- Γραμμες Ley - .-= ΤΟ ΠΑΡΑΞΕΝΟ =-.

Διάλεξη που δόθηκε στη Λέσχη Φυσιοδιφών στου Γούλχοουπ (Woolhope Naturalists' Field Club), στο Χέρφορντ (Hereford), το Σεπτέμβιο του 1921 απο τον Άλφρεντ Γουότκινς, μέλος και κάτοχο του μεταλλίου της Προόδου (γαι τον 1910) της Βασιλικής Φωτογραφικής Εταιρείας (Royal Photographic SOciety)' πρώην Πρόεδρο (1919) της Λέσχης Γούλχοουπ. Με εικονογράφηση του συγγραφέα και πλήθος επιπρόσθετου υλικού.

1922

[Το εξώφυλλο της αρχικής έκδοσης]

[Προμετωπίδα]
1. Κάστρο Τόμεν, δάσος του Ράντνορ
2. Ξέφωτο πάνω σε γραμμή λέι
3. "Τέσσερις Πέτρες", Νέο Ράντνορ (Four Stones, New Radnor)

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Στο μέσο αναγνώστη

Νομίζω ότι παίρνετε στα χέρια σας αυτό το βιβλίο με σκκέψεις παρόμοιες με κείνες που είχα για το θέμα μερικούς μήνες πριν. Οι αρχαιοδίφες δεν σας έχουν βοηθήσει πολύ, ούτε άλλωστε κι εμένα, μας άφησαν όμως με πολλές ασαφείς ιδέες και πολλά ερωτηματικά.
Όσον αφορά τα παλαιά μονοπάτια, έκλιναν μεταξύ μιας ομιχλώδους αντίληψης για τα μονοπάτια των λόφων και των δρόμων κατά μήκος κορυφογραμμών και μιας σιωπηρής υποτίμησης όλων όσων χάραξαν μονοπάτια πριν την έλευση των Ρωμαίων. Για να μάθουν τη σημασία των τύμβων, δεν πήγαν πέρα απο την έρευνα που θα έκανε ένα παιδί σ' ένα τύμπανο, να το κόψει για να δει μέσα' κι αν δεν υπήρχε τίποτε, θα αποτύγχανε να ωφεληθεί απ' αυτή την πολύτιμη αρνητική ένδειξη. Σε μαι τάφρο στις πέντε ίσως βρήκαν κάποιο οίκημα, και συμπαίραναν τελεσίδικα υπέρ της αμυντικής σημασίας των υδάτινων δακτυλίων. Όσο για τις άλλες τέσσερις, όπου δεν εμφανίζονταν οικήματα, και σε ανεξήγητες θέσεις, έκλειναν τα μάτια. Δεν γνωρίζω, αγαπητοί αναγνώστες, αν θα εκπλαγείτε τόσο απο τα στοιχεία που παρουσιάζω, και τα συμπεράσματα που νοιώθω υποχρεωμένος να συνάγω, όπως εγώ κατά την ανακάλυψη. Ειλικρινά, αν κάποιος άλλος μου τα έλεγε, θα ήθελα να τα επιβεβαιώσω, πριν τα αποδεχθώ. Και προσπαθώ να σας βοηθήσω να τα επιβεβαιώσετε. Σημειώστε όμως τούτο- ότι το σημαντικό σ' αυτό το βιβλίο είναι το νήμα των στοιχείων που δεν είχαν προηγουμένως ανακαλυφθεί και που κατέστησε αναγκαία την αναθεώρηση προηγούμενων συμπερασμάτων. Τα πορίσματά μου ίσως να είναι και λανθασμένα. Τα στοιχεία όμως είναι χειροπιαστά και ο καθένας μπορεί να εξετάσει στην περιοχή του αν τάφροι, τύμβοι και εκκλησίες ευθυγραμμίζονται με την κορυφή ενός λόφου στο ένα άκρο και με μέρος κάποιου παλιού μονοπατιού και με αρχαιότητες κατά μήκος της γραμμής.
Γι' αυτό, παρακαλώ μην αρχίζετε με τη λανθασμένη - αθότι ανεφάρμοστη - λέξη 'θεωρία'. Δεν είχα θεωρίες ότα, απο αυτό που φαινόταν μπερδεμένο κουβάρι, έπιασα μιαν άκρη του νήματος των στοιχείων και βρήκα με έκπληξη πως ξετυλιγόταν με τάξη και πλήρη λογική αλληλουχία.
Καταλήξετε στα δικά σας συμπεράσματα όταν θα τα έχετε επιβεβαιώσει' εγώ προσπάθησα απλώς να σας βοηθήσω.
[pl01]ΠΙΝΑΚΑΣ Ι
Πρωτεύουσα κορυφή
Λόφος Τίττερστοουν Κλη και Παρκ Χώλλ, Μπίττερλυ (Titterstone Clee Hill & Park Hall,Bitterley)

[pl02]ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ Τύμβοι
1. Τρε-Φέντου, Πάντυ (Tre-Fedw, Pandy). Στο βάθος το Σκίρριντ [Skirrid, "Παρυφές"]
2. Ντίντλευ (Didley)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Είχα διαβάσει για ένα νεαρό που, σκαλίζοντας άσκοπα μια κουνελότρυπα στην πλαγιά ενός λόφου, διέκρινε τη λάμψη του χρυσού και μετά απο λίγο βρήκε βασιλικό θησαυρό. Και ότι δεν μπορούσε να τον δείξει ολόκληρο στους ενδιαφερόμενους, παρά μόνο δείγματα και ότι έκανε λάθη στην περιγραφή της χρονολογίας και της επεξεργασίας των νομισμάτων, αγγείων και κοσμημάτων. Ο θησαυρός όμως βρισκόταν εκεί, έτσι όπως ήταν.
Στις 30 Ιουνίου του περασμένου χρόνου, δεν γνώριζα ακόμη τίποτε απο όσα θα σας ανακοινώσω τώρα, και δεν είχα καμία θεωρία. Μια επίσκεψη στο Μπλάκγουόρντιν (Blackwardine) με οδήγησε να παρατηρήσω πάνω στο χάρτη μια ευθεία γραμμή που άρχιζε απο το Κροφτ Έιμπουρυ (Croft Ambury), εκτεινόταν παράλληλα με τον αγροτικό δρόμο του Κροφτ πέρα απο το Μπρόουντ (Broad), πάνω απο κορυφές λόφων, μέσα απο το Μπλάκγουόρντιν, πάνω απο την οχυρωματική περίβολο Ρίσμπουρυ (Risbury Camp) και μέσα απο το πρανές στο Στρέττον Γκράντισον (Stretton Grandison), όπου υπέθεσα την παρουσία ενός ρωμαικού σταθμού. Ακολούθησα τις ενδείξεις της αυτοψίας απο την κορυφή ενός λόφου, απερίσπαστος απο άλλες θεωρίες, και βρήκα ότι απέφερε καταπληκτικά αποτελέσματα σε όλες τις επαρχίες, καθώς οι ευθείες περνούσαν, προς έκπληξή μου, ξανά και ξανά μέσα απο τις ίδιες κατηγορίες αντικειμένων, που σύντομα ανακάλυψα πως αποτελούν (ή είχαν υπάρξει) εμπειρικά κατοπτευτικά σημεία.
Χάριν σαφήνειας, θα δώσω ένα περίγραμμα όλης της μεθόδου, πριν παραθέσω αποδείξεις και παραδείγματα.
Είναι κατ' αρχήν αναγκαίο να απομακρύνουμε απο το νου την ιδέα δρόμων απο τη μια πόλη στην άλλη ή με φράχτες, καθώς και κάθε εικασία ότι ο μεθοδικός σχεδιασμός δρόμων εισήχθη απο τους Ρωμαίους και ότι η ανακοίνωσή μου σκοπεύει να αναπτύξει το θέμα των ρωμαικών δρόμων.
Ας υποθέσουμε έναν πρωτόγονο λαό, με λίγες ή καθόλου οχυρές τοποθεσίες, που στερούνται μερικά αναγκαία (όπως αλάτι, πυριτόλιθο και αργότερα, μέταλλα) εύκολα προσβάσιμα σε κάποια απόσταση. Ο συντομότερος δρόμος για ένα απομακρυσμένο σημείο θα ήταν η ευθεία γραμμή, ο ανθρώπινος τρόπος να γίνει αντιληπτή μια ευθεία είναι η κατόπτευση και κατά συνέπεια, όλα αυτά τα παλαιά μονοπάτια ήταν ίσια και χαραγμένα κατά τρόπο πολύ παρόμοιο με ενός σκοπευτή, που ρίχνει ματιές μέσα κι έξω απο το στόχαστρο, για να το φέρει στην ευθεία προς το στόχο.
Στη διάρκεια μιας μακράς περιόδου, τα όρια της οποίας μένουν να ανακαλυφθούν, προφανώς όμως απο τη Νεολιθική εποχή και πέραν της ρωμαικής κατάκτησης έως μια φθίνουσα περίοδο, όλα τα μονοπάτια ήταν σε ευθείες γραμμές, χαραγμένα απο ανθρώπους έμπειρους στο κατοπτευτικό σύστημα.
Παρόμοιες κατοπτευτικές γραμμές (sighting lines) εκτείνονταν (στα πρωιμότερα παραδείγματα) απο τη μια ως την άλλη κορυφή φυσικών λόφων, με ύψος συνήθως όχι λιγότερο των 1000 ποδών [περ. 305 m] στη δική μας επαρχία, πιθανώς σε μικρότερα ύψη σε πιο χαμηλές επαρχίες, τα σημεία αυτά όντας τερματικά.
Τέτοιες κατοπτευτικές γραμμές (λέι) θα ήταν άχρηστες, αν δεν κατασκευάζονταν επιπλέον σημεία σήμανσης (marking points)στο μεταξύ χαμηλότερο έδαφος. Έτσι, κατασκευάζονταν δευτερεύοντα κατοπτευτικά σημεία, εύκολα ορατά απο τον κοινό χρήστη που θα στεκόταν στο προηγούμενο κατοπτευτικό σημείο, αφού όλα ήταν σχεδιασμένα πάνω σε ευθεία γραμμή. Αυτά τα δευτερεύοντα και τεχνητά κατοπτευτικά
σημεία σώζονται ακόμη σε πολλές περιπτώσεις, είτε στην αρχική τους μορφή είτε μετασκευασμένα για άλλες χρήσεις και μεγάλος αριθμός τους σημειώνεται στους χάρτες' αυτά αποτέλεσαν τη βάση της ανακάλυψής μου.
Κατασκευάστηκαν απο γη, νερό ή πέτρα, ακόμη και δέντρα φυτεύτηκαν πάνω στη γραμμή. Ιερά πηγάδια είναι κάποτε τερματικά μιας γραμμής, άλλες φορές περιλαμβάνονται ως δευτερεύοντα σημεία.
Ανάμεσα στα κατοπτευτικά σημεία, το μονοπάτι εκτεινόταν ευθύ, εκτός απο περιπτώσεις που ήταν πρακτικά αδύνατο, δεν πήγαινε όμως αναγκαστικά ως τις πρωτεύουσες κορυφές λόφων.
Γαιώδη κατοπτευτικά σημεία βρίσκονταν κυρίως σε μεγαλύτερο υψόμετρο, καισήμερα φέρουν τα ονόματα ανάχωμα, τύμβος, τούμπα, μαγούλα, κάστρο, λιθοσωρός, γήλοφος, λοφίσκος, τάφρος, περίβολος. Άλλη μορφή γεώδους κατοπτευτικού σημείου ήταν οι κλεισούρες ή εντομές σε πλαγιές ή κορυφογραμμές που έπρεπε να διατρέξει η κατοπτευτική γραμμή.
Υδάτινα κατοπτευτικά σημεία φαίνεται ότι εξελίχθηκαν απο τις εκχωματώσεις που γίνονταν για οχυρωματικές τάφρους. Όλα σχεδόν βρίσκονται σε χαμηλό έδαφος και σχηματίζουν ένα σημείο ή δακτύλιο αντανάκλασης φωτός, ιδωμένα απο μεγαλύτερο υψόμετρο' σήμερα είναι γνωστά ως τάφροι ή λάκκοι.
Πέτρινα σημεία κατόπτευσης ή επισήμανσης ήταν φυσικοί (όχι λαξευμένοι) βράχοι.
Οι κατοπτευτικές γραμμές ήταν (στα πρωιμότερα παραδείγματα) μήκους 50 ή 60 μιλίων, αργότερα κάπως μικρότερες, μέχρι μερικά μίλια.
Τα κατοπτευτικά σημεία χρησιμοποιούνταν για συναλλαγές και συγκεντρώσεις του πληθυσμού.

[pl03]ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ
Τύμβος και τάφρος
1. Τύμβος Χάουτον (Houghton Mound)
2. Τάφρος Λέμορ (Lemore Moat)

[pl04]ΠΙΝΑΚΑΣ ΙV
Αποδείξη τριών σημείων
1. Λιμνούλα κατόπτευσης και ο καθεδρικός του Χέρφορντ, Πεν-υ-Μπήκον (Pen-y-Beacon)
2. Διάβαση στο Λάνβιχάνγκελ Μιλλ (Llanvihangel Mill),δρόμος,τύμβος Τρί-Φέντου (βλ. Πίν. ΙΙ).

Όταν ήρθαν δύσκολοι καιροί και χρειάστηκε ισχυρότερη άμυνα, ομάδες απο δυο ή τρία αναχώματα που συνενώθηκαν (ειδικά σε κορυφές λόφων), συχνά σύμπληρώθηκαν με αμυντικές χωματουργικές εργασίες, για να σχηματίσουν οχυρές περιφραγμένες περιβόλους.
Τα μονοπάτια απο αλλεπάλληλες χρονικές περιόδους πύκνωσαν τόσο πολύ πάνω στο έδαφος, που να συναγωνίζονται σε αριθμό τους σημερινούς δρόμους και παρακαμπτήριες.
Όλων των ειδών τα κατοπτευτικά σημεία υπήρξαν αντικείμενο ενδιαφέροντος, δεισιδαιμονίας και ειλικρινούς σεβασμού, και ως τέτοια χρησιμοποιήθηκαν κατά την εισαγωγή του Χριστιανισμού.
Ουσιαστικά όλες οι αρχαίες εκκλησίες βρίσκονται στις τοποθεσίες αυτών των κατοπτευτικών σημείων (αναχωμάτων ή λίθων), συνήθως σε συμβολή μονοπατιών και υπάρχουν αποδείξεις ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ο σταυρός της αυλής της εκκλησίας στέκεται στο ακριβές σημείο του αρχαίου λίθου κατόπτευσης ή σήμανσης.
Οι τάφροι και τα αναχώματα συχνά υιοθετήθηκαν σε κατοπινούς αιώνες ως τοποθεσίες για οχυρές κατοικίες ή κάστρα πλούσιων ιδιοκτητών.
Εκατοντάδες τοπωνύμια στηρίζουν αυτούς τους ισχυρισμούς.

ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ

Τα στοιχεία που ανακάλυψα και που οδήγησαν στα συμπεράσματα, μπορούν να επιβεβαιωθούν ως επι το πλείστον πάνω σε χάρτες 'ίντσας προς μίλι' [μεγάλης κλίμακας] με τη βοήθεια κανόνα.
Λάβετε υπ' όψιν όλες τις χωματουργικές εργασίες που αναφέρθηκαν, προσθέστε όλες τις αρχαίες εκκλησίες, όλες τις τάφρους και τους λάκκους, όλα τα κάστρα (ακόμα και τα υποστατικά των κάστρων), όλους τους σταυρούς στα ρείθρα των δρόμων, όλα τα σταυροδρόμια ή τις συμβολές που φέρουν τοπωνύμιο, όλους τους αρχαίους λίθους που φέρουν ονομασία, όλα τα παραδοσιακά δέντρα που σημειώνονται στο χάρτη, και όλα τα πηγάδια για τα οποία υπάρχουν θρύλοι. Κυκλώστε καθένα απ' αυτά πάνω στο χάρτη. Καρφώστε μια καρφίτσα στην τοποθεσία ενός αναμφισβήτητου κατοπτευτικού σημείου, τοποθετήστε τον κανόνα πάνω της και κινήστε τον γύρω γύρω, έως ότου αρκετά (όχι λιγότερα απο τέσσερα) απο τα κατονομασμένα και σημειωμένα αντικείμενα ευθυγραμμιστούν με ακρίβεια.
Θα βρείτε τότε εδώ κι εκεί πάνω στη γραμμή, τμήματα αρχαίων δρόμων και μονοπατιών, ακόμη και μέρη σύγχρονων δρόμων να σύμπίπτουν μ' αυτήν. Συνεχίστε τη γραμμή σε όμορους χάρτες και θα βρείτε νέα κατοπτευτικά σημεία πάνω της' συνήθως θα καταλήγει και στις δύο άκρες σε φυσικούς λόφους ή κορυφή βουνού ή πότε πότε (σε μεταγενέστερες περιπτώσεις) σε κάποιο θρυλικό πηγάδι ή άλλο αντικείμενο.
Αν ταξιδέψετε κατά μήκος μιας πραγματικής κατοπτευτικής γραμμής, θα βρείτε τμήματα του δρόμου να φαίνονται σαν στενό αυλάκι σε ακαλλιέργητη γη, αν και αυτά είναι λίγα και σπάνια, καθώς η άροση εξαφανίζει τα πάντα. Η γραμμή συνήθως διασχίζει τα ποτάμια σε γνωστές διαβάσεις ή πορθμεία. Ετοιμαστείτε να βρείτε και κατοπτευτικά αναχώματα που δεν είναι σημειωμένα στο χάρτη.
Δύο συγκεκριμμένες αποδείξεις παρουσιάζονται στον Πίνακα IV και εξηγούνται στο Ευρετήριο Εικόνων. Επίσης, απο το υψηλότερο σημείο των αναχωμάτων της οχυρ. περιβόλου Ντίνεντορ (Dinedor Camp), η ακίδα στο επιστέγασμα της εκκλησίας των Αγ. Πάντων μπορεί να ιδωθεί ακριβώς ανάμεσα στους πυλώνες του καθεδρικού του Χερφορντ, φανερώνοντας έτσι ένα κατοπτευτικό ανάχωμα και δύο εκκλησίες πάνω σε λέι. Το παράδειγμα της οδού Οφφα (Offa St.)(βλ.το κεφ. Εκκλησίες) είναι άλλη μια απόδειξη τριών σημείων.
Η ΛΕΙ

Η κατοπτευτική γραμμή ονομάστηκε λέι (ley ή lay). Πολυάριθμα υποστατικά και τοποθεσίες πάνω σε κατοπτευτικές γραμμές φέρουν αυτό το συνθετικό, π.χ. Λέι Φαρμ (Ley Farm) στο Γούμπλευ (Weobley), στο Γκράφτον (Grafton), στο Στόουκ Έντιθ (Stoke Edith) και σε πολλά άλλα μέρη,το Γουίαστον Λέις [Wyaston Leys, κυρ. "Αυγόπετρα" απο το ουαλ. wyan, αυγό] στο Μόνμαουθ (Μonmouth), τα Τάμπευ Λέι [Tumpey Ley, κυρ. "Τυμβόσχημο")και Ρεντ Λέι (Red Ley), κοντά στο Λήττον (Letton), και το Ρέντλευ (Redley) στην ενορία Κιούσοπ (Cusop).
Υπήρχαν ευφυώς σχεδιασμένα ορεινά μονοπάτια μεγάλου υψομέτρου, τα οποία, αν και πάνω σε μια μέση κατοπτευτική γραμμή, δεν θα μπορούσαν να κρατηθούν σε εύθεία (όντας σε πλαγιά οροσειράς), αλλά είχαν φιδογυριστή πορεία, μέσα - γύρω απο τις εσοχές, και έξω - γύρω απο τις προβολές των υπωρειών. Ιδωμένα πάντως υπό γωνία, φαίνονται σαν ευθείες γραμμές (βλ. Πίνακα VIII), αφού κρατούν ενιαίο επίπεδο ή κλίση. Παρόμοιoυς δρόμους βρίσκει κανείς στην κορυφογραμμή Μάλβερν (Malvern), τον δρόμο (πάνω σε τρεις λέι) μέσα απο το Όλντκασλ (Oldcastle) μέχρι το Μπλην Όλκον (Blean Olchon), ο αξιαγάπητος Περίπατος του Μπίκνορ (Bicknor Walks) κοντά στο Σίμοντς Γιατ (Symonds Yat), το Πρέσιπις Γουώκ (Precipice Walk - Περίπατος του Γκρεμού) κοντά στο Ντόλγκελλυ (Dolgelly).
Υπάρχουν ενδείξεις για παράλληλα μονοπάτια αρκετά κοντά μεταξύ τους' αν το ένα παίρνει τη θέση άλλου παλαιότερου, δεν το γνωρίζω. Και ανάμεσα στα Μάλβερν Γουέλς [Malvern Wells, Πηγάδια Μάλβερν] και Χάνλευ Σουάν (Hanley Swan)υπάρχουν τρία συμμετρικά τριγωνικά άλση (βλ. Χάρτη και Πίνακα ΧΙΧ), που βρίσκω ότι σημαδεύουν παράλληλους δρόμους, ένα έκτο του μιλίου μακριά, που κατευθύνονται προς βορράν και με έναν εγκάρσιο συνενωτικό δρόμο σε ορθή γωνία, που περνά πάνω απο τη ράχη και μέσα απο το Μέινστοουν Κόρτ (Mainstone Court). Βρίσκουμε έξι τέτοιους ισαπέχοντες παράλληλους δρόμους.
Η ύπαρξη των λέι είναι γεγονός ενσωματωμένο στην αγροτική συνείδηση. Ο άνθρωπος της υπαίθρου, κατευθύνοντας τα βήματά σας, χωρίς εξαίρεση θα σας πει"συνέχισε ίσια μπροστά", πράγμα παραπλανητικό στις μέρες μας, έναν καιρό όμως ακριβές. Κάποτε ήταν απολύτως αναγκαίο να "συνεχίζεις ίσια μπροστά" πάνω στη λέι (ley)' αν δεν το έκανες, θα καθυστερούσες (de-lay) το ταξίδι σου. Δεν το λέω για λογοπαίγνιο, αλλά, όπως σε μερικές πετυχημένες προτάσεις, για να υπογραμμίσω τη θέση των λέι στην εξέλιξη της γλώσσας μας.
Όπου η λέι(lay)οδηγούσε σε δάσος, γινόταν ξέφωτο (glade)(Βλ. Προμετωπίδα). Περάσαμε απο ένα, στο δάσος του Γουόρσελ (Worsell Wood) σε μια εκδρομή της Λέσχης, στο δρόμο μας για το Γκλέιτζτρη [Gladestree, κυρ. "Δέντρο του Ξέφωτου"]. Όπου η λέι εκτεινόταν σε μεγάλη απόσταση, συχνά γινόταν μονοπατάκι (lane). Αυτό το ουσιαστικό μεταβλήθηκε σε ρήμα στις πράξεις οριοθεσίας, όπου το έδαφος οριοθετούνταν (lane out). Όπου οριοθετούνταν, γινόταν κτήμα (land). Υπάρχει ένα Λέινς Φαρμ (Laynes Farm) κοντά στο Χάντλευ(Huntley).
Είναι ακόμη κοινή έκφραση το να βγει κανείς να δει 'τα σύνορα του κτήματος' (lay of the land).
Τα μονοπάτια είναι στις περισσότερες περιπτώσεις πλατιά 6 πόδια και 6 ίντσες (περ. 2m) έως 9 πόδια (περ. 2,75m). Παραθέτω τις εικόνες δύο λιθόστρωτων υπερυψωμένων μονοπατιών στο Λόνγκταουν (Longtown), ένα εξαιρετικό που περνά μέσα απο το ρέμα Μόνοου (Monnow) κοντά στο Ταν Χάουζ (Tan House)και το άλλο κοντά σε ποτάμια διάβαση πάνω απο το ρυάκι του Όλκον (Olchon Brook) (Βλ. Πίνακα 4). Ένα άλλο περνά μέσα απο την αυλή του υποστατικού στο Ίνγκεστον (Ρος) (Ingestone, Ross) και φτάνει στο κέντρο του κατοπτευτικού λάκκου (Πίνακας VII).

Η ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΛΕΙ

Η λέξη 'αρχαίος' καλύπτει τεράστια περίοδο. Αν - όπως απέδειξα - τα αναχώματα είναι κατοπτευτικά, οι ανασκαφές αποδεικνύουν επίσης ότι χρονολογούνται απο τη Νεολιθική εποχή, που σύμφωνα με το πρόσφατο βιβλίο του Κου Ολτ, "Αρχαία ζωή στη Βρεττανία" (Ault, Early Life in Britain), δεν μπορεί να είναι νεώτερη του 2000 π.Χ., ίσως και του 4000 π.Χ. Ένα προιστορικό μονοπάτι, επομένως, μπορεί να έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί περισσότερο απο τρεις χιλιάδες χρόνια πριν ο Παλαιός Δρόμος (Old Road) - διαδρομή μάλλον παρά δρόμος - καταστρωθεί και αναπτυχθεί, όπως τόσο καλά τον περιγράφει ο Κος Μπέλλοκ, ως δρόμος προσκυνητών απο το Γουίντσεστερ στο Καντέρμπουρυ.
Βρήκα ότι εκείνο που μένει σταθερό στους αιώνες δεν είναι οι διαδρομές των δρόμων ή τα μονοπάτια, αλλά τα κατοπτευτικά τους σημεία και ότι τα σταυροδρόμια που φέρουν σχετικό τοπωνύμιο, είναι πράγματι τέτοια. Τα τοπωνύμια είναι επίσης σταθερά στο χρόνο, κάποια απο αυτά ανάγονται σε προιστορικούς χρόνους, άλλα όμως είναι εμφανώς μεσαιωνικά. Η αληθινή χρονολόγηση των λέι και η εποχή που το σύστημα αποδιοργανώθηκε είναι αντικείμενο μελλοντικής έρευνας.

Η ΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΗ ΥΠΑΡΞΗ ΤΩΝ ΛΕΙ

Κάθε λέι ή μονοπάτι ήταν τόσο καθορισμένο και διαχωρισμένο απο τις άλλες λέι, όσο και κάθε ζώο ή δέντρο είναι ως οργανισμός διαχωρισμένο απο τα άλλα ζώα ή δέντρα. Καθώς η μία διασταυρωνόταν με την άλλη, οι χρήστες συχνά μετακινούνταν απο τη μια στην άλλη στα σταυροδρόμια και έβγαιναν σε άλλη κατεύθυνση, εξου και το συνθετικό τοπωνυμίου 'στροφή' (turn). Ο δρόμος όπου ταξίδευαν μ' αυτό τον τρόπο πάντως, ήταν διαδρομή, όχι οδός. Είναι παράλογο να μιλάει κανείς για σημασμένο δρόμο με ρείθρα ή οδόστρωμα. Κάθε ξεχωριστή διαδρομή ήταν ένα 'μακρύ μονοπάτι που που δεν έχει γυρισμό' [στροφές].
Παλαιότεροι συγγραφείς, που πραγματεύτηκαν, π.χ. τους ρωμαικούς ή τους μεσαιωνικούς δρόμους, αγνοώντας την ύπαρξη των λέι, υποστηρίζουν ότι μιλούν για αρχικές πρωτογενείς κατασκευές, τη στιγμή που απλά περιγράφουν διαδρομές που εξελίχθηκαν απο έναν αριθμό λέι, τις οποίες τώρα περιγράφω, διαδρομές που διατηρούν την καθορισμένη κατασκευή τους στην περίπτωση των ρωμαικών δρόμων, αλλά χάνουν το μεγαλύτερο μέρος τους στους μεσαιωνικούς χρόνους.
Πολλές λέι προσέλαβαν σε κατοπινούς αιώνες την ιδιαίτερη ονομασία τους απο τη χρήση που τους έκαναν, και τα ονόματα αυτά μεταπήδησαν και στα κατοπτευτικά σημεία.
Βρίσκω σε αρκετές περιπτώσεις μια ομάδα λέι με κατοπτευτικά σημεία, να περνά πολύ κοντά, χωρίς να λαμβάνει υπ' όψιν, μια διαφορετική ομάδα λέι με άλλα κατοπτευτικά σημεία, τα δύο σύνολα προερχόμενα απο διαφορετικές περιόδους ή όντας τμήματα ξεχωριστών συστημάτων, που φτιάχτηκαν απο διαφορετικούς κατασκευαστές λέι που ζούσαν σε διαφορετικές περιοχές.
Εκπληκτικό είναι το γεγονός του τεράστιου αριθμού των λέι.
ΤΥΜΒΟΙ

Οι τύμβοι, τα πολλά ονόματα των οποίων έχω αναφέρει, είναι τεχνητοί. Δεν αμφισβητώ το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκαν συχνά ως ταφικά μνημεία, και ίσως να υψώθηκαν με αυτό το σκοπό εν όψει' οι ευθείες γραμμές λέι όμως, πάνω στις οποίες τους βρίσκω ουσιαστικά όλους ευθυγραμμισμένους σ' αυτή την επαρχία (σε συνδυασμό με άλλα κατοπτευτικά σημεία), αποδεικνύουν τον αρχικό τους προορισμό ως κατοπτευτικά αναχώματα. Το Άρθουρς Στόουν [Arthur's Stone, Λίθος του Αρθρούρου], ένα ντολμέν, που αποτελούσε πιθανώς κέντρο ταφικού τύμβου, βρίσκεται πάνω σε δύο κατοπτευτικές γραμμές.
Διακρίνω διάφορα στάδια εξέλιξης των τύμβων. Ο μικρός τύμβος στη συμβολή δρόμων, ενσωματωμένος στην κατασκευή του τοπικού δρόμου, παραδείγματα του οποίου έχουμε στα Κρος ιν Χαντ(Cross in Hand), Μπελμόντ(Belmont), Χάνγκερστοουν(Hangerstone), Σέλγουικ παλαιό Τέρνπαικ (Shelwick old Turnpike), κοντά στο Μπόουλευ Τάουν (Bowley Town)(με την ονομασία Αποθήκες). Στις περισσότερες περιπτώσεις, γειτνιάζουν με την κοιλότητα που έχει προμηθεύσει το χώμα. Όταν μεγαλύτεροι τύμβοι θεωρήθηκαν αναγκαίοι, το όρυγμα που έγινε στη γη σκάφτηκε σε μορφή δακτυλίου κι έτσι προέκυψαν τύμβοι περιβαλλόμενοι απο τάφρο, όπως στο Έρντισλαντ (Eardisland) (γεμάτη με νερό) και στο Χέντρ, Λόνγκταουν (Hendre, Longtown) (ξηρή). Το νερό σ' αυτές τις αποχωματώσεις αποδείχθηκε εξαιρετικό κατοπτευτικό σημείο, λόγω της αντανάκλασης του φωτός σε μεγαλύτερο υψόμετρο' εξελίχθηκαν επίσης και τάφροι χωρίς τύμβο, ως ισόπεδες τράπεζες περιβαλλόμενες απο υδάτινο δακτύλιο. Πολλοί τύμβοι σε όχθες, όπως στο Τρι-Φέντου, κοντά στο Πάντυ, δεν παρουσιάζουν εμφανείς αποχωματώσεις. Πολλοί τύμβοι βρίσκονταν σε συμβολή γραμμών λέι, καταδεικνύοντας την τεχνική επιδεξιότητα των παλαιών χωρομετρών, που πρέπει να μετακίνησαν ένα προσωρινό κατοπτευτικό σημείο πάνω σε μία λέι, μέχρι να συμπέσει με τη γραμμή ενός δεύτερου λέι. Οι κατοπτευτικοί τύμβοι δεσπόζουν με την καλή και καθαρή θέα που χαρίζουν σε τουλάχιστον δύο κατευθύνσεις και σε μεταγενέστερες εποχές ήταν περιζήτητοι ως τόποι κατοικίας. Το Ντίντλευ είναι ένα παράδειγμα αγροικίας. Έτσι, η κατόπτευση (sighting) καθόρισε τις τοποθεσίες (sites), κι αυτό είναι ένα απο τα πολλά παραδείγματα, όπου η ανάμνηση των λέι βρίσκεται ενσωματωμένη στην αγγλική λαλιά.
Το γενικό όνομα Μέρρυ Χιλλ (Merry Hill, Χαρωπός Λόφος), που αποδίδεται (όπως κοντά στο Χέρφορντ) σε πολλούς τύμβους, δίνει μια ένδειξη για την χρήση τους ως σημεία συνάθροισης για διασκέδαση, γεγονός που επιβεβαιώνεται απο τη λαογραφία και τα επιζώντα έθιμα των κυκλικών χορών με τα χέρια ενωμένα. Το πανηγύρι (folk-mote) γινόταν σε έναν τύμβο με στεγνή τάφρο (moat), που τόσο καλά προσφέρεται για κάθισμα.

