sc. τὸν ἥλιον] κύκλον εἶναι ὀκτωκαιεικοσαπλασίονα τῆς γῆς, ἁρματείῳ τροχῷ παραπλήσιον, τὴν ἁψῖδα ἔχοντα κοίλην, πλήρη πυρός, κατά τι μέρος ἐκφαίνουσαν διὰ στομίου τὸ πῦρ ὥσπερ διά πρηστῆρος αὐλοῦ. καὶ τοῦτ' εἶναι τὸν ἥλιον.
AΕΤΙΟΣ II 15,6 (DK 12 A 18)
Ἀναξίμανδρός καὶ Μητρόδωρος ὁ Χῖος καὶ Κράτης ἀνωτάτω μὲν πάντων τὸν ἥλιον τετάχθαι, μετ' αὐτὸν δὲ τὴν σελήνην, ὑπὸ δὲ αὐτοὺς τὰ ἀπλανῆ τῶν ἄστρων καὶ τοὺς πλάνητας.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΕΤΕΟΡΟΛΟΓΙΚΑ., p. 67,3 sq.; Theophrast, Phys. op. fr. 23 Diels (DK 12 A 27)
οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ὑπόλειμμα λέγουσιν εἶναι τὴν θάλασσαν τῆς πρώτης ὑγρότητος· ὑγροῦ γὰρ ὄντος τοῦ περὶ τὴν γῆν τόπου κἄπειτα τὸ μέν τι τῆς ὑγρότητος ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἐξατμίζεσθαι· καὶ γίνεσθαι πνεύματά τε ἐξ αυτοῦ καὶ τροπὰς ἡλίου τε καὶ σελήνης, ὡς διὰ τὰς ἀτμίδας ταύτας καὶ τὰς ἀναθυμιάσεις κἀκείνων τὰς τροπὰς ποιουμένων, ἔνθα ἡ ταύτης αὐτοίς χορηγία γίνεται, περὶ ταῦτα τρεπομένων· τὸ δέ τι αὐτῆς ὑπολειφθὲν ἐν τοῖς κοίλοις τῆς γῆς τόποις θάλασσαν εἶναι· διὸ καὶ ἐλάττω γίνεσθαι ξηραινομένην ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τέλος ἔσεσθαί ποτε ξηράν· ταύτης τῆς δόξης ἐγένετο, ὡς ἱστορεῖ Θεόφραστος, Ἀναξίμανδρός τε καὶ Διογένης.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 7 (DK 12 A 11)
ἀνέμους δὲ γίνεσθαι τῶν λεπτότατων ἀτμῶν τοῦ ἀέρος ἀποκρινομένων καὶ ὅταν ἀθροισθῶσι κινουμένων, ὑετοὺς δὲ ἐκ τῆς ἀτμίδος τῆς ἐκ γῆς ὑφ' ἥλιον ἀναδιδομένης· ἀστραπὰς δέ, ὅταν ἄνεμος ἐμπίπτων διιστᾷ τὰς νεφέλας.
Turba philosophorum, p. 110, 15 sq. Ruska
et omnes inspicite quoniam Spiritus ex tenui aeris vapore fiunt eo quo calore hurnori iuncto tenue quid exire quod ventus fiet necesse est. [...] sie et coruscatio: solis calore nubi eveniente et nubem confringente coruscatio apparet.
AΕΤΙΟΣ V 19,4 (DK 12 A 30)
Ἀναξίμανδρός ἐν ὑγρῷ γεννηθῆναι τἀ πρῶτα ζῷα φλοιοῖς περιεχόμενα ἀκανθώδεσι, προβαινούσης δὲ τῆς ἡλικίας ἀποβαίνειν ἐπὶ τὸ ξηρότερον καὶ περιρρηγνυμένου τοῦ φλοιοῦ ἐπ' ὀλίγον χρόνον μεταβιῶναι.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τὰ δὲ ζῷα γίνεσθαι ἐξατμιζομένα ὑπὸ τοῦ ἡλίου.
ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τὸν δὲ ἄνθρωπον ἑτέρῳ ζῴῳ γεγονέναι, τουτέστι ἰχθύι, παραπλήσιον κατ' ἀρχάς.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΟ. 730 E (DK 12 A 30)
[. . .] ἐν ἰχθύσιν ἐγγενέσθαι τὸ πρῶτον ἀνθρώπους ἀποφαίνεται καὶ τραφέντας, ὥσπερ οἱ γαλεοί, καὶ γενομένους ἱκανοὺς ἑαυτοῖς βοηθεῖν ἐκβῆναι τηνικαῦτα καὶ γῆς λαβέσθαι.
ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ ~ fragmenta
SIMPLIC. Phys. 24, 13 [vgl. A 9] 'Α. ... <αρχήν> .... είρηκε
<τών όντων τό άπειρον .... εξ ών δέ η γένεσίς εστι τοίς
ούσι, καί τήν φθοράν εις ταύτα γίνεσθαι κατά τό
χρεών: διδόναι γάρ αυτά δίκην καί τίσιν αλλήλοις τής
αδικίας κατά τήν τού χρόνου τάξιν.>
HIPPOL. Ref. I 6, 1 ταύτην (sc. φύσιν τινά τού
<απείρου)> αίδιον είναι καί <αγήρω.>
ARIST. Phys. Γ 4 203b 13 <αθάνατον .. καί
ανώλεθρον (τό άπειρον> = τό θείον).
AET. II 20, 1 <πρηστήρος αυλός>
[vgl. 22 B 31].
— III 10, 2 <λίθωι κίονι> τήν γήν
προσφερή.
SCHOL. DIONYS. THRAC. p. 183, 1 Hilg. τών στοιχείων ευρετήν άλλοι τε καί
''Εφορος εν δευτέρωι [F GrHist. 70 F 105 II 68] Κάδμον φασίν, οι δέ ουχ ευρετήν,
τής δέ φοινίκων ευρέσεως πρός ημάς διάκτορον γεγενήσθαι ... Πυθόδωρος δέ ...
Δαναόν μετακομίσαι αυτά φασιν: επιμαρτυρούσι τούτοις καί οι Μιλησιακοί συγ-
γραφείς 'Αναξίμανδρος καί Διονύσιος καί `Εκαταίος [F GrHist. 1 F 20 I 12], ούς
καί 'Απολλόδωρος εν Νεών καταλόγωι [F GrHist. 244 F 165 II 1092] παρατίθεται.
(Ὁ Ἀναξίμανδρος στὸν πίνακα τοῦ Rafaello Sanzio 1483 - 1520 "Ἀκαδημία τῶν Ἀθηνῶν)
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
Σάκη,
κατ'αρχήν σε συγχαίρω για την καταπληκτική εργασία σου!!!
Εύγε!!!
Όσον αφορά τα λεγόμενά σου τώρα αναφέρεις:
και λίγο παρακάτω αναφέρεις:
Είναι επομένως το άπειρον του Αναξίμανδρου η αρχή των όντων ή η αρχή του κόσμου;
Διότι όπως γνωρίζεις το πρώτο είναι ειδικό και συνδέει τα όντα με τις αρχές τους και το δεύτερο γενικό και εστιάζει στα αισθητά καθώς η γένεση και η φθορά είναι χαρακτηριστικά του αισθητού κόσμου όπως μας πληροφορούν ο Αριστοτέλης αλλά και πολλοί εκ των περιπατικών και ιώνων φυσικών φιλοσόφων.Δηλαδή αν το ύδωρ είναι ένα όν και έννοια που δηλώνει το γίγνεσθαι,το νερό είναι εικόνα αυτού του όντος στον κόσμο.
Άρα,το άπειρον είναι αρχή των όντων ή του κόσμου;Διότι είναι αδύνατον να είναι και τα δύο ταυτόχρονα αφού το ένα πρέπει να είναι αρχή του άλλου.
Επίσης,το άπειρον που αναφέρεις στο δεύτερο απόσπασμα που παραθέτω,λές ότι δεν είναι μείγμα υλικών στοιχείων ούτε κάτι άυλο,αλλά ύλη που περιέχει τα πάντα.
Πώς είναι δυνατόν αυτό χωρίς αντίφαση;Δηλαδή πώς γίνεται να είναι το άπειρον ύλη που περιέχει τα πάντα αλλά όχι μείγμα υλικών στοιχείων;Αν η ύλη περιέχει τα πάντα (άρα και τα υλικά στοιχεία) δεν είναι αυτομάτως και μείγμα των υλικών στοιχείων;
Μετά προσδιορίζεις στην ιδέα του απείρου τις ιδιότητες ἀγέννητο, ἄφθαρτο καὶ ἀθάνατο και την καθ'αυτή ιδέα του απείρου ως ὕλη ποὺ περιέχει τὰ πάντα.