[pl05] ΠΙΝΑΚΑΣ V. ΚΑΤΟΠΤΕΥΤΙΚΕΣ ΕΝΤΟΜΕΣ
1. Τρέγουιν Κάμπ, Μπλάκ Μαουνταινς (Trewyn Camp, Black Mountains)
2. Μάρστοου (Marstow), δρόμος που επεκτείνεται με γέφυρα
3. Μπλάκ Ντάρρεν, Λόγκτάουν (Black Darren, Longtown)

[pl06] ΠΙΝΑΚΑΣ VI ΛΙΘΟΣΤΡΩΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ
1. Μέσα απο λάκκο, Τεν Χάουζες, Χόλμερ (Ten Houses, Holmer)
2. Μέσα απο ποτάμι, Μόννοου, Λόνγκταουν (Monnow, Longtown)

ΕΝΤΟΜΕΣ ΣΤΗ ΓΗ

Όταν μια βουνοπλαγιά βρισκόταν πάνω στο δρόμο της λέι, ο χωρομέτρης, αντί να κατασκευάσει τύμβο στις υπώρειες ως κατοπτευτικό σημείο, συχνά έσκαβε ένα όρυγμα στη σωστή γωνία πάνω στη διαδρομή της λέι. Αυτό, με φόντο τον ουρανό, δείχνει σαν εντομή, και είναι αποτελεσματικότατο κατοπτευτικό σημείο, ιδωμένο απο χαμηλά. Μέτρησα οκτώ τέτοιες τεχνητές εντομές στην κορυφογραμμή, καθ' οδόν απο το Λάνβιχάνγκελ Κρουκόρνυ (Llanvihangel Crucorney) στο Λόγκταουν. Κάθε εντομή είναι ορατή μόνο πάνω στη γραμμή κατόπτευσης κι εξαφανίζεται, όταν βρίσκεται κανείς ένα τέταρτο του μιλίου (περ. 400m) προς τα αριστερά ή δεξιά. Κάποιες φορές επισημαίνονται απο ανάχωμα πάνω στο χείλος τους. Το Γουίτς (Wych) στις ράχες του Μάλβερν είναι ένα παράδειγμα.
Τα δύο καθαρά βυθίσματα κοντά στο Φλάνσφορντ, Γκούντριτς (Flansford, Goodrich) και στο Μάρστοου (Πίνακας V), με γέφυρες πάνω τους, είναι επίσης αρχαίες κατοπτευτικές εντομές.
Οι κατοπτευτικές εντομές χρησιμοποιούνταν επίσης και για το πέρασμα πάνω απο υψώματα, σε χαμηλότερο υψόμετρο. Κούλλις (Cullis) είναι ένα απο τα ονόματα για τέτοιες εντομές, όπως το Πόρτκουλλις (Portcullis) μεταξύ Γουίθινγκτον (Withington) και Πρέστον Γουιν (Preston Wynne) και το Χάι Κούλλις (High Cullis) πάνω απο το άλσος Γκάτλευ (Gatley), που η Λέσχη επισκέφθηκε πρόσφατα.
Υπάρχει ένα πολύ εναργές παράδειγμα αυτού του είδους των εντομών στο Χάνγκερστοουν, κοντά στο Άλλενσμορ, όπου η εντομή σε ύψωμα επιτρέπει στη λέι να είναι ορατή μέχρι ένα λάκκο, στην πορεία της προς τον επόμενο τύμβο, εκείνον κοντά στην εκκλησία του Θράξτον (Thruxton).
Η λέξη hunger (κοινό συνθετικό λέξεων) δηλώνει, νομίζω, την εντομή σε ύψωμα και όχι το ίδιο το ύψωμα, όπως πιστεύεται. Υπάρχουν εντομές στις περισσότερες διαβάσεις, που επιτρέπουν το νερό να φαίνεται απο ψηλά και λειτουργούν ως κατοπτευτικά σημεία. Η εντομή κοντά στο Τσέρινγκ Κρος (Charing Cross), που δίνει το όνομά της στη σύχρονη υπερυψωμένη διάβαση, πιθανόν έφτασε ως εμάς μέσω του υπέροχου Γουώτεργκειτ του Ίνιγκο Τζόουνς.
Ο Κος Κόντρινγκτον (Codrington) στο βιβλίο του για τους ρωμαικούς δρόμους, περιγράφει τη μέθοδο που χρησιμοποιούσαν οι ρωμαίοι μηχανικοί και που "ήταν καλά γνωστή στους χωρομέτρες, προκειμένου να χαράξουν ευθείες ανάμεσα σε δυο δεδομένα σημεία που δεν είχαν μεταξύ τους οπτική επαφή, μέσω δύο ή περισσότερων ενδιάμεσων σημείων, απο τα οποία τα ακραία σημεία ήταν ορατά. Διορθώνοντας αμοιβαία τα ενδιάμεσα σημεία, όλα κατέληγαν να ευθυγραμμιστούν". Αυτή η μέθοδος προφανώς χρησιμοποιήθηκε για όλες τις λέι.

ΥΔΑΤΙΝΑ ΚΑΤΟΠΤΕΥΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

Έχω προτείνει τον τρόπο που αυτά αναπτύχθηκαν απο τους τύμβους και έδειξα πότε τάφροι και λάκκοι χρησιμοποιούνταν μαζί. Οι τάφροι είναι μια παρόμοια διάταξη σε μεγαλύτερη κλίμακα. Τα μονοπάτια πηγαίνουν κατ' ευθείαν προς τις νησίδες των τάφρων. Δεν αποτελεί λιγότερο εκπληκτικό μέρος της ανακάλυψης, το γεγονός ότι βρήκα ουσιαστικά όλους τους μικρούς νερόλακκους αλόγων ή αγελάδων σε αγρούς ή αγροικίες και που σημειώνονται στους χάρτες κλίμακας 6 ιντσών, να έχουν γραμμές λέι που περνούν απο μέσα τους και ότι η αυτοψία κατά τις ξηρές εποχές φανερώνει ίχνη των δρόμων που περνούσαν μέσα απο αυτές. "Κι όταν καθαρίσαμε το νερόλακκο, τον βρήκαμε στρωμένο στον πάτο με κροκάλες": είναι συνηθισμένη δήλωση των αγροτών. Είδα φωτογραφία μιας απο αυτές στο Μπριτζ Σόλλαρς (Bridge Sollars), με το αυλάκι του δρόμου απο κάτω.
Έναν ωραία κατασκευασμένο λιθόστρωτο δρόμο, που έχει ακόμη και κονίαμα ως συνδετικό υλικό, μπορεί να δει κανείς στα ριζά του Λόφου Χόλμερ (Πίνακας VI). Έχει καλοχαραγμένα ρείθρα και κείτεται στο βυθό ενός μικρού κατοπτευτικού λάκκου. Στις ρωγμές μεταξύ των λίθων βρήκα όστρακα άνοπτης ερυθρής κεραμικής με στοιχεία πρώιμης (αγγλοσαξωνικής) διακόσμησης, λίγη σκουριά σιδήρου, και λίγο σίδηρο. Αυτή η λέι εντοπίζεται στο Νόρθ Χιλλ, Μάλβερν.
Δεν μπορώ να πω ότι οι διαβάτες περνούσαν μέσα απο το βύθό αυτών των λάκκων (στην πλειονότητά τους έχουν την μια άκρη κατηφορική και την απέναντι απότομη), μέχρι σήμερα πάντως ένας αρχαίος δρόμος (στο Χάρλευ Κορτ, Χέρφορντ) περνάει πράγματι απο το βυθό ενός μικρού λάκκου, που είναι ορατός μέσω του Καθεδρικού ναού.
Όταν υπάρχει μια πλατιά κεντρική νησίδα στην τάφρο, υποθέτω την ύπαρξη παλαιών κατοικιών - αντικείμενο για έρευνα πεδίου. Πιθανόν να παρουσιάστηκε η επιθυμία για δρόμους που δεν περνούσαν μέσα απο το νερό και έτσι βρίσκουμε συχνά στο χάρτη ζεύγη λάκκων ή λιμνών με λιθόστρωτο μονοπάτι ανάμεσά τους, όπως αυτά που βλέπουμε στους λάκκους με τα ψάρια στο Χόλμερ. Πιθανώς οι τετραγωνισμένοι λάκκοι είναι νεώτεροι των κυκλοτερών. Είδα στα χόρτα την αυλακιά ενός δρόμου 15 πόδια πλατιά (περ. 4,60m) (πιθανόν ρωμαικής κατασκευής), που πήγαινε κατ' ευθείαν στο κέντρο της τάφρου Γιάρκχιλλ (Yarkhill).
Πολλοί λάκκοι (όπως στο Μπελμόντ, το Μπάρκοτ [The Burkot] και η παρακείμενη αυλή της εκκλησίας του Λέντμπουρυ) που δεν είναι γνωστοί ως τάφροι, στην πραγματικότητα είναι, και οι νησίδες τους αποτελούν κατοπτευτικά σημεία.
Τα λιθόστρωτα μονοπάτια στο κέντρο των τάφρων προφανώς μας υποδεικνύουν την χρήση τους (πολλούς αιώνες μετά την κατασκευή τους) ως οχυρωματικοί δακτύλιοι της κατοικίας ενός πλούσιου ιδιοκτήτη, όπως στο Μπρίνσοπ (Brinsop), το Μπάντσλευ Κλίντον (Badesley Clinton), το Γκίλλοου (Gillow), κλπ.
Νομίζω πως η λέξη λίμνη (lake), που τώρα χρησιμοποιείται για μεγάλες επιφάνειες νερού, αποδιδόταν αρχικά και στους μικρούς καθρεπτιζόμενους κατοπτευτικούς νερόλακκους. Τα τοπωνύμια Σάττον Λέικς, Γουίτινγκτον Λέικς, Λέττον Λέηκς και Τάμπυ Λέικς εξηγούνται απο αυτή τη θεωρία.
ΣΗΜΑΝΤΗΡΙΟΙ ΛΙΘΟΙ

Αυτοί (Πίνακας ΙΧ) χρησιμοποιούνταν για να σημαδέψουν τη διαδρομή. Ήταν σε όλα τα μεγέθη, απο το Γουέτ-στοουν (Whetstone) στις ράχες του Χάργκεστ, μέχρι μια μικρή πέτρα όχι μεγαλύτερη απο μπάλα ποδοσφαίρου. Μερικές ήταν στενόμακρες πέτρες ή μενίρ, λίγες όμως παραμένουν όρθιες στην επαρχία μας. Ξέρω για τρεις που κείτονται πεσμένες πάνω σε λέι, συγκεκριμμένα μία στον τοίχο της νότιας πύλης της αυλής της εκκλησίας στο Μάντλευ, μία κοντά στο χάνι στο Μπους Μπανκ (στη διασταύρωση απο το Γούμπλευ), και μια άλλη που χρησιμεύει σαν γέφυρα πάνω απο ένα χαντάκι κοντά στο Φηλντ Φαρμ, στο μονοπάτι Λίτλευ Κάρροτς (Litley-Carrots).
Είδα φωτογραφίες ενός ωραίου λίθου στο Ρεντ Λάιον, Μάντλευ, που έχει πεπλατύσμένη κορυφή, στον τύπο που εξελίχθηκε σε πέτρες λαικής αγοράς. Η πέτρα της αγοράς στο δημαρχείο του Γκρόσμοντ (Grosmont) (το πρώτο καλάθι εμπορευμάτων που άφηναν πάνω της τις μέρες της λαικής δεν πλήρωνε φόρο) είναι ο διάδοχος μιας τέτοιας αγοραίας πέτρας. Δύο αγοραίες πέτρες (πάνω στις οποίες θεμελιώνονται εν μέρει παλιές πλίνθινες κατοικίες) κείτονται απαρατήρητες στη στενή οδό Γουάι (Wye St.), πάνω απο τη γέφυρα του Γουάι, στο Χέρφορντ. Σημειώνουν τη διάβαση Πάλας και μια λέι απο το Κάσλ Χιλλ προς το Χάντερτον. Είναι απο το ίδιο ιδιόμορφο είδος λίθου (όχι το rosso antico), όπως στο Μώντλευ, το Κόλγουωλλ, κλπ.
Ο λίθος Γουέρτζιν (Wergin's Stone) (Πίνακας Χ) είναι νεώτερος τύπος σημαντήριου λίθου, το πρωτότυπο των σταυρών στις αυλές εκκλησιών και στα ρείθρα των δρόμων, που όλοι τους νομίζω πως στέκονται στις τοποθεσίες των αρχικών σημαντήριων λίθων, αφού βρίσκω γραμμές λέι να περνούν απο αυτούς.
Μελετώντας τους, προβληματίστηκα που βρήκα αρκετούς (όπως στα Βόουτσερτς, Χέντλαντ, Κάπελ-υ-φιν (Vowchurch, Hentland, Capel-y-fin)) να έχουν ως βάση αρχαίους αργούς αλάξευτους λίθους. Τώρα είμαι βέβαιος ότι οι βάσεις αυτές είναι οι αρχικοί λίθοι που σημείωναν τη λέι. Ο σταυρός Πέντλαρ κοντά στο υποστατικό Πεν-υ-λαν, πάνω απο το Λάνιγκον (που μνημονεύεται στην ωραία ιστορία της Διδας Γιάκομπ,"The Sheep Stealers") λαξεύτηκε στο αδρό περίγραμμα σταυρού χωρίς να καθαιρεθεί, και ένας πεπλατυσμένος σημαντήριος λίθος, πάνω στον οποίον λέγεται πως κύρηξε ο αρχιεπίσκοπος Μπάλντγουιν, κατά την περιοδεία του με τον Τζιράλντους το 1188, έχει σταυρό χαραγμένο πάνω του. Στέκεται κοντά στο πηγάδι του Αγ. Ίσω (St. Ishaw) στο Πατρίτσιο (Patricio).
Υπάρχει ένας εντυπωσιακός σημαντήριος λίθος στον ορεινό δρόμο Ριου Γουεν [Rhiw Wen, "Ορεινό Μονοπάτι", πρβλ. αρχ. ελλ. ρίον, κορυφή βουνού] στα Μπλακ Μάουνταινς [κυρ. "Μαυροβούνια"].
Άλλοι λίθοι πάνω σε λέι είναι: το Γουάιτ Στοουν ["Άσπρη Πέτρα"] στο Γουίτινγκτον (αρχικός λίθος στη βάση ενός ανεστραμμένου τεμαχίου του διαδόχου του - ενός παρόδιου σταυρού)' το Κουήν Στοουν [¨Πέτρα της Βασίλισσας] στο Χάντσαμ, στο σταυροδρόμι Κρέντενχιλλ (Credenhill), στα ριζά του λόφου Φρουμ (Froom Hill), στο δρόμο κοντά στην εκκλησία του Τέρναστον, Χέρφορντ, που σημειώνει διάβαση στο υποστατικό Μπάρτονσαμ (Bartonsham),Χέρφορντ και στο Κροσγουέις ["Σταυροδρόμι"], Μπόλινγκαμ. Ο λίθος πάνω στον οποίον στέφονται όλοι οι Βασιλείς της Αγγλίας είναι σίγουρα ένας σημαντήριος λίθος.