Η ύλη όμως όπως γνωρίζεις υπόκειται σε γένεση και φθορά.Πώς γίνεται λοιπόν από την μία το άπειρο να είναι καθ'αυτό σαν ύλη που περιέχει τα πάντα μεταβλητό (αφού μεταβάλεται η ύλη ως όλον) ενώ οι ιδιότητές του να είναι αμετάβλητες (ενώ κι αυτές μεταβάλονται) ;
Πέρα από αυτό,όπως γνωρίζεις,αφού το άπειρο είναι η αρχή των όντων και τα πρωταρχικά όντα-στοιχεία στην κοσμολογία του Αναξίμανδρου είναι τα ζεύγη θερμό-ψυχρό
και ξηρό-υγρό με κινητήριες δυνάμεις την δίκη-αδικία είναι αυτονόητο ότι η έννοια του απείρου στον Αναξίμανδρο υπερβαίνει τα παραπάνω ζεύγη (τα οποία προέρχονται από το άπειρο ως όντα).Άρα το άπειρον στον Αναξίμανδρο είναι κάτι πέρα από τα στοιχεία-όντα και τις εκφάνσεις του στον κόσμο και κάτι πέρα από τις ιδιότητες τους μέσα στο γίγνεσθαι.Επομένως το άπειρον δεν έχει σχέση με την ύλη αλλά με αυτό που δημιουργεί την ύλη και τον κόσμο και αυτό στο οποίο επιστρέφει η ύλη και ο κόσμος μετά την φθορά του.Αυτόματα η θέαση και ο προβληματισμός του απείρου ξεφεύγει από το πεδίο του μή όντος (ποτέ πραγματικού-άρα μεταβλητού) και μετατίθεται στο πεδίο του όντος (πραγματικού με την μορφή του αιτίου και της αρχής).
Άρα,το άπειρον δεν έχει να κάνει με τα στοιχεία και με την ύλη (την οποία γεννάν τα στοιχεία) αλλά με κάτι πέρα από αυτά που γεννά τα στοιχεία και κάτι πέρα από αυτό που γεννά αυτό που γεννά τα στοιχεία και κάτι πέρα από αυτό κ.ο.κ. σε άπειρη ακολουθία.
Δηλαδή έχουμε ένα αισθητό όν (ήλιος πχ).Βρίσκουμε την αρχή της ιδιότητάς του (φωτεινότητα πχ).Εντοπίζουμε την αρχή της (μεταστοιχείωση πυρήνα πχ).
Η αρχή αυτή έχει άλλη αρχή (κίνηση πχ) κ.ο.κ. παραπέμποντάς μας σε μια άπειρη ακολουθία γεγονότων και αρχών κατά τα μέτρα πάντα της αντίληψής μας ή της εισχώρησής μας σε βάθος.Φεύγει ένα πέπλο πχ,μένει ένα άλλο.Φεύγει και το άλλο μένει ένα άλλο από κάτω κ.ο.κ. και όσο αυξάνει η ανθρώπινη διανόηση,τόσο ανακαλύπτει νέες αρχές και αίτια.Η ακολουθία αυτή είναι άπειρη κατά τα μέτρα του ανθρώπου.Άρα είναι άπειρες οι αρχές του καθ'αυτού όντος.Αυτό όσον αφορά το όν καθ'αυτό (πχ ήλιος).
Τα όντα όμως είναι ποιοτικά άπειρα (άπειρες μορφές) και οι αρχές τους είναι επίσης άπειρες.Ο συλλογισμός αυτός μας οδηγεί στην ιδέα ότι το άπειρον είναι η αρχή των όντων αφού τα όντα και οι αρχές τους είναι άπειρα.
Το άπειρο καθ'αυτό όμως σαν ιδέα είναι ένα.Διότι από αυτό το ένα προέρχεται κάθετί και σε αυτό επιστρέφει.Αυτό το νοητικό ένα όμως δεν είναι ούτε πεπερασμένο (αφού η κυκλική διαδικασία οντογένεσης είναι αέναη) ούτε και μπορεί να αποκτήσει κάποιος πείρα πάνω στις ιδιότητές του,παρά μόνον μέχρι ενός σημείου.Γι'αυτό καλείται και ά-πειρον.Όχι με Υ αλλά με ΕΙ.Η μόνη ιδιότητα του απείρου που μπορούμε να προσδιορίσουμε χωρίς να μας ρουφήξει μέσα του και χαθούμε είναι ότι πάντα βρίσκεται σε κατάσταση δυνάμει.
Δηλαδή αποτελεί ένα σύνολο απείρων δυνατοτήτων και άπειρης εκπόρευσης όντων σε ένα όν (άπειρο-δηλαδή χάος) εκ των οποίων υλοποιούνται συγκεκριμένα ενεργεία όντα και συγκεκριμένες καταστάσεις όντων (συμβεβηκός κόσμος).Κι αντίστροφα.
Για να φέρουμε κάπως την ιδέα του απείρου εδώ στον κόσμο του γίγνεσθαι και των αισθητών,θα μπορούσαμε να φανταστούμε ένα μητρικό άστρο,έναν αρχέτυπο ήλιο ή έστω μία μαύρη τρύπα,η οποία εκπορεύει συνεχώς και χωρίς αρχή και τέλος (πέρα από το χώρο και το χρόνο) άπειρα ποσά ενέργειας,μάζας και ύλης τα οποία αφού συνθέτουν τον κόσμο και κλείσουν τον κοσμολογικό τους κύκλο (σύμφωνα με την θεωρία της εξέλιξης των ειδών του Αναξίμανδρου) επιστρέφουν στην πηγή από την οποία προήλθαν.
Στον ουράνιο θόλο,αυτή η ακολουθία γίνεται αντιληπτή μέσω της ζωής των αστέρων.
Σε ένα σημείο του διαστήματος γίνεται μια έκρηξη υπερκαινοφανούς μέσα από τα υπολείματα των κοσμικών αερίων της θα γεννηθεί ένας νέος πρωτοαστέρας ενώ την ίδια στιγμή σε ένα άλλο σημείο του διαστήματος ένα άστρο γίνεται μαύρη τρύπα ρουφώντας μέσα του πλανήτες,αστρική σκόνη και στοιχειώδη σωματίδια.Μέσα σε τί όμως;
Όχι σε σώμα αλλά σε κατάσταση διαφορετική εκείνης που διέπει την κοσμική τάξη.
Αν η ύλη όπως μας λένε οι φυσικοί αποτελεί μια καμπύλωση του ευκλείδειου σύμπαντος
ή αν ο κόσμος είναι μία πύκνωση και μία μάνωση (αραίωση) όπως μας λέει ο Αναξιμένης
η άλλη κατάσταση των όντων από την οποία προέρχονται και επιστρέφουν θα πρέπει να ισοδυναμεί στο άπειρον του Αναξίμανδρου η οποία είναι συγγενική προς την έννοια του χάους.Μέσα από το χάος προκύπτει η τάξη και αφού κλείσει τον κοσμολογικό της κύκλο επιστρέφει σε αυτό.Μέσα από το θάνατο προέρχεται η ζωή και αφού κλείσει τον βιολογικό της κύκλο επιστρέφει σε αυτόν.Μέσα από το δυνάμει προέρχεται το ενεργεία και αφού κλείσει το ένεκα τέλους (εντελέχεια) επιστρέφει σε αυτό.
Μέσα από το άπειρον προέρχονται τα όντα και αφού κλείσουν τον οντολογικό τους κύκλο επιστρέφουν σε αυτό.Άρα το άπειρον δεν έχει σχέση με την αισθητή έκφραση και υπόσταση των όντων αλλά με την αρχή και τα αίτιά τους,δηλαδή με την δυνάμει νοητική κατάσταση των όντων.Επομένως,το άπειρον στον Αναξίμανδρο είναι ισοδύναμο με το έν όν στον Παρμενίδη,με την διαφορά ότι ο Παρμενίδης το εκφράζει στην υπερβατικότητά του ενώ ο Αναξίμανδρος το "κατεβάζει" μερικώς στο γίγνεσθαι δείχνοντας πως λειτουργεί ο κοσμικός του κύκλος μέσω της τίσεως (δίκης-αδικίας=ανάγκης-έριδας) σύμφωνα με την τάξη του χρόνου,όπως λέει και ο ίδιος ο Αναξίμανδρος στο απόσπασμά του.
Απόδειξη του παραπάνω συλλογισμού,τα ίδια τα λεγόμενα της θεωρίας του Αναξίμανδρου διά στόματος Συμπλίκιου:
"καὶ ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται ὅπως εἶναι ἀναγκαῖο νὰ γίνει, γιατί τιμωροῦνται κι ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου". (Σιμπλίκιος, εἰς Φυσικὰ 24,13).
Στο κοσμολογικό τους μοντέλο,οι κύριοι Paul Steinhardt καὶ Neil Turok κάνουν λόγο για μια παράλληλη βράνη όπως ανέφερες κι εσύ.
Άρα,η ιδέα του εκπυρωτικού σύμπαντος αφορά την μία όψη του απείρου καθ'ήμάς όσον αφορά το γίγνεσθαι και τον αισθητό κόσμο.
Η ιδέα του απείρου καθ'αυτού του Αναξίμανδρου,ως αρχή των όντων αφορά την άλλη όψη του ως λειτουργία προόδου και επιστροφής (δίκης-αδικίας) σε ένα άλλο επίπεδο όσον αφορά το όν καθ'αυτό.