ΚΑΤΟΠΤΕΥΤΙΚΟΙ ΛΙΘΟΙ

Σημαντήριοι λίθοι μπορεί να υπάρχουν στη μια πλευρά των μονοπατιών, όπως είναι οι ασβεστωμένες πέτρες που σημαδεύουν τα βραχώδη μονοπάτια της ακτοφυλακής στις μέρες μας. Φαίνεται όμως να υπήρξαν και λίθινα κατοπτευτικά σημεία ακριβώς πάνω στις γραμμές λέι, κατασκευασμένα έτσι ώστε να σημειώνουν την κατεύθυνσή τους.
Το Φορ Στοουνς ["Τέσσερις Πέτρες"] κοντά στο Χάρπτον, Ν. Ράντνορ, είναι τέσσερις όρθιοι ογκόλιθοι (Βλ. Προμετωπίδα) σε ακανόνιστο παραλληλόγραμμο, των οποίων κανείς δεν έχει εξηγήσει τον προορισμό.
Έσυρα κατοπτευτικές γραμμές πάνω απο διαδοχικά ζεύγη λίθων, πέντε γραμμές όντας εφικτές, και παρ' όλο που η εργασία πάνω στο χάρτη δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, μπορώ να πω οριστικά πως οι 'Τέσσερις Πέτρες' είναι στύλες σήμανσης, που φανερώνουν τουλάχιστον δύο λέι, και επιβεβαιώνονται επειδή περνούν μέσα απο άλλα καλά σημεία. Η πρώτη πάει ως το ψηλότερο σημείο του δάσους Ντηρφολντ (Deerfold) (το Καταφύγιο, 286,50m) απο τη μια μεριά , ενώ απο την άλλη μέσα απο το Φόλλυ (The Folly) και πάνω στον κεντρικό δρόμο στο Λάνβιχανγκελ-ναντ-Μέλαν (Llanvihangel-nant-Melan), πάνω απο το λόφο Μπρυν-υ-Μάεν [Bryn-y-Maen, σκωτ.γαελ. "λόφος σε σχήμα στήθους"], όπου φαίνεται να πέφτει πάνω σε άλλες 'τέσσερις πέτρες' και μέσω του Λάνσαιντφραιντ (Llansaintfraed) στην εκκλησία του Έλβελ (Elvel) ως μια πέρα κορυφή.
Η δεύτερη λέι αρχίζει απο το λόφο Μπάτς [Bach Hill, μέσ. αγγλ. Λόφος της Κοιλάδας](απο τα ψηλότερα σημεία του δάσους του Ράντνορ)' μέσα απο το Φορ Στόουνς, ακριβώς πάνω στον κεντρικό δρόμο που περνάει μέσα απο το χωριό Γουόλτον, ακριβώς πάνω στον κεντρικό δρόμο πάνω απο το Έκλς Γκρην (Eccles Green), μέσα απο το υποστατικό Άπερτον και την εκκλησία του Κέντσεστερ (Kenchester) και ακριβώς πάνω στο σύχρονο δρόμο που αποτελεί το ΝΔ άκρο του ρωμαικού σταθμού της Μάγκνα' έπειτα περνάει απο τον ποταμό Γουάι και μέσα απο την εκκλησία του Μπρέιτον (Breiton).
Ο σταυρός στην αυλή της εκκλησίας του Μπίττερλυ έχει μια κυκλική οπή στο σώμα του σε ύψος ικανό για κατόπτευση μέσα απ' αυτήν. Ο Κος Μακέυ είχε την ευγένεια να υπολογίσει για χάρη μου με ακρίβεια την κατεύθυνσή της με μηχανικό διαιρέτη. Είναι 28,5ο Α του μαγν.Β, και αυτό πάνω στο χάρτη πέφτει κατευθείαν πάνω στο Άμπντον Μπάρφ (Abdon Burf), το υψηλότερο σημείο (545,60m) του Μπράουν Κλη [Brown Clee, μέσ. αγγλ. "Φαιά Οπλή"]. Νότια, η γραμμή περνά μέσα απο τις εκκλησίες της Μονής Στόουκ (Stoke Prior) και Χόουπ-άντερ-Ντίνμορ (Hope-under-Dinmore), επιβεβαιώνεται και μ'άλλους τρόπους, και περνά πάνω απο τον Γουάι στο αρχοντικό του Μπέλμοντ.
Ο σταυρός του Μπίττερλυ χρονολογείται στον 14ο αι' πρέπει να έχει διαδεχτεί έναν κατοπτευτικό λίθο που με κάποιον τρόπο σημάδευε την κατεύθυνση της λέι και μας υποβάλλει την υπόθεση ότι η κατόπτευση πάνω στις λέι δεν είχε εντελώς εκλείψει τον 14ο αι.
Τα δύο αυτά παραδείγματα κατοπτευτικών λίθων, σε συνδυασμό με τις περιπτώσεις λιθοσειρών στο Ντάρτμουρ και κατοπτευτικών στύλων στο τείχος του Σάττον, δίνουν ενδείξεις για τον έως τώρα άγνωστο προορισμό πολλών σημαντικών αρχαίων λίθινων μνημείων.
Είναι πιθανόν πως η πλατιά όψη ενός σημαντήριου λίθου, όπως ο λίθος Γουέρτζιν (Πίνακας Χ) σημάδευε μια λέι.
Υπάρχει ο στύλος-ηλιακό ρολόι κοντά στο Τιούκσμπερυ (Tewkesbury), που μαζί με το Ντίαλ Κάρρεγκ (Dial Carreg) κοντά στο Κουμ-γιόι (Cwm-yoy), φαίνεται πως καταδεικνύουν τον σκοπό που αναφέραμε' ο δεύτερος λίθος είναι ένας όρθιος στύλος παραλληλόγραμμου περιγράμματος, σαν τον υποτιθέμενο σταυρό στο Κάπελ-υ-φιν (Πίνακας Χ).

[pl07] ΠΙΝΑΚΑΣ VII ΛΙΘΟΣΤΡΩΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ
1. Πάνω απο το Όλκον Μπρουκ, Λόγκταουν
2. Προς το κέντρο ενός νερόλακκου, Ίνγκστοου, Ρος.

[pl08] ΠΙΝΑΚΑΣ VIII ΚΑΤΑΦΑΝΕΙΣ ΛΕΙ
1. Μονοπάτι που ανηφορίζει πλαγιά, Αββαείο Λάνθονυ (Llanhtony Abbey)
2. Στενό λιθόστρωτο μονοπάτι κατά μήκος του Γουάι, Μπάρτονσαμ, Χέρφορντ

ΔΕΝΤΡΑ

Βρίσκω πως ουσιαστικά όλα τα κατονομασμένα ιστορικά δέντρα βρίσκονται πάνω σε λέι. Όπως η Φτελιά του Αγρού του Βασιλέως (King's Acre), η Δρυς του Ήστγουντ, η Μεγάλη Δρυς στο Έρντισλευ (Eardisley), η Δρυς κοντά στη γέφυρα του Μόρτον-ον-Λάγκ (Morton-on-Lugg), κλπ. Τοπωνύμια (που σε προηγούμενα άρθρα μου σχετικά με τα σταυροδρόμια, βεβιασμένα υποστήριξα ότι δηλώνουν τοποθεσίες διασταυρώσεων) δηλώνουν επίσης δέντρα ως σημάνσεις. Τέτοια είναι το Δέντρο της Διασταύρωσης Λυντ, το Σταυροδρόμι στο Δέντρο του Ντηρφολντ, η Δρυς στο Σταυροδρόμι, η Φλαμουριά στο Σταυροδρόμι, το Κρος Κόλλοου [Σταυροδρόμι της Φουντουκιάς] και δυο λέι που διασταυρώνονται σ' αυτά τα σημεία. Βλέπουμε πραγματικά δέντρα στις διασταυρώσεις, σε δύο απο τις παραπάνω περιπτώσεις, να σημειώνονται στον εξαιρετικό επαρχιακό χάρτη του Τέιλορ, του 1757.
Η Δρυς στο πεταλωτό λειβάδι στο Ρος βρίσκεται στη λέι που περνά πάνω απο το Όβερ Ρος (το τοπωνύμιο το δηλώνει) και το Κάστρο Γουίλτον. Το απόκρημνο δρομάκι που κατεβαίνει στο ποτάμι απο το ξενοδοχείο Σουάν συμπίπτει ακριβώς με τη λέι.
΄Οταν ένας φυσικός λόφος διασχιζόταν απο λέι, συχνά το κατοπτευτικό σημείο σημαδευόταν φυτεύοντας ένα και μοναδικό δέντρο, εξου και τα πολυάριθμα "μονοδέντρια" σε λόφους, όπως στο Μπάκμπερυ (Backbury) και πάνω στο Χολμερ Γκολφ Λινκς. Όλες οι τοποθεσίες με το όνομα "άλσος" φαίνεται πως βρίσκονται πάνω σε λέι, και τα σύδεντρα (όπως στο Λέιντιλιφτ) χρησίμευαν επίσης για να σημειώνουν κατοπτευτικά σημεία. Τα σημερινά δέντρα πιθανώς να είναι διάδοχοι των αρχικών.
Έχω αποδείξεις ότι έναν καιρό αυτά τα δέντρα λέγονταν "κούτσουρα" (stock). Η τοποθεσία του παρόδιου σταυρού στο Γουίνφορτον είναι γνωστή ως Κούτσουρα και ένας σημαντήριος τύμβος στον εξοχικό δρόμο προς το Μπόουλευ Τάουν (ή Κορτ) έχει πάνω του μια φλαμουριά και φέρει το ίδιο όμομα, όπως και κάποια υποστατικά στο Γουέλινγκτον, το Όλμελυ Γούντον (Almeley Woonton), κλπ. Το υψηλότερο σημείο (ένας λόφος κοντά στις Τρεις Φτελιές πάνω στο 'ρωμαικό' δρόμο απο το Κέντσεστερ προς τη γέφυρα του Λαγκ) σημειώνεται στο χάρτη ως Μπόμπλστοκ Χιλλ (Bobblestock Hill). Το γνώριζα ως Μπάμπλστοκ (Bubblestock), δεν έχω αμφιβολίες όμως ότι ήταν Μπωμπλστοκ (Baublestock), το κούτσουρο ή δέντρο (ακόμη αγοράζουμε στις λαικές μήλα με τα κλαδιά τους[stocks]) όπου οι γυρολόγοι που πουλούσαν κολιέ και άλλα μπιχλιμπίδια (baubles) συναντιόνταν με τους πελάτες τους. Σήμερα, αν ρωτήσετε σε κανένα μαγαζί αν έχουν τέτοια αγαθά, ίσως σας απαντήσουν πως έχουν καλό απόθεμα (stock) απ' αυτά.
Νομίζω πως ο πάσσαλος [pole] (Λάιστερς Πόουλ, Γιάρποουλ, Λάιποουλ, κλπ) ήταν μια μορφή κατοπτευτικού σημείου, που κατέληξε σε νεώτερος χρόνους στο μαγιόξυλο.
Κάθε αξιοσημείωτη δενδροστοιχία (όπως σε πάρκα εξοχικών επαύλεων) που δοκίμασα, έχει μια λέι στο κέντρο της.
Το Μόννιγκτον Γουώκς (Monnington Walks), ένας δρόμος με σκωτσέζικα έλατα ένα μίλι μακρύς (Πίνακας ΧΙΙΙ) είναι ορατός μέσα απο την εκκλησία του Μόννινγκτον και το βράχο του Σήαρ, Μπρόμπουρυ, αυτό το τελευταίο φαίνεται στο κέντρο της εικόνας.
Βρίσκω το αρχαίο μονοπάτι να συμπίπτει ακόμη με τη λέι στο Σκαρ (Scar), ενώ δίπλα της φαίνεται να υπάρχει μια οχυρωματική περίβολος, η οχύρωση της οποίου έχει αποστρογγυλωμένη διατομή' παρόμοιες φαίνεται να υπάρχουν δίπλα σε άλλα κατοπτευτικά σημεία, στις εκκλησίες του Λόγκταουν και της γέφυρας Σόλλαρς, π.χ. Άλλοι δενδροφυτεμένοι δρόμοι πάνω σε λέι βρίσκονται στο Τρέγουιν (δύο), όπου το σπίτι, στο μέσον της διαδρομής των Σκωτσέζικων Ελάτων, αποδείχθηκε πως στέκεται πάνω σε ταφικό τύμβο' στο Λάβινχαγκελ Κορτ, όπου η παράδοση επίσης υποστηρίζει ότι το σπίτι (επίσης στο μέσον) είναι πάνω σε ταφικό τύμβο' στο πάρκο Όουκλευ, Λάντλοου (ο Περίπατος της Δούκισσας)'και στο Λόνγκγουορθ. Χαρακτηριστικό στους περισσότερους απ' αυτούς τους δενδροφυτεμένους δρόμους είναι ότι, όσο μακρυά κι αν συνεχίζονται οι σύγχρονοι δρόμοι ή μονοπάτια, 'δεν οδηγούν πουθενά' και η ανακάλυψη των λέι λύνει το μυστήριο. Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα μπορεί να δει κανείς απο το Κασλ Μάουντ [Τύμβο του Κάστρου] στο Ν. Ράντνορ, απ' όπου η Έπαυλη Χάρπτον και η εκκλησία του Ολντ Ράντνορ φαίνονται ευθυγραμμισμένες και το μάτι ανεβαίνει ως το κέντρο ενός δενδροφυτεμένου δρόμου που ανηφορίζει ως την εκκλησία. Ο ωραίος αυτός δρόμος (η μισή ομορφιά του οποίου χάθηκε σε δυο πρόσφατες θύελλες), με το παλαιό όνομα Γκρην Κράις (Green Crise), και που πηγαίνει παράλληλα με τη δημοσιά που βγαίνει απο το Χέρφορντ, βρίσκεται πάνω σε μια λέι που διανύει την οδό Κάουντυ Κόλλετζ, πάνω απο τη διάβαση Πάτσον και διαπερνά την εκκλησία του Έικονμπρυ (Aconbury).
Σίγουρη ένδειξη για λέι αποτελεί μια μακρυά ίσια λωρίδα δέντρων σημειωμένη στο χάρτη, όπως εκείνη απο το λίθο Φράντσις ως το Λίτλευ και προς την εκκλησία του Μπρέιντον.
Η λέξη 'πάρκο' είχε κάποτε διαφορετικό νόημα απο το σημερινό, πιθανώς όμως να συνδεόταν με δασώδεις περιοχές και σίγουρα με λέι που περνούν μέσα απο όλα τα αναρίθμητα άλση και τα υποστατικά που ορίζονται απο δενδροστοιχίες. Τα σκωτσέζικα έλατα ή τα πεύκα είναι τα πιο χαρακτηριστικά δέντρα των λέι, αφού τέτοια σύδεντρα σχεδόν πάντα σημαδεύουν ένα κατοπτευτικό σημείο, όπως στο Κόνσταμπλς Φιρς, Χάμπστεντ Χηθ (Constable's Firs, Hampstead Heath).
Στη σημερινή εποχή είναι ανέφικτο να κατοπτεύσει κανείς απο σημείο σε σημείο (ειδικά σε υδάτινα σημεία) εξαιτίας των δέντρων που παρεμβάλλονται. Είναι βέβαιο ότι για πολλούς αιώνες τα κατοπτευτικά σημεία χρησιμοποιούνταν και ότι τότε δεν παρεμβάλλονταν δέντρα. Αυτό οδηγεί σε αμφισβήτηση της συνήθους αληθοφανούς δήλωσης ότι η αρχαία Βρεττανία ήταν ένα πυκνό δάσος. Ίσως ο πολλαπλασιασμός των δέντρων ήταν η αιτία της κατάρρευσης του συστήματος.
ΟΧΥΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΒΟΛΟΙ

Βρίσκω πως κάθε οχυρωματική περίβολος είναι πέρασμα πολλών λέι και ότι αυτές συνήθως περνούν πάνω απο τα αναχώματα, όχι απο το κέντρο της περιβόλου, όπως συμβαίνει στους τύμβους. Επίσης, ότι οι πεαρίβολοι εμφανίζουν ενδείξεις πως μέρος των αναχωμάτων τους είναι τύμβοι. Στο Σάττον Γουώλς υπάρχουν τέσσερις καταφανείς τύμβοι, σε έναν απο τους οποίους βρέθηκε ταφή (Πίνακας XIV), και σε έναν άλλον η Λέσχη σε μια της επίσκεψη εντόπισε τις βάσεις δύο πεσσών ρωμαικής κατασκευής, η χρήση των οποίων φαινόταν αινιγματική. Θεωρώ βέβαιο ότι οι πεσσοί χτίστηκαν απο ρωμαίους χωροθέτες για ακριβή κατόπτευση.
Στέκοντας στο υψηλότερο σημείο της οχυρωματικής περιβόλου του Ντίνεντορ, οι πύργοι του καθεδρικού του Χέρφορντ και της εκκλησίας των Αγ. Πάντων μπορούν να ιδωθούν ακριβώς σε ευθεία γραμμή με το κατοπτευτικό σημείο.
Τα σχεδιαγράμματα των οχυρωματικών περιβόλων σε παλαιότερα Πρακτικά εμφανίζουν τύμβους στις περισσότερες απ' αυτές. Είναι αδύνατο να υποθέσει κανείς ότι γραμμές λέι (ορατές μεταξύ δύο βουνών) στην πλειονότητα των περιπτώσεων θα έπεφταν πάνω σε αναχώματα οχυρωματικών περιβόλων που κατασκευάστηκαν εκ των προτέρων σε τοποθεσίες επιλεγμένες μόνο για άμυνα. Οι λέι εμφανίστηκαν πρώτες και οι περίβολοι που φαίνονται τώρα, ήταν την εποχή εκείνη απλά οι τοποθεσίες δύο ή περισσότερων τύμβων. Υπήρξαν εποχές οργανωμένων επιδρομών ή πολέμων, και όπου μια ομάδα τύμβων έδινε τη βάση για οχυρωματικά έργα, τους ένωναν με αναχώματα, σχηματίζοντας κλειστή περίβολο για αμυντικούς σκοπούς. Και πάλι η κατόπτευση καθόριζε την τοποθεσία των περιβόλων. Ένα παράδειγμα είναι το Χέρφορντ Κάσλ Γκρην με το Χογκ Μάουντ να είναι ο μόνος κατοπτευτικός τύμβος που παραμείνει, ενώ άλλοι (όπως στο Ρώσικο κανόνι) έχουν τώρα ισοπεδωθεί. Πολλές ομάδες τύμβων, που δεν εξελίχθηκαν ποτέ σε περιβόλους αλλά πλησίασαν αρκετά στο να γίνουν, μπορούν να βρεθούν στο χάρτη.
Βρίσκω το Κάπλαρ Καμπ να έχει τόσες πολλές λέι πάνω του, που μοιάζει με τη Διασταύρωση αρχαίων μονοπατιών Κλάπαμ, σ' εκείνη την επαρχία. Ίσως σε λίγες περιπτώσεις, επιβλητικές περίβολοι (όπως το Κροφτ Έιμπουρυ και ο φρυκτωρικός λόφος του Χέρφορντσαιρ) να αποτελούν τερματικά κατοπτευτικών γραμμών, σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις όμως οι λέι περνάν απο πάνω τους.

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ

Αυτές - αν είναι παλιές - φαίνεται πως στέκονται ανεξαιρέτως πάνω (όχι απλά στην άκρη) σε γραμμή λέι, και σε πολλές περιπτώσεις βρίσκονται στη διασταύρωση δυο λέι, προσαρμόζοντας έτσι το κατοπτευτικό σημείο σε νέα χρήση. Η λέι περνά συχνά μέσα απο τύμβο παρακείμενο στην εκκλησία, ενώ μια δεύτερη διασταυρούμενη λέι μέσα απο την εκκλησία και τον τύμβο μαζί. Σε άλλες περιπτώσεις, η τοποθεσία ενός σημαντήριου λίθου έγινε ο σταυρός στην αυλή της εκκλησίας και μια διασταυρούμενη λέι διαπερνά τόσο την εκκλησία, όσο και τον σταυρό. Σε πολλές περιπτώσεις, μια απο τις λέι διέσχιζε μόνο τον πύργο, και είναι δυνατό πύργος και καμπαναριό να χτίστηκαν για να χρησιμεύσουν ως κατοπτευτικά σημεία, παρ' όλο που απο την άλλη, μια μεγάλη εκκλησία στην πραγματικότητα μπλόκαρε το δρόμο. Δεν θα κάνω εικασίες γι' αυτά τα ενδιαφέροντα σημεία. Ίσως το κατοπτευτικό σύστημα να ήταν σε φάση κατάρρευσης ή τα μονοπάτια είχαν ήδη εγκαταληφθεί, όταν πρωτοχτίστηκαν οι εκκλησίες πάνω στα κατοπτευτικά σημεία. Δεν θεωρώ πιθανό να δημιουργήθηκαν λέι για να παρέχουν τοποθεσίες για εκκλησίες.
Σε όλες σχεδόν τις παλιές πόλεις ή χωριά θα βρεθούν παραδείγματα εκκλησιών που είναι χτισμένες πάνω και μπλοκάρουν αρχαίους δρόμους, παρ' όλο που νέοι δρόμοι (όπως στο Γούμπλευ) συχνά φτιάχνονται παράλληλα στη μια ή και στις δυο πλευρές τους. Δίνω έναν αριθμό απο παραδείγματα. Η οδός Μπρόουν μπλοκάρεται απο τους Αγ. Πάντες, η οδός Όφφα (εξόφθαλμο παράδειγμα) με τον πύργο του Αγ. Πέτρου ακριβώς πάνω στη μια της άκρη και τον πύργο του Καθεδρικού στην άλλη. Άλλα παραδείγματα: τα Λέντμπουρυ, Γουίγκμορ, Σριούσμπουρυ (οδός Φις), Κίνγκτον και Μάντλευ, όπου πύργος, σταυρός της αυλής της εκκλησίας και σταυρός του χωριού είναι πάνω σε μία λέι, ενώ πύργος, κεντρικό κλίτος, ιερό και ένας σημαντήριος λίθος στο χωριό πάνω σε μια παράλληλη λέι.
Στο Γουόργουικ, ένα παρεκκλήσι στέκεται πάνω απο την πύλη της πόλης και στο Έξετερ έχει επιτραπεί σε μια πάροδο να συνεχίζεται σαν τούνελ κάτω απο το ιερό μιας μικρής εκκλησίας, δυο παράξενες περιπτώσεις του δικαιώματος του δρόμου να συνεχίζεται, και της επιθυμίας του κλήρου να χρησιμοποιήσει την τοποθεσία επίσης να πραγματοποιείται. Το Κέντερτσερτς αποτελεί εντυπωσιακό παράδειγμα εκκλησίας που κουρνιάζει στην κορυφή ενός κατοπτευτικού τύμβου, και όσον αφορά άλλες επαρχίες, μπορώ να σκεφτώ τα Μπρεν Τορ (Ντάρτμουρ) (Bren Tor, Dartmoor), Χάρροου (Harrow), Τσέρτσνταουν,Γκλούσεστερ (Churchdown, Gloucester) και τους δύο τύμβους του Αγ. Μιχαήλ, αυτούς τους τελευταίους προφανώς τερματικούς γραμμών λέι, όπως το παρεκκλήσι της Αγ. Θέκλας έξω στο κανάλι, κάτω απο το Τσέπστοου (Chepstow), που είναι το τέρμα μιας παραλιακής λέι που δίνει το όνομά της στο χωριό Μπήτσλευ (Beachley).
Στο Λονδίνο, ο Αγ. Παύλος μπλοκάρει τις λέι των οδών Γουώτλινγκ (Watling St.) και Λάντγκειτ (Ludgate St.), ενώ οι εκκλησίες του Αγ. Κλέμεντ Ντέινς (St. Clement Danes), της Αγ. Μαίρυ λε Στράντ (St. Mary le Strand) και του Αγ. Μάρτιν στους Αγρούς (St. Martin in the Fields) βρίσκονται όλες πάνω σε μια άλλη λέι με παράδρομους να ξετυλίγονται σε κάθε πλευρά των εκκλησιών.

ΚΑΣΤΡΑ

Κάθε κάστρο στην επαρχία μας έχει μια λέι που περνά απο πάνω του, και άρχισε την ύπαρξή του ως κατοπτευτική τούμπα, πάνω στην οποίο χτίστηκε αργότερα ο πύργος, όταν κάποιος λόρδος την επέλεξε ως επιθυμητή τοποθεσία για οχυρωμένη κατοικία. Αν επρόκειτο για πλατιά τούμπα, συνήθως γίνονταν κάποιες εκχωματώσεις, που εξελίσσονταν και επεκτείνονταν σε πραγματικά οχυρωματικά έργα.
Η λέξη 'κάστρο' δίνεται σε πολλές τούμπες (όπως στο Μόκκας Παρκ) όπου δεν υπήρξε ποτέ κανένα κτήριο και σε υποστατικά (όπως το Κάσλ Φαρμ, Μάντλευ), όπου ανευρίσκονται μεν ίχνη τούμπας, αλλά απλά μια αγροικία γύρω της.
Όπου η λέξη κάστρο αποτελεί μέρος αυθεντικής τοποθεσίας, εκεί υπήρχε κατοπτευτικός τύμβος.
ΕΜΠΟΡΙΚΟΙ ΔΡΟΜΟΙ

Το αλάτι ήταν απο παλιά αναγκαίο, και το "Βιβλίο της Ημέρας της Κρίσης" αναφέρει τα φέουδα του Χέρφορντσαιρ να κατέχουν κοιτάσματα αλατιού στο "Φυτίλι" (Wick), συγκεκριμμένα στο Ντρόιτγουιτς (Droitwich). Η λέι του αλατιού ερχόταν απο το Ντρόιτγουιτς μέσω των Γουάιτ Χάουζ [κυρ. Λευκός Οίκος] στο Σάκλευ, Γουίτγουικ Μάνορ [Φέουδο του Λευκού Φυτιλιού], Γουάιτ-στοουν [Λευκόπετρα], Γουίτινγκτον (τοποθεσία του σημερινού παρεκκλησίου), Γουάιτ Χάουζ στο Τάπσλευ, τύμβο Χογκ στο Χέρφορντ και μέχρι το τέρμα του στο λόφο Μίνιντ Φέρντιν (Mynydd Ferddin Hill), μέσα απο το αρχοντικό Γουάιτφηλντ [Ασπροχώματα]. Μια άλλη λέι του αλατιού περνά μέσα απο τα Χένγουικ [της Κότας το Φυτίλι] και Ράσγουικ [του Βάλτου το Φυτίλι](Γουόρσεστερ), πάνω απο το πέρασμα του Στόρριτζ στο δάσος του Γουίτμαν [Άσπρος Άνθρωπος] και τέλος έρχεται μέχρι το Γουάιτ Κάσλ [Λευκό Κάστρο], περνώντας πάνω απο τα Γουάιτ Ροκς [Λευκούς Βράχους] στο Γκάργουει. Παρόμοιες λέι περνούν μέσα απο τόπους όπως το Σώλτμαρς Κασλ [Κάστρο του Έλους με το Αλάτι], το Γουάιτγουελ Χάους [Οίκος του Λευκού Πηγαδιού], τα δύο Γουάιτ Κρος [Λευκό Σταυροδρόμι], το Γουάιτκλιφ [Λευκόπετρα], το Γουάιτγουει Χεντ [Κεφαλάρι του Άσπρου Δρόμου], το πέρασμα Γουίτς [Φυτίλι] πάνω απο τα όρη Μάλβερν. Είναι φανερό τι κουβαλούσαν οι 'άσπροι' άνθρωποι.

[pl09] ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΧ ΣΗΜΑΝΤΗΡΙΟΙ ΛΙΘΟΙ
1. Ρεντ Λάιον, Μάντλευ (Red Lion, Madley)
2. Κρέντενχιλλ (Credenhill)
3. Οδός Γουάι,Χέρφορντ (Wye St. Hereford)
4. Μπάρτονσαμ (βλ. Πίν. VIII)(Bartonsham)

[pl10] ΠΙΝΑΚΑΣ Χ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΗΜΑΝΤΗΡΙΟ ΛΙΘΟ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟ
1. Λίθος Γουέρτζιν (Wergin's Stone)
2. Σταυρός Πέντλαρ, Λάνιγκον (Pedlar Cross, Llanigon)
3. Σταυρός της αυλής της εκκλησίας, Βόουτσερτς (γομφωμένος, με οπή στο σώμα του, Μπίττερλυ)
4. Σταυρός της αυλής της εκκλησίας, Κάπελ-υ-Φιν

Η πληροφορία για ένα αρχαίο κεραμουργείο στο δάσος Κιλν Γκράουντ (Kiln Ground) στο Γουίτνυ, μου επιτρέπει να καταδείξω το νόημα των πολυάριθμων αποθεμάτων κοκκινόπηλου, αχυρώνων και οικιών. Μια λέι που περνά απο αυτό το κεραμουργείο είναι ορατή στο Νιούτσερτς Χιλλ [Λόφος της Νέας Εκκλησίας] και περνά μέσα απο το Ρέντμποροου, Ρεντ Λέι[Κόκκινη Λέι] (μια αγροικία στον κεντρικό δρόμο απο την εδώ μεριά του Λέττον)' έπειτα η λέι συμπίπτει σε διάστημα δύο μιλίων με τον σημερινό δημόσιο δρόμο μέχρι και το Πόρτγουει και, διασχίζοντας το Χόουμ Φαρμ [Υποστατικό Χόουμ], Γκάμονς (όπου υφίσταται ακόμη ο αρχαίος δρόμος), τελικά φτάνει στο μικρό Ρεντ Χάουζ [Κόκκινος Οίκος], το Βυρσοδεψείο στο Φράιαρς (The Friars), Χέρφορντ' η λέι συνεχίζεται μέσα απο την εκκλησία του Γούλχοουπ, αλλά ο μικρός τοπικός κεραμέας έφτασε στα όριά του και ο κοκκινόπηλος εξαντλήθηκε πάνω σ' αυτό το δρόμο. Μια άλλη λέι απο αυτό το κεραμουργείο διασχίζει το Ρεντ Γκέιτς [Κόκκινη Πύλη] και το Έρντισλευ Παρκ.
Το τι κουβαλούσαν οι 'μαύροι' άνθρωποι, το δηλώνει το όνομα που δίνουν ακόμη στους σιδηρουργούς που δουλεύουν το σίδερο [αγγλ. blacksmith]. Όποιος μετέφερε υλικά απο ή προς τα τοπικά καμίνια, είτε ήταν μετάλλευμα, κάρβουνο ή σίδηρος, θα γινόταν μαύρος.
Το πρωιμότερο εμπόριο (πριν την επεξεργασία των μετάλλων) θα πρέπει να ήταν αυτό του πυριτόλιθου και, καθώς εκείνος που τον χρειαζόταν δεν θα διέσχιζε το Γκλούσεστερσαιρ για να τον προμηθευτεί, εκείνοι που δούλευαν τον πυριτόλιθο, οι λατόμοι, θα έρχονταν πάνω στο δρόμο για να τον πουλήσουν. Οι κατοπτευτικοί τύμβοι με το όνομα Λάξεμα [Knap] είναι συνηθισμένοι, κι αν ήθελα να ψάξω για φολίδες πυριτόλιθου, θα πήγαινα στα ριζά των Λαξεμάτων, τις παλαιότερες αγορές πυριτόλιθου. Τα Τιν Χιλλ, Τίνκερ'ς Χιλλ και Τίνκερ'ς Κρος [στα γαελικά, tinne-κομμάτι πέτρας, στα μέσα Ιρλανδικά tinne-φέτα] έχουν παρόμοια σημασία.

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΧΕΡΦΟΡΝΤ

Περισσότερες απο μία γραμμές περνούν μέσα απ'το Χέρφορντ. Υπάρχουν κατοπτευτικές τούμπες στο τύμβο Χογκς (Κάσλ Γκρην), στο Μάους Κάσλ (που σημειώνεται και ως Σκοτς Χόουλ (Scots Hole), στη τούμπα Γκάλλοους (οδός Μπέλμοντ), στο Χόλμερ Γκολφ Λινκς (Holmer Golf Links), στο Χόλμερ Λέιν (στην κορυφή του παλιού πλινθοποιείου) και μια σημαντική, το Μέρρυχιλλ (στο δάσος Χέιγουντ), που τώρα σημειώνεται ως Μπήτσγουντ. Υπήρχαν επίσης (ισοπεδωμένες σήμερα) κατοπτευτικές τούμπες ή σημεία στα Κασλ Χιλλ [Λόφος του Κάστρου], Πάλας Κόρτγιαρντ, Όβερμπρυ (Έιλστοουν Χιλλ) (Overbury, Aylestone Hill-Λόφος της Πέτρας-Σημαδιού), The Knoll [Γήλοφος], Τάπσλευ. Και απομεινάρια μιας άλλης προς το πορθμείο του Κάστρου, ευθυγραμμίζεται με το ανάχωμα που πλευρίζει το Μπίσοπ'ς Μήντοου [Λιβάδι του Επισκόπου].
Ένα παραποτάμιο μονοπάτι ορατό πάνω απο τον τύμβο Χογκς και την τούμπα του Χόλμερ Λέιν απεικονίζεται στον Πίνακα VIII.
Βρήκα μονοπάτια που διασχίζουν τις τοποθεσίες όλων των παλαιών εκκλησιών. Η οδός Αγ. Ιωάννου (St. John's St.), στην προέκτασή της περνά ακριβώς μέσα απο το ιερό του παρεκκλησίου των Ιπποτών του Αγ. Ιωάννου της Ιερουσαλήμ στο Γουάιντμαρς [Widemarsh, Πλατύ Έλος]. Η οδός Μπάρρολ (Barrol St.) μέσα απο το χώρο του Αγ. Γκούθλακ (St. Guthlac). Με το απογευματινό φως, ένα μονοπάτι είναι ορατό απο την αναβαθμίδα του Κασλ Γκρην, να περνά απο το μεγάλο κούτσουρο της φτελιάς στο Μπισοπς Μήντοου ως κάποιες κουπαστές στην όχθη του ποταμού, να πλευρίζει το Βάγκα Χάουζ, την οδό Κουέι (Quay St.), το χώρο της εκκλησίας Μπλακφράιαρς, βόρεια προς την εκκλησία Μπρίμφηλντ και νότια μέσα απο μια τάφρο απο την εδώ μεριά του σπιτιού του εφημέριου στο Άνω Μπάλλινγκαμ (Upper Bullingham). Άλλα ίσια μονοπάτια είναι ορατά μέσα απο ένα δεντρόκηπο πίσω απο το Κίλμπουρν (Λόφος Έιλστοουν), πάνω απο το χώρο της πανήγυρης της φετινής χρονιάς κοντά στις Τρεις Φτελιές (Three Elms), μέσα απο το δεντρόκηπο του Λίτλευ και κατεβαίνοντας το λειβάδι στη βόρεια πλαγιά του λόφου Έιλστοουν, περνά δίπλα απο το νερόλακκο του Μπάρκοτ και ως το Τένμπουρυ.
ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΠΗΓΆΔΙΑ

Οι γραμμές λέι μας υπενθυμίζουν ή βοηθούν να ανακαλυφθούν πολλά απ' αυτά, αφού κάποιο ευθύ μονοπάτι κατευθυνόταν ή προσπερνούσε όλα τους. Υπάρχει το Χόλυ Γουελς [Holly Wells - Ιερό Πηγάδι] στο Ντίνεντορ, μεταξύ Μπλέικμιρ [Blakemere, "Μαυρονέρι"] και Πρέστον και κάτω απο το λόφο του Χέρροκ (Herrock Hill). Όταν είμασταν παιδιά, ζούσαμε εκεί κοντά, και συνήθως το Κόλντγουελ (Coldwell-Κρύο Πηγάδι) στο Χόλμερ το αποκαλούσαμε Ιερό Πηγάδι και βρίσκαμε το δρόμο μας στήνοντας πέτρες ως το αρχαίο λιθόκτιστο πηγάδι που τώρα έχει καταστραφεί. Έμοιαζε πολύ με το πηγάδι του Τσέιμπερ, κοντά στο μύλο στο Γούμπλευ. Το Γκόλντεν Γουελ [Golden Well-Χρυσό Πηγάδι) κοντά στο Ντόρστοουν (Dorstone) βρίσκεται πάνω σε μια λέι που περνάει μέσα απο το Λίθο του Αρθούρου (Arthur's Stone), το Γκολντ Ποστ [Gold Post-Χρυσός Στύλος] (μια καλύβα) και τερματίζει στο Πεν-υ-Μπηκον ["Κορυφή της Φρυκτωρίας"]. Τα δυο 'gold' πάνω σε ένα μονοπάτι δηλώνουν εμπορικό δρόμο. Γραμμές λέι στοχεύουν αλλά δεν προσπερνούν, πολλά πηγάδια στις πλαγιές του Μάλβερν-της Αγ. Άννης, το Ιερό Πηγάδι, το Γουώλμς [Walms, μέσ. αγγλ. walme-φυσαλίδα, που παραπέμπει στο σχήμα των τύμβων] (υπάρχει μια οδός Γουώλμς, που πέρνει το όνομά της απο μια λέι στο Χέρφορντ και ένα επίθετο Γουώλμσλευ), του Αγ. Πιούτρες [St. Pewtress, Άγ. Πέτρος] και ένα (το όνομα του οποίου δεν βρίσκω) κοντά στο Τσέιζ Ινν, πάνω απο το Κόλγουελ (Colewell), χωριό που έχει αυτό καθ' αυτό το όνομα πηγάδι του Κολ - του μάγου.
Στην Κορνουάλη φωτογράφησα την οξυκόρυφη 'κυψελωτή' λίθινη κατασκευή που κάλυπτε ένα Ιερό Πηγάδι, και που επιστεφόταν απο σταυρό' σαν σύνολο, ταίριαζε προφανώς για κατοπτευτικό σημείο. Σποραδικά, όπως στο Ιερό Πηγάδι του Φλίντσαιρ, έχει κτιστεί παρεκκλήσι πάνω απο το πηγάδι. Τοπικό μας παράδειγμα αποτελεί το Μάρντεν, όπου το πηγάδι, στο δυτικό άκρο της εκκλησίας και ευθυγραμμισμένο με το ιερό (και την λέι) συνδέεται με την παράδοση του Αγ. Έθελμπερτ.
Υπάρχει ένα αρχαίο πηγάδι στην αυλή της εκκλησίας του Γκούντριτς, με ένα μονοπάτι να περνά απο κει, όχι όμως και μέσα απο την εκκλησία.

ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

Πολλοί ερευνητές έχουν καταγράψει επιβεβαιωτικά στοιχεία.
Ο Κος G.H.Piper (Woolhope Club Transactions-Πρακτικά της Λέσχης Γούλχοουπ, 1882,σ.176) λέει: "Αν τραβήξουμε μια γραμμή απο το (όρος) Σκέρριντ-φώρ (Skerrid-fawr) βόρεια προς τον Λίθο του Αρθούρου, θα περάσει απο τον οχυρωματικό περίβολο και το νοτιότερο σημείο του λόφου Χάττεριλλ (Hatterill Hill), το Όλντ Κάσλ, το κάστρο του Λόγκταουν και τα κάστρα του Ούρισει (Urishay) και του Σνόντχιλλ (Snodhill)".
Ο Κος Thos. Codrington (Roman Roads in Britain-Ρωμαικοί δρόμοι στη Βρεττανία, 1903) λέει: "Μεταξύ των ακραίων σημείων, υπάρχουν πολλά ευθύγραμμα διαστήματα, όχι απόλυτα πάνω στην ίδια γραμμή, και που κατευθύνονται γενικά προς κάποιο ορόσημο. Είναι πολλές οι περιπτώσεις, που κάποιος τύμβος ή ανάχωμα αποτελεί το ορόσημο, και ο δρόμος περνά γύρω του ή κοντά του. Το Σίλμπουρυ μας δίνει ένα παράδειγμα και το Μπρίνκλοου (Brinklow), στον Φος, ένα άλλο".
Ο Κος James G. Wood (Woolhope Club Transactions, 1910,σ. 146) λέει: "Η προέλευση και προορισμός αυτών των τύμβων που συνδέονται με ρωμαικούς δρόμους θα ανταπέδιδε γενναία την έρευνα. Εντόπισα τα ίχνη μιας σειράς απο τέτοια έργα σε όλο το μήκος του Νότιου Μόνμαουθσαιρ και του Δυτικού Γκλούσεστερσαιρ απο το Κέρλιον [Caerleon, ουαλ. "Λεοντόπολη"], διαμέσου του Κέργουντ (Caerwnt) μέχρι μέσα στο Δάσος. Όλα τους είναι τοποθετημένα έτσι, ώστε το ένα να είναι ορατό από το άλλο και προς τις δύο κατευθύνσεις. Επίσης, βρίσκουμε πως αυτοί οι δρόμοι ήταν σε πολλές περιπτώσεις στοιχημένοι ή χαραγμένοι σε ευθεία γραμμή με μικρούς οχυρωματικούς περιβόλους ή παρόμοιους τύμβους - που ήταν, στην πραγματικότητα, σταθμοί χωρομέτρησης".
Ο π.S.Bentley (History of Bosbury, 1891) λέει: "Κάτω απο το σταυρό στην αυλή της εκκλησίας, κατά την μεταφορά στη σημερινή του θέση το 1796, βρέθηκε ένας τεράστιος άμορφος πέτρινος όγκος που ζύγιζε περί τους δύο τόνους. Η πέτρα αυτή κείτεται τώρα στην αυλή, κοντά στον πύργο στη νότια πλευρά". Ένας άλλος συγγραφέας την αναφέρει ως "αυτός ο μεγάλος αλάξευτος όγκος σιλλούριου βράχου".
Ο Κος Hillaire Belloc (The Old Road-Ο παλιός δρόμος, 1904), γράφοντας για το Πίλγκριμς Γουέι [Pilgrim's Way, Δρόμος του Προσκυνητή], λέει: "Τώρα, στη διαδρομή του απο το Γουίντσεστερ προς το Καντέρμπουρυ, ο Παλιός Δρόμος έρχεται, όχι απο κοντινή απόσταση, αλλά ακριβώς κατά πάνω σε δεκατρείς ερειπωμένες ή ενεργές εκκλησίες".
Ο Κος Belloc λέει ακόμη: "Η ιερότητα των πηγαδιών συνδέεται σε όλη τη Χριστιανοσύνη με κείνη της αγίας τράπεζας"' και δίνοντας παραδείγματα απο την ηπειρωτική Ευρώπη, αναφέρεται και σε ένα πηγάδι κάτω απο την αγία τράπεζα του Γουίνστεστερ.

ΡΩΜΑΙΚΟΙ ΔΡΟΜΟΙ

Η ακριβής σχέση των ρωμαικών δρόμων με τις πρωιμότερες λέι είναι θέμα μελλοντικής έρευνας, πάντως ο Κος Τζακ, μέλος του συλλόγου μας, βρίσκεται στο σωστό δρόμο, όταν διερευνά την επιφανειακή κατασκευή, για να αποφανθεί αν ένας δρόμος μπορεί να αποκληθεί ρωμαικός. Δεν είναι εύκολο να κατανοήσουμε ότι πολλοί βρεττανικοί δρόμοι ήταν για τους ρωμαίους κατακτητές τόσο αρχαίοι, όσο είναι τα ρωμαικά κατάλοιπα για μας.
Η γενική μου εντύπωση απο τα δεδομένα της παρατήρησης είναι ότι οι ρωμαίοι χωροθέτες χρησιμοποίησαν το σύστημα κατόπτευσης' ότι αξιοποίησαν παλαιά μονοπάτια, εφοδιάζοντάς τα με διαπλατύνσεις και το πολύ ανώτερο οδόστρωμα και υπόστρωμά τους' επίσης ότι, καθώς εργάζονταν σε μία φάση αποδιοργάνωσης του συστήματος των λέι, δεν συνεκτίμησαν τα πρωταρχικά σημεία σε μακρινές αποστάσεις, αλλά δουλεύοντας σε μικρά διαστήματα μεταξύ λόφων και σημείων, οι δρόμοι τους δεν έχουν τόση συνοχή και ατομική υπόσταση. Βρίσκω ενδείξεις ότι εγκατέστησαν τις φρουρές τους πάνω σε αρχικές λέι και ότι αυτές ήταν την εποχή εκείνη τόσο πολυάριθμες, ώστε σχημάτιζαν τα όρια των φρουρίων ή των πόλεων, κι έτσι καθόριζαν το πολυγωνικό σχήμα τους. Είναι επίσης πιθανό, ότι πολλοί ρωμαικοί δρόμοι, απο τους οποίους έχουν διασωθεί αποσπάσματα, δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ, παρ' όλο που τα κατοπτευτικά σημεία πάνω στην αρχική λέι συνεχίζουν στην ίδια γραμμή.
Ο δρόμος απο το Έιμεστρυ προς το Σταυροδρόμι του Μόρτιμερ, κατεβαίνει στον ποταμό Γουάι, στο ύψος της εντομής στο Μπριτζ Σόλλαρς.
Ο ευθύς 'ρωμαικός' δρόμος απο το Λέιντγουωρντιν και μέσα απο το Πέιτοου και το Γουίγκμορ Μουρ (αντικείμενο πρόσφατης ανασκαφής) συνεχίζει ως λέι, περνώντας μέσα απο τις εκκλησίες του Λάκτον και του Κίγκσλαντ.
Θεωρώ ότι οι υπάρχοντες χάρτες ρωμαικών δρόμων έχουν μικρή αξία, καθώς βασίζονται στην υπόθεση ότι δεν υπήρχαν ευθείς κατοπτευτικοί δρόμοι πριν την έλευση των Ρωμαίων και ότι (αρκετά παράλογα) τέτοιοι δρόμοι θα είχαν στροφές και θα έπρεπε να ακολουθήσουν τα μονοπάτια στα οποία ταξίδεψαν κάποιοι παλαιοί συγγραφείς. Βρίσκω ότι οι λεγόμενοι ευθείς ρωμαικοί δρόμοι, όπως εκείνος απο το Κέντσεστερ ως την γέφυρα του Λαγκ, βρίσκονται στην πραγματικότητα πάνω σε αρκετές ελαφρά αποκλίνουσες λέι, τρεις στη συγκεκριμμένη περίπτωση.