Στον Αναξίμανδρο αυτές οι δύο όψεις είναι εξαρτημένες η μία με την άλλη σε ένα σύστημα και δεν αποκόπτει την μία από την άλλη.Και σε καμία περίπτωση δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην φύση των αισθητών όπως ο Ξενοφάνης πχ που υποστήριξε ότι πάντα εκ γαίης και πάντα εις γαν.
Μια ακόμη παρατήρηση είναι ότι:
Ναι μεν η γή είναι μετέωρη στην κοσμολογία του Αναξίμανδρου,αλλά ο Θέων ο Σμυρνεύς μας αναφέρει της εξής παράδοξη και άκρως τολμηρη για την εποχή του υπόθεση:
<<ο Αναξίμανδρος λέει ότι η γη είναι μετέωρος και κινείται περί το μέσον αυτού του κόσμου>> (Θέων Σμυρνεύς 198,18 Η).
Επομένως,πώς είναι δυνατόν η γή να παραμένει στο κέντρο του σύμπαντος και οι πλανήτες,ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο ουράνιος θόλος να περιφέρονται γύρω από αυτήν όπως θεωρεί η ιδέα του πτολεμαϊκού σύμπαντος,ενώ όπως μόλις είδαμε και η ίδια η γή κινείται πέριξ κάποιου άλλου μέσου;
Όπως πολύ σωστά είπες,ο Αναξίμανδρος πίστευε ότι η γή πρέπει να κινείται ώστε να μπορεί να είναι μετέωρη και να μην πέφτει,διότι αν παρέμενε ακίνητη στο κέντρο του κόσμου τότε θα έπεφτε.Αναφέρει όμως ότι κινείται γύρω από μέσο.
Και με την έννοια γή περιορίζεται στην χθόνα που είναι το όνομα του πλανήτη μας ή εννοεί και κάτι άλλο;Τί εννοεί λοιπόν ο Μιλήσιος;;;
Έρρωσθο και έσω υπόδειγμα και για τους υπόλοιπους.
κατ'αρχήν σε συγχαίρω για την καταπληκτική εργασία σου!!!
Εύγε!!!
Όσον αφορά τα λεγόμενά σου τώρα αναφέρεις:
Ὑποστήριζε ὅτι ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων ἦταν τὸ ἄπειρο, δηλαδὴ ἡ αἰώνια καὶ συνεχῶς μεταβαλλόμενη ὕλη,
και λίγο παρακάτω αναφέρεις:
Δηλαδὴ τὸ μεγάλο βῆμα ἢ ἡ μεγάλη τομὴ ποὺ ἔκανε ὁ Ἀναξίμανδρος μὲ τὴ σκέψη του, εἶναι ὅτι εἰσήγαγε πρῶτος στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας τὴν ἔννοια τοῦ ἀπείρου. Τὸ ἄπειρον εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ Κόσμου, ἡ ἀρχὴ ὅλων τῶν πραγμάτων, αὐτὸ ποὺ εἶναι πίσω ἀπὸ τὴν ἀπέραντη ποικιλία καὶ τὶς διαφορετικές τους ἰδιότητες.
Τὸ ἄπειρον τὸ προσδιορίζει ὡς στοιχεῖο ἀγέννητο, ἄφθαρτο καὶ ἀθάνατο. Τὸ ἄπειρο δὲν εἶναι μεῖγμα τῶν ὑλικῶν στοιχείων οὔτε ἄυλη νοητικὴ ἀρχή: εἶναι ὕλη ποὺ περιέχει τὰ πάντα.
Είναι επομένως το άπειρον του Αναξίμανδρου η αρχή των όντων ή η αρχή του κόσμου;
Διότι όπως γνωρίζεις το πρώτο είναι ειδικό και συνδέει τα όντα με τις αρχές τους και το δεύτερο γενικό και εστιάζει στα αισθητά καθώς η γένεση και η φθορά είναι χαρακτηριστικά του αισθητού κόσμου όπως μας πληροφορούν ο Αριστοτέλης αλλά και πολλοί εκ των περιπατικών και ιώνων φυσικών φιλοσόφων.Δηλαδή αν το ύδωρ είναι ένα όν και έννοια που δηλώνει το γίγνεσθαι,το νερό είναι εικόνα αυτού του όντος στον κόσμο.
Άρα,το άπειρον είναι αρχή των όντων ή του κόσμου;Διότι είναι αδύνατον να είναι και τα δύο ταυτόχρονα αφού το ένα πρέπει να είναι αρχή του άλλου.
Επίσης,το άπειρον που αναφέρεις στο δεύτερο απόσπασμα που παραθέτω,λές ότι δεν είναι μείγμα υλικών στοιχείων ούτε κάτι άυλο,αλλά ύλη που περιέχει τα πάντα.
Πώς είναι δυνατόν αυτό χωρίς αντίφαση;Δηλαδή πώς γίνεται να είναι το άπειρον ύλη που περιέχει τα πάντα αλλά όχι μείγμα υλικών στοιχείων;Αν η ύλη περιέχει τα πάντα (άρα και τα υλικά στοιχεία) δεν είναι αυτομάτως και μείγμα των υλικών στοιχείων;
Μετά προσδιορίζεις στην ιδέα του απείρου τις ιδιότητες ἀγέννητο, ἄφθαρτο καὶ ἀθάνατο και την καθ'αυτή ιδέα του απείρου ως ὕλη ποὺ περιέχει τὰ πάντα.
Η ύλη όμως όπως γνωρίζεις υπόκειται σε γένεση και φθορά.Πώς γίνεται λοιπόν από την μία το άπειρο να είναι καθ'αυτό σαν ύλη που περιέχει τα πάντα μεταβλητό (αφού μεταβάλεται η ύλη ως όλον) ενώ οι ιδιότητές του να είναι αμετάβλητες (ενώ κι αυτές μεταβάλονται) ;
Πέρα από αυτό,όπως γνωρίζεις,αφού το άπειρο είναι η αρχή των όντων και τα πρωταρχικά όντα-στοιχεία στην κοσμολογία του Αναξίμανδρου είναι τα ζεύγη θερμό-ψυχρό
και ξηρό-υγρό με κινητήριες δυνάμεις την δίκη-αδικία είναι αυτονόητο ότι η έννοια του απείρου στον Αναξίμανδρο υπερβαίνει τα παραπάνω ζεύγη (τα οποία προέρχονται από το άπειρο ως όντα).Άρα το άπειρον στον Αναξίμανδρο είναι κάτι πέρα από τα στοιχεία-όντα και τις εκφάνσεις του στον κόσμο και κάτι πέρα από τις ιδιότητες τους μέσα στο γίγνεσθαι.Επομένως το άπειρον δεν έχει σχέση με την ύλη αλλά με αυτό που δημιουργεί την ύλη και τον κόσμο και αυτό στο οποίο επιστρέφει η ύλη και ο κόσμος μετά την φθορά του.Αυτόματα η θέαση και ο προβληματισμός του απείρου ξεφεύγει από το πεδίο του μή όντος (ποτέ πραγματικού-άρα μεταβλητού) και μετατίθεται στο πεδίο του όντος (πραγματικού με την μορφή του αιτίου και της αρχής).
Άρα,το άπειρον δεν έχει να κάνει με τα στοιχεία και με την ύλη (την οποία γεννάν τα στοιχεία) αλλά με κάτι πέρα από αυτά που γεννά τα στοιχεία και κάτι πέρα από αυτό που γεννά αυτό που γεννά τα στοιχεία και κάτι πέρα από αυτό κ.ο.κ. σε άπειρη ακολουθία.
Δηλαδή έχουμε ένα αισθητό όν (ήλιος πχ).Βρίσκουμε την αρχή της ιδιότητάς του (φωτεινότητα πχ).Εντοπίζουμε την αρχή της (μεταστοιχείωση πυρήνα πχ).
Η αρχή αυτή έχει άλλη αρχή (κίνηση πχ) κ.ο.κ. παραπέμποντάς μας σε μια άπειρη ακολουθία γεγονότων και αρχών κατά τα μέτρα πάντα της αντίληψής μας ή της εισχώρησής μας σε βάθος.Φεύγει ένα πέπλο πχ,μένει ένα άλλο.Φεύγει και το άλλο μένει ένα άλλο από κάτω κ.ο.κ. και όσο αυξάνει η ανθρώπινη διανόηση,τόσο ανακαλύπτει νέες αρχές και αίτια.Η ακολουθία αυτή είναι άπειρη κατά τα μέτρα του ανθρώπου.Άρα είναι άπειρες οι αρχές του καθ'αυτού όντος.Αυτό όσον αφορά το όν καθ'αυτό (πχ ήλιος).
Τα όντα όμως είναι ποιοτικά άπειρα (άπειρες μορφές) και οι αρχές τους είναι επίσης άπειρες.Ο συλλογισμός αυτός μας οδηγεί στην ιδέα ότι το άπειρον είναι η αρχή των όντων αφού τα όντα και οι αρχές τους είναι άπειρα.