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ

Οι λέι και τα κατοπτευτικά τους σημεία προυπήρχαν απο αγροικίες, συνοικισμούς ή πόλεις, και καθώς αυτά τα τελευταία συνδέονταν με τα μονοπάτια, διάφορα τοπωνύμια με φυσικό τρόπο φέρουν ίχνη της προέλευσής τους.
Δεν αποτελεί μομφή για τους φιλολόγους το γεγονός ότι, μη γνωρίζοντας για τις λέι, οδηγήθηκαν σε παρερμηνείες και πρέπει να κάνουν έναν τεράστιο αριθμό διορθώσεων. Συγκεκριμμένα, θα εντοπίσουν μια αμέλεια κατά το παρελθόν όσον αφορά τη μετάφραση τοπωνυμίων, υπο το φως των εμπόρων που έρχονταν να συναντηθούν πάνω στους δρόμους με αγοραστές σε προκαθορισμένα σημεία.

[pl11] ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙ ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Μπίττερλευ
[pl12] ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΙ ΔΕΝΤΡΟ
Η Δρυς του Ήστγουντ, Τάρρινγκτον

Το έζησα πολλές φορές και θα παρουσιάσω μία περίπτωση λεπτομερειακά. Ένας τοπικός αρχαιοπώλης, (ο Κος W. Pitley) πάντα ισχυριζόταν ότι υπήρχε μια αρχαία πηγή - η πηγή Μπήγουελ (Bewell)-κοντά στο αρχοντικό Μπήγουελ και στο ζυθοποιείο του Χέρφορντ, στο κέντρο της πόλης. Όταν μέναμε εκεί με τον πατέρα μου δεν γνωρίζαμε τίποτε γι' αυτό. Πριν ένα χρόνο περίπου όμως, οι τωρινοί ιδιοκτήτες, κατά την εκσκαφή ενός καινούργιου βαθιού πηγαδιού και της οικοδόμησης ενός καινούργιου μηχανουργείου, αποκάλυψαν την παρακάτω επιγραφή χαραγμένη σε πέτρα, στη βάση του τοίχου του ζυθοποιείου, στην εποχή μου καλυμμένη απο ένα βραχόκηπο:

Πηγάδι, 71 ΠΟΔΙΑ, 1724

Πάντα πίστευα ότι η ετυμολογία που είχαν δώσει για το τοπωνύμιο 'οδός Μπήγουελ' ως 'Πίσω από τον τοίχο' (Behind the wall) ήταν λανθασμένη.
Υπάρχει ένας λόφος στο δρόμο του Κάνον Πίον με το όνομα Μπιούλευ (Bewley) ή Μπιούντλευ Πίτς (Bewdley Pitch). Με βάση μόνο την εικασία μου ότι το Μπιού-λει [Bew-ley, Γραμμή του Κλαδιού, σαξ. bewis, κλαδί] θα μπορούσε να οδηγεί στο Μπιού-γουελ (Πηγάδι του Κλαδιού), τράβηξα μια γραμμή στο χάρτη και βρήκα μια λέι να πέφτει ακριβώς πάνω σ' αυτό το 'Απήδημα' [pitch] (ή απότομο δρόμο), που περνούσε απο τα βόρεια μέσα απο την Τάφρο του Επίσκοπου [Bishops Moat] (δυτικά απο το Κάστρο του Επίσκοπου), το Μήρ Όουκ [Meer Oak, Δρυς στη Θάλασσα), την εκκλησία του Μπάκνελλ, το Στρητ Κορτ [Δικαστήριο του Δρόμου], την αυλή της εκκλησίας του Στρέντφορντ και του Μπίρλευ, καθώς και ακριβώς πάνω απο το σημείο του πηγαδιού. Νότια, πάνω απο τα Πάλας Φορντ [Palace Ford, Διάβαση του Παλατιού], Ντίνεντορ Κάμπ [Οχυρωματικός περίβολος του Ντίνεντορ], Κάραντοκ, Πίκτς Κρος [Picts Cross, το Σταυροδρόμι του Πίκτη), Χόουμ Γκρην Κρος (Hom Green Cross), την εκκλησία του Γουόλφορντ, το λόφο Λέις [Leys Hill, Λόφος των Γραμμών), το Σπίτς Χάουζ [Speech House, Βουλευτήριο;]' σ' αυτά τα σημεία υπήρχαν πολυάριθμες επιβεβαιώσεις χάρη σε τμήματα δρόμων [που ευθυγραμμίζονταν με τη λέι].

ΟΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΕΣ ΛΕΙ

[pl13]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΙΙ ΔΕΝΤΡΑ
1. Ένας λόφος 'Μονοδένδρι', Λάνβιχάνγκελ-ναντ-Μέλαν(Llanvihangel-nant-Melan)
2. Η Δενδροστοιχία με τα Σκωτσέζικα Έλατα, Μόννινγκτον(Scotch-Fir -ή Scots Pine- Avenue, Monnington, βλ. Πίν. VII)

[pl14]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙV ΟΧΥΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΒΟΛΟΙ
1. Η μία απο τις Τέσσερις Τούμπες, Σάττον Γουώλς (Four Mounds, Sutton Walls)
2. Το φρυκτωρικό ύψωμα του Χέρφορντσαιρ (Herefordshire Beacon)

Αφού αποδείξαμε το γεγονός της ύπαρξης των λέι, με τις υψηλών ικανοτήτων τεχνικές μεθόδους κατασκευής τους, αποτελεί αναγκαστικά γεγονός και το ότι μια τέτοια εργασία απαιτούσε ικανούς ανθρώπους, προσεκτικά εκπαιδευμένους. Θα ήταν άνθρωποι της γνώσης, συνεπώς άνθρωποι με εξουσία πάνω στον απλό λαό. Και τώρα έρχεται η εξής υπόθεση. Κράτησαν την τέχνη τους μυστική απο τους υπόλοιπους, καθώς κυλούσαν οι αιώνες; Υπήρξαν μια πολυμαθής και ιερατική τάξη, στην οποία δεν γινόταν κανείς δεκτός, αν δεν περνούσε απο μακρά εκπαίδευση - όπως περιγράφει τους Δρυίδες ο Καίσαρας; Ή έγιναν επίσης - όπως λένε για τους Δρυίδες ο Διόδωρος και ο Στράβων- βάρδοι και μάντεις; Μήπως, παράλληλα με την αποδιοργάνωση των λέι, ξέπεσαν στις μάγισσες του Μεσαίωνα; Η λαογραφία αποδίδει στις μάγισσες τη δύναμη να καλπάζουν στον αέρα πάνω σε σκουπόξυλα (broomstick) και τη δύναμη της βασκανίας, το κακό μάτι. Πετούσαν (με τη φαντασία) πάνω απο τα Μπρούμυ Χιλλ [Broomy Hill, Λόφος με τα Σπαθόχορτα] και τα Μπρούμ-λει [Broom-ley, broom το σπαθόχορτο, το αρχαίο υπερικόν, φαρμακευτικό φυτό με πολλαπλές χρήσεις - για την αποκατάσταση του έμμηνου κύκλου,τρομώδεις σπασμούς, διουρητικό (Διοσκορίδης), επουλωτικό (Αέτιος)' "ξηραίνει και θερμαίνει" για όλους τους αρχαίους ιατρούς]. Ίσως οι αρχαίες μέθοδοι κατόπτευσης καταδικάζονταν ως μαγγανεία απο τους πρώτους χριστιανούς ιεραπόστολους.
Μήπως ήταν οι λαικοί μαθητές (laity) ή άνθρωποι των λέι [lay-men, βάρδοι-από το lay, μπαλλάντα] του Μπέογουλφ;
Σε κατοπινές εποχές, ο πρώτος άγγλος ποιητής μας ήταν κάποιος Λάγιαμον (Layamon), και στις μέρες του υπήρχαν άνθρωποι με τα ονόματα Λέισεστερ, Λέι και Λέιλαντ (Ley-cester, Leye, Ley-land).
Στο Λεξικό της Οξφόρδης παρατίθεται η παρωχημένη λέξη cole [λάχανο], η οποία τον 16ο αι. σήμαινε τον ψευδομάγο, τον ταχυδακτυλουργό και η λέξη cole-prophet (ή cold prophet)[ψευδοπροφήτης] με παρόμοιο νόημα' αναφέρεται επίσης το cole-staff [μαγικό ραβδί] ή cowl-staff [ραβδί με καλύπτρα], το οποίο, αν και τότε σήμαινε το ραβδί μεταφοράς, αποτελούσε - υποθέτω - την κατοπτευτική ράβδο ενός cole-man ['ραβδούχου'] που ήταν ο μάγος των λέι. Η λέξη επιβιώνει ακόμη ως colporter [κυριολεκτικά, 'ραβδοφόρος'], πλανόδιος πωλητής βιβλίων, που μεταφέρει την πραμάτεια του πάνω στον ώμο με ραβδί.
Στην περιοχή μας έχουμε τον Λόφο Κόλντμαν (Coldman Hill), το Δημαρχείο Κόλντστοουν (Coldstone Common), τη Τούμπα Κόουλς,Όρκοπ (Coles Tump, Orcop) και το όρος Κόουλς, Πρίστειν (Coles Mountain, Presteign). Σε άλλα σημεία της Αγγλίας υπάρχουν τα Κόλευ, Κόλμπουρυ, Κόουλμπατς, Κόουλστοκ, Κόουλσχιλλ, Κόλφορντ, Κόλχαμ, Κόλτσεστερ και Κόουλριτζ (Coley, Colbury, Colebatch, Colestock, Coleshill, Coleford, Coleham, Colchester, Coleridge), αυτό το τελευταίο με το εναλλακτικό όνομα Κόλντριτζ (Coldridge), που επιβεβαιώνει άλλες περιπτώσεις, όπου παρεισφρύει το -ντ-. Υποθέτω πως το Κολντ Χάρμπορ, Κέντ-τσερτς (Cold Harbour,Kentchurch)λεγόταν αρχικά Κόουλ Χάρμπορ (Cole Harbour).
Το Κόλμανσγουελ [Colmanswell, κυριολ. Πηγάδι του Μάγου] στην Ιρλανδία έχει μέχρι σήμερα ένα 'ιερό' πηγάδι, και το όνομα αυτό, μαζί με το δικό μας αρχαίο Κόλγουελ [Colewelle, επίσης 'Πηγάδι του Μάγου'] στο Χέρντφορσαιρ, που τώρα παρεφθάρη σε Κόλγουωλ [Colwall, Τείχος του Κόουλ], βρίσκονται πιο κοντά στη σημασία της αρχαίας ρίζας, απ' ό,τι τα τρία Κόλντγουελ [Coldwell, Κρύο Πηγάδι] στο Χόλμερ, το Κίνγκστον και την Κορνουάλη (Holmer, Kingston,English Bicknor).
Ένας επίσκοπος ονόματι Κόλμαν (Colman) μνημονεύεται στο Αγγλοσαξωνικό Χρονικό και το Κόουλ (Cole) είναι κοινό επώνυμο έως και σήμερα.
Υπάρχουν και άλλα ονόματα για τους κατασκευαστές λέι, που υποδηλώνονται σε δύο τοπωνύμια του Ντέρμπυσαιρ, το Τότμανς Λόου [Totmans Low, σκωτ. γαελ. tota, λοφίσκος] και το Λέντμανς Λόου [Laidmans Low, μέσ. ιρλ. ledh, βραχώδης λόφος, τραχύς, τρομερός' σκωτ.γαελ. ladarna, τολμηρός],το 'Λόου' όντας ο 'κατοπτευτικός τύμβος'.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΚΥΝΗΓΟΥΣ ΛΕΙ