Το άπειρο καθ'αυτό όμως σαν ιδέα είναι ένα.Διότι από αυτό το ένα προέρχεται κάθετί και σε αυτό επιστρέφει.Αυτό το νοητικό ένα όμως δεν είναι ούτε πεπερασμένο (αφού η κυκλική διαδικασία οντογένεσης είναι αέναη) ούτε και μπορεί να αποκτήσει κάποιος πείρα πάνω στις ιδιότητές του,παρά μόνον μέχρι ενός σημείου.Γι'αυτό καλείται και ά-πειρον.Όχι με Υ αλλά με ΕΙ.Η μόνη ιδιότητα του απείρου που μπορούμε να προσδιορίσουμε χωρίς να μας ρουφήξει μέσα του και χαθούμε είναι ότι πάντα βρίσκεται σε κατάσταση δυνάμει.
Δηλαδή αποτελεί ένα σύνολο απείρων δυνατοτήτων και άπειρης εκπόρευσης όντων σε ένα όν (άπειρο-δηλαδή χάος) εκ των οποίων υλοποιούνται συγκεκριμένα ενεργεία όντα και συγκεκριμένες καταστάσεις όντων (συμβεβηκός κόσμος).Κι αντίστροφα.
Για να φέρουμε κάπως την ιδέα του απείρου εδώ στον κόσμο του γίγνεσθαι και των αισθητών,θα μπορούσαμε να φανταστούμε ένα μητρικό άστρο,έναν αρχέτυπο ήλιο ή έστω μία μαύρη τρύπα,η οποία εκπορεύει συνεχώς και χωρίς αρχή και τέλος (πέρα από το χώρο και το χρόνο) άπειρα ποσά ενέργειας,μάζας και ύλης τα οποία αφού συνθέτουν τον κόσμο και κλείσουν τον κοσμολογικό τους κύκλο (σύμφωνα με την θεωρία της εξέλιξης των ειδών του Αναξίμανδρου) επιστρέφουν στην πηγή από την οποία προήλθαν.
Στον ουράνιο θόλο,αυτή η ακολουθία γίνεται αντιληπτή μέσω της ζωής των αστέρων.
Σε ένα σημείο του διαστήματος γίνεται μια έκρηξη υπερκαινοφανούς μέσα από τα υπολείματα των κοσμικών αερίων της θα γεννηθεί ένας νέος πρωτοαστέρας ενώ την ίδια στιγμή σε ένα άλλο σημείο του διαστήματος ένα άστρο γίνεται μαύρη τρύπα ρουφώντας μέσα του πλανήτες,αστρική σκόνη και στοιχειώδη σωματίδια.Μέσα σε τί όμως;
Όχι σε σώμα αλλά σε κατάσταση διαφορετική εκείνης που διέπει την κοσμική τάξη.
Αν η ύλη όπως μας λένε οι φυσικοί αποτελεί μια καμπύλωση του ευκλείδειου σύμπαντος
ή αν ο κόσμος είναι μία πύκνωση και μία μάνωση (αραίωση) όπως μας λέει ο Αναξιμένης
η άλλη κατάσταση των όντων από την οποία προέρχονται και επιστρέφουν θα πρέπει να ισοδυναμεί στο άπειρον του Αναξίμανδρου η οποία είναι συγγενική προς την έννοια του χάους.Μέσα από το χάος προκύπτει η τάξη και αφού κλείσει τον κοσμολογικό της κύκλο επιστρέφει σε αυτό.Μέσα από το θάνατο προέρχεται η ζωή και αφού κλείσει τον βιολογικό της κύκλο επιστρέφει σε αυτόν.Μέσα από το δυνάμει προέρχεται το ενεργεία και αφού κλείσει το ένεκα τέλους (εντελέχεια) επιστρέφει σε αυτό.
Μέσα από το άπειρον προέρχονται τα όντα και αφού κλείσουν τον οντολογικό τους κύκλο επιστρέφουν σε αυτό.Άρα το άπειρον δεν έχει σχέση με την αισθητή έκφραση και υπόσταση των όντων αλλά με την αρχή και τα αίτιά τους,δηλαδή με την δυνάμει νοητική κατάσταση των όντων.Επομένως,το άπειρον στον Αναξίμανδρο είναι ισοδύναμο με το έν όν στον Παρμενίδη,με την διαφορά ότι ο Παρμενίδης το εκφράζει στην υπερβατικότητά του ενώ ο Αναξίμανδρος το "κατεβάζει" μερικώς στο γίγνεσθαι δείχνοντας πως λειτουργεί ο κοσμικός του κύκλος μέσω της τίσεως (δίκης-αδικίας=ανάγκης-έριδας) σύμφωνα με την τάξη του χρόνου,όπως λέει και ο ίδιος ο Αναξίμανδρος στο απόσπασμά του.