Προκειμένου να ανακαλύψετε γραμμές λέι, επιμείνετε να καθοδηγείστε απο αναμφισβήτητα κατοπτευτικά σημεία, όπως τεχνητούς τύμβους (συμπεριλαμβανομένων των οχυρώσεων των κάστρων), τάφρους και νησίδες μέσα σε λάκκους ή λίμνες. Στην πράξη, κάποιες εκκλησίες μπορούν να ληφθούν ως κατοπτευτικά σημεία, σε ορισμένες περιπτώσεις πάντως, μια λέι μπορεί να περνά μέσα απο τούμπα ή πηγάδι κοντά στην εκκλησία. Αποφύγετε για λίγο τον πειρασμό να παίρνετε για λέι το κάθε κομματάκι ίσιου και στενού δρόμου. Σβύστε κάθε λέι που νομίζατε πως βρήκατε, αν δεν περνά μέσα απο τουλάχιστον τέσσερα αναμφισβήτητα κατοπτευτικά σημεία, χωρίς να περιλαμβάνετε τους δρόμους.
Πρέπει να χρησιμοποιείτε κυβερνητικούς επιτελικούς χάρτες. Η κλίμακα με την οποία πρέπει να δουλεύετε είναι η "ίντσα προς μίλι"[1:50.000]. Άλλοι χάρτες δύο ή τεσσάρων μιλίων προς ίντσα είναι σχεδόν άχρηστοι, αν εξαιρέσουμε την ανίχνευση μεγάλων λέι.
Κάποιες φορές θα χρειαστεί να συνεχίσετε μια γραμμή σε όμορους χάρτες. Χάρτες κατά τομείς είναι άχρηστοι γι' αυτή την ακριβή εργασία.
Τα ελάχιστα απαιτούμενα για πραγματική εργασία είναι περίπου τέσσερις τάβλες ζωγραφικής, ένας ελαφρύς κανόνας 24 ιντσών [60 cm], ένας κανόνας σχήματος Τ για να καρφιτσώνετε τους όμορους χάρτες μεταξύ τους με ακρίβεια πάνω στις τάβλες, ένας κανόνας σχήματος Τ με κινητή κεφαλή για να προσαρμόζεται στις γωνίες των λέι, έτσι ώστε να τις συνεχίζετε στους παρακείμενους χάρτες κι ένα κουτί καρφίτσες με μεγάλο κεφάλι, σαν αυτές που χρησιμοποιούν οι φωτογράφοι (εκτός απο τις συνηθισμένες καρφίτσες). Μια πυξίδα για έρευνα πεδίου, που χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με ειδικό βαθμολογημένο καντράν πάνω στην κινητή κεφαλή ενός κανόνα [Σ.τ.Μ.: τοπογραφικό όργανο, θεοδόλιχος' διαθέτει στρεπτούς βραχίονες για διόπτευση και για τη μέτρηση οριζόντιων ή κατακόρυφων γωνιών' ο συγκεκριμένος τύπος φέρει προσαρμοσμένες μαγνητικές πυξίδες] αποτελούν βοηθήματα που αποδείχθηκαν αξιόλογα.
Όταν βρείτε μια 'καλή λέι' πάνω στο χάρτη, ερευνήστε την επί τόπου με τα πόδια, θα βρείτε τμήματα και ίχνη των μονοπατιών, πάντοτε σε ευθεία γραμμή' αν τα δείτε μια φορά, στο μέλλον θα τα αναγνωρίζετε πιο εύκολα.
Όταν απαιτείται μεγαλύτερη λεπτομέρεια, όπως μέσα σε χωριά ή πόλεις, η κλίμακα της μιάς ίντσας είναι πολύ μικρή, είναι απαραίτητη η κλίμακα των έξι ιντσών [1:10.000]. Η γωνία της λέι μεταφέρεται σ' αυτήν απο το χάρτη κλίμακας μίας ίντσας, με τη βοήθεια της κινητής κεφαλής του κανόνα. Οι χάρτες πρέπει να καρφιτσώνονται ο ένας δίπλα στον άλλο πάνω στην τάβλα, αφού περάσετε πάνω απο τους χάρτες τον κανόνα σε σχήμα Τ, έτσι ώστε να ευθυγραμμίζει τα σημεία ταυτόσημων μοιρών, που είναι σημειωμένα στις άκρες των χαρτών' γεωγραφικό πλάτος για λέι που εκτείνονται Α και Δ, γεωγρ. μήκος για λέι προς Β και Ν. Οι άκρες των χαρτών δεν είναι πραγματικά ευθυγραμμισμένες με τις γραμμές των μοιρών και δεν πρέπει να σας καθοδηγούν.
Το κυνήγι των λέι δίνει μια νέα απόλαυση στους περιπάτους στην εξοχή και η γνώση για τις ευθείες γραμμές χαρίζει άλλη οπτική στον άγρυπνο παρατηρητή.
Φαντάζομαι τον πρόσκοπο Ενωμοτάρχη του μέλλοντος έξω να κυνηγάει λέι μαζί με τα μεγαλύτερα παιδιά της κοινότητας, και να τα εκπαιδεύει, καθώς στέκονται σ' ένα υπερυψωμένο κατοπτευτικό σημείο και κοιτάζουν στο βάθος: "Λοιπόν, Χάρολντ! Αν ξεκολλήσεις τα μάτια σου απ' αυτό το 'δοκάρι', θα δεις καλύτερα για να ξεκολλήσεις το μάτι του Κύριλλου απο κείνη τη μακρυνή τάφρο. Την έχει εντοπίσει αρκετά καλά, μια απλή λάμψη φωτός που έρχεται απ' το δαχτυλίδι νερού γύρω απ' το νησάκι. Όταν σου λέω να χρησιμοποιήσεις το κοντάρι σου σαν κατοπτευτικό ραβδί, δεν σου είπα να κοιτάξεις τίποτε άλλο. Τώρα βρήκαμε τη λέι, πιστεύω να δούμε ένα μέρος απο το παλιό μονοπάτι σε κείνο το μακρινό χορταριασμένο λιβάδι, απο την εδώ μεριά της τάφρου' είναι ίσιο και στενό και πολλοί δεν το βρίσκουν καθόλου, γιατί ψάχνουν για φαρδείς δρόμους, σαν τους δικούς μας αυτοκινητόδρομους".
ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Κλείνω εδώ τις σύμμεικτες σελίδες μου για το φυλλάδιο αυτό και ο κουρασμένος νους μου βρίσκει ανακούφιση σε δύο αναμνήσεις. Η μία, πενήντα χρόνια τώρα, όταν παλληκαράκι πάνω σ' έναν εμπορικό δρόμο για το οινοποιείο του πατέρα μου, ζόρισα το άλογό μου για να πάω να θαυμάσω τις Τέσσερις Πέτρες, που στέκονται σαν φρουροί στην άκρη ενός χωραφιού. Αργότερα την ίδια μέρα, έχοντας ανεβεί την απότομη πλαγιά του δάσους Ράντνορ, είχα μια πρώτη θέα του κάστρου Τόμεν, στην κορφή του δρόμου του Δάσους, με φόντο τα όρη Γουάι και την κοιλάδα του Ίρφον (Μπρέκονσαιρ). Και η νότα του ανικανοποίητου θαυμασμού που ήχησε τη μέρα εκείνη, υπέβοσκε μέσα απο μια σχεδόν πενήντα χρόνων ασυνήθιστα βαθειά γνώση της όμορφης μεθορίου των δυτικών της χώρας μας και τώρα ξέρω ότι ο υποσυνείδητος εαυτός μου προετοίμαζε το έδαφος και δούλευε πάνω στο πρόβλημα που βλέπω τώρα να επιλύεται.
Η δεύτερη ανάμνηση είναι ζωηρή και αφορά τον καταιγισμό αποκαλύψεων την υπέροχη ηλιόλουστη χρονιά που έφυγε. Μόλις που συνειδητοποιώ πως πέρασε μισός χρόνος, τα καθαρά άκαπνα τοπία των πρώτων ημερών του καλοκαιριού σαν εικόνα μιας άλλης εποχής, και μια μέρα του μεσοκαλόκαιρου να φτάνει στο τέλος της, όταν ήρθε η πρώτη ένδειξη. Απο τη στιγμή που άρχισε, δεν έπαψε η αλληλοδιαδοχή των νέων δεδομένων που αποκαλύπτονταν με την επιτόπια έρευνα πάνω στα μονοπάτια.
Αυτό που προσφέρω είναι το απλό πλαίσιο μιας νέας γνώσης, γνωρίζω όμως ότι έχει σταθερά θεμέλια και ότι η καλή, ολοκληρωμένη έρευνα πεδίου απο άλλους-διότι ίσως δεν μου μέλλεται να κάνω πολλά ακόμα-θα συμπληρώσει πολλά κενά. Γι' αυτό και γράφω.
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ. Σε ορισμένες περιοχές-όπως στον κάμπο του Σαλίσμπουρυ και στην πεδιάδα του Γιόρκσαιρ, υπάρχουν ομάδες τύμβων σε σειρά, τόσο πολυάριθμων, που είναι πιθανό οι περισσότεροι απ' αυτούς να είναι μόνο ταφικοί τύμβοι, όχι κατοπτευτικοί. Δεν είναι η ίδια περίπτωση με την περιοχή που ερευνήσαμε.

[pl15]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧV ΕΚΚΛΗΣΙΑ
Λέντμπουρυ (Ledbury}, το επιστέγασμα όπως φαίνεται απο το Τσέρτς Λέιν [Church Lane, Πάροδος Εκκλησίας]

[pl16]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVI ΚΑΣΤΡΟ
Κάστρο Γουίγκμορ(Wigmore Castle}' είναι εμφανής ο κατοπτευτικός τύμβος

[pl17]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVII ΚΑΣΤΡΟ
Κάστρο Μπράμπτον Μπράιαν(Brampton Bryan Castle)με τον γήλοφο Κόξωλλ(Coxall Knoll)στα δεξιά

[pl18]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVΙΙΙ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΕ ΤΑΦΡΟ
Γκίλλοου

ΧΑΡΤΕΣ

[pl19]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΧ. ΧΑΡΤΗΣ ΔΥΟ ΓΡΑΜΜΩΝ ΛΕΙ (Α & Β) ΚΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΩΝ C & D. ΒΛ. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ
(Βασισμένος στην Τοπογραφική Υπηρεσία του Επιτελείου Στρατού, με την έγκριση του Ελεγκτή της Γραμματείας της Α.Μ).

[pl20]
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΧ. ΧΑΡΤΗΣ ΟΚΤΩ ΓΡΑΜΜΩΝ ΛΕΙ ΠΟΥ ΔΙΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΠΕΛ-Υ-ΤΑΙΡ-ΥΒΕΝ,ΧΕΥ(CAPEL-Y-TAIR-YWEN, HAY). ΒΛ. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ
(Βασισμένος στην Τοπογραφική Υπηρεσία του Επιτελείου Στρατού, με την έγκριση του Ελεγκτή της Γραμματείας της Α.Μ).

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΠΡΟΜΕΤΩΠΙΔΑ
Επάνω: Κάστρο Τόμεν, Δάσος του Ράντνορ, υψόμετρο 312m' υποτίθεται πως είναι το Κάστρο Κρούγκερ στο Οδοιπορικό του Giraldus. Φόντο: Ξέφωτο πάνω σε γραμμή λέι. Κάτω: Οι Τέσσερις Πέτρες, Ν. Ράντνορ(Four Stones, New Radnor). Το ζευγάρι ανατολικά είναι ευθυγραμμισμένο για κατόπτευση προς το βάθος.

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι
Πρωτεύουσα κορυφή
Λόφος Τίττερστοουν Κλη (Titterstone Clee Hill) και Παρκ Χώλλ (Park Hall), Μπίττερλυ (Bitterley)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ Τύμβοι
1. Τρι-Φέντου, Πάντυ (Tre-Fedw, Pandy). Το Skirrid, μια πρωτεύσουσα κορυφή, στο βάθος.
2. Ντίντλευ (Didley). Στην άκρη, μια αγροικία.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ Τύμβος και τάφρος
1. Τύμβος Χόουτον (Houghton Mound)
2. Τάφρος Λέμορ (Lemore Moat). Παρατηρήστε πόσο λεπτή είναι η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σ'αυτόν τον τύπο τύμβου και στις τάφρους.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙV Αποδείξεις τριών σημείων
1. (τηλεφωτογραφία) Καθεδρικός του Χέρφορντ και Πεν-υ-Μπήκον (Pen-y-Beacon). Εδώ η κάμερα ήταν στημένη πάνω σε γνωστή λέι σε μια πύλη, κοντά στην κορυφή του λόφου Χάφοντ και η γραμμή περνά μέσα απο μια λιμνούλα (που σημειώνεται απο φύλλο χαρτιού), τον πύργο του Καθεδρικού και σε απόσταση 20 μιλίων την κορυφή βουνού ή γκρεμό. Μια άλλη λέι φαίνεται να διαπερνά το λιβάδι σε ευθεία γραμμή, ακριβώς εκεί που "το κοπάδι που μουγκανίζει ανασαλεύει αργά πάνω στο λιβάδι".
2. Τύμβος Τρί-Φέντου (βλ. Πίν. ΙΙ), που φαίνεται στην κορυφή μιας κατοπτευτικής γραμμής, με την οποία ευθυγραμμίζεται ο τωρινός δρόμος που οδηγεί στην αρχαία διάβαση Μόννοου (κατά μήκος της σύχρονης γέφυρας) στο Λάβινχαγκελ Μιλλ.

ΠΙΝΑΚΑΣ V. ΚΑΤΟΠΤΕΥΤΙΚΕΣ ΕΝΤΟΜΕΣ (όλες τηλεφωτογραφίες)
1. Εντομή με χωματουργικές εργασίες στο Τρέγουιν Κάμπ, πάνω απο το Πάντυ( Μπλάκ Μαουνταινς)
2. Εντομή διαμέσω κορυφής πλαγιάς στο Μάρστοου, που τώρα την ζεύει ένα γεφυράκι, φαίνεται επίσης μια κατοπτευτική γραμμή που κατεβαίνει ως τη διάβαση του ρέματος Γκάρρον. Ο δρόμος πέρα απο την εντομή βρίσκεται πάνω σε λέι.
3.Μπλάκ Ντάρρεν, Λόγκτάουν (Μπλάκ Μάουνταινς). Η λήψη έχει γίνει απο το Ταν Χάουζ, Λόγκταουν'σε απόσταση μόνο 90 μέτρων αριστερά και δεξιά της, η εντομή αρχίζει να φθίνει και τέλος εξαφανίζεται.

ΠΙΝΑΚΑΣ VI ΛΙΘΟΣΤΡΩΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ
1. Μέσα απο λάκκο κοντά στο Τεν Χάουζες (νυν Αναβαθμίδα της Μονής (Priory Terrace), Χόλμερ. Παρατηρήστε την καταφανή κατεύθυνσή του, που επιβεβαιώνεται και στο χάρτη.
2. Μέσα απο το ρέμα του Μόννοου, πίσω απο το Ταν Χάουζ, Λόνγκταουν. Δείγμα καλής τεχνικής εργασίας, οι λίθοι που περνούν μέσα απο την κοίτη συνδέονται με ρευστοκονίαμα ή σκυροκονίαμα. Αυτή η λέι βρίσκεται πάνω απο την εντομή του Πίν. V.

ΠΙΝΑΚΑΣ VII ΛΙΘΟΣΤΡΩΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ
1. Πάνω απο διάβαση στο ρέμα Όλκον, Λόγκταουν.
2. Ίνγκστοου, Ρος. Μέσα απο τον περίβολο και το στενό, προς το κέντρο του λάκκου, μπροστά απο το σπίτι. Δεν μπορώ να τα αποδώσω σε συγκεκριμμένες περιόδους.

[pl08] ΠΙΝΑΚΑΣ VIII ΚΑΤΑΦΑΝΕΙΣ ΛΕΙ
1. Βουνίσιο μονοπάτι (rhiw) νότια του Αββαείου Λάνθονυ, Μον. Χαράχτηκε με κατεύθυνση το Μπάλμαουρ (Balmawr) πάνω στην πλαγιά και καταδεικνύει ότι ήταν δυνατό ακόμη και για μονοπάτια σε ορεινές πλαγιές να παραμένουν ευθύγραμμα. Λήψη με απογευματινό φως, χάρη στο οποίο είναι εμφανές (αριστερά) το τριπλό μονοπάτι, απ' όπου υποτίθεται ότι μεταφέρθηκαν οι λιθόπλινθοι για τη στέγαση του Αββαείου, απο το λατομείο στην κορυφή.
2. Λίθοι στην κοίτη αρχαίου μονοπατιού κατά μήκος του Γουάι στο υποστατικό Μπάρτονσαμ (πρώην Μπάσσαμ), πόλη του Χέρφορντ. Το λιθόστρωτο "βυθίζεται" στην κοίτη του ποταμού στα δεξιά και η λέι συνεχίζει πάνω απο τις τούμπες στο Χόγκς Μάουντ και το Χόλμερ Λέιν. Παρατηρείστε στην δεξιά όχθη το σημαντήριο λίθο της διάβασης του ποταμού (βλ. Πίν. ΙΧ).

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΧ ΣΗΜΑΝΤΗΡΙΟΙ ΛΙΘΟΙ
1. Ρεντ Λάιον, Μάντλευ. Πάνω σε μια "κόκκινη" λέι [Σ.τ.Μ.: εννοείται εδώ μια λέι σχετιζόμενη με τη μεταφορά πηλού] που έρχεται απο το κεραμουργείο του Γουίτνευ. Παρατηρήστε το λίθο οροθεσίας δίπλα του.
2. Κρέντενχιλλ
3. Οδός Γουάι,Χέρφορντ