Απόδειξη του παραπάνω συλλογισμού,τα ίδια τα λεγόμενα της θεωρίας του Αναξίμανδρου διά στόματος Συμπλίκιου:
"καὶ ἡ μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία γεννήθηκαν τὰ πράγματα εἶναι ἡ ἴδια μὲ αὐτὴ στὴν ὁποία ἀποσυντίθενται ὅπως εἶναι ἀναγκαῖο νὰ γίνει, γιατί τιμωροῦνται κι ἐπανορθώνουν ἀμοιβαία γιὰ τὴν ἀδικία, σύμφωνα μὲ τὴν τάξη τοῦ χρόνου". (Σιμπλίκιος, εἰς Φυσικὰ 24,13).
Στο κοσμολογικό τους μοντέλο,οι κύριοι Paul Steinhardt καὶ Neil Turok κάνουν λόγο για μια παράλληλη βράνη όπως ανέφερες κι εσύ.
Άρα,η ιδέα του εκπυρωτικού σύμπαντος αφορά την μία όψη του απείρου καθ'ήμάς όσον αφορά το γίγνεσθαι και τον αισθητό κόσμο.
Η ιδέα του απείρου καθ'αυτού του Αναξίμανδρου,ως αρχή των όντων αφορά την άλλη όψη του ως λειτουργία προόδου και επιστροφής (δίκης-αδικίας) σε ένα άλλο επίπεδο όσον αφορά το όν καθ'αυτό.
Στον Αναξίμανδρο αυτές οι δύο όψεις είναι εξαρτημένες η μία με την άλλη σε ένα σύστημα και δεν αποκόπτει την μία από την άλλη.Και σε καμία περίπτωση δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην φύση των αισθητών όπως ο Ξενοφάνης πχ που υποστήριξε ότι πάντα εκ γαίης και πάντα εις γαν.
Μια ακόμη παρατήρηση είναι ότι:
Ἡ γῆ αἰωρεῖται στὸ σύμπαν καὶ δὲν μεταβάλλει ποτὲ τὴ θέση της - οὔτε εἶναι ριζωμένη σὲ ἕνα στέρεο ὑπόβαθρο, ὅπως λέει ἡ μυθικὴ κοσμολογία. Ἐφόσον ἡ γῆ εἶναι τοποθετημένη στὸ κέντρο, ἔχει συμμετρικὴ ἀπόσταση ἀπὸ ὅλα στὴ σφαίρα τοῦ σύμπαντος. Ἐνῶ ἡ γῆ αἰωρεῖται, ὁ ἥλιος, ἡ σελήνη καὶ τὰ ἄστρα κινοῦνται κυκλικά.
Ναι μεν η γή είναι μετέωρη στην κοσμολογία του Αναξίμανδρου,αλλά ο Θέων ο Σμυρνεύς μας αναφέρει της εξής παράδοξη και άκρως τολμηρη για την εποχή του υπόθεση:
<<ο Αναξίμανδρος λέει ότι η γη είναι μετέωρος και κινείται περί το μέσον αυτού του κόσμου>> (Θέων Σμυρνεύς 198,18 Η).
Επομένως,πώς είναι δυνατόν η γή να παραμένει στο κέντρο του σύμπαντος και οι πλανήτες,ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο ουράνιος θόλος να περιφέρονται γύρω από αυτήν όπως θεωρεί η ιδέα του πτολεμαϊκού σύμπαντος,ενώ όπως μόλις είδαμε και η ίδια η γή κινείται πέριξ κάποιου άλλου μέσου;
Όπως πολύ σωστά είπες,ο Αναξίμανδρος πίστευε ότι η γή πρέπει να κινείται ώστε να μπορεί να είναι μετέωρη και να μην πέφτει,διότι αν παρέμενε ακίνητη στο κέντρο του κόσμου τότε θα έπεφτε.Αναφέρει όμως ότι κινείται γύρω από μέσο.
Και με την έννοια γή περιορίζεται στην χθόνα που είναι το όνομα του πλανήτη μας ή εννοεί και κάτι άλλο;Τί εννοεί λοιπόν ο Μιλήσιος;;;
Έρρωσθο και έσω υπόδειγμα και για τους υπόλοιπους.
Όταν δεν υπάρχει γύρω μας τίποτα αληθινό, πώς να υποψιαστούμε ότι όλα είναι ψεύτικα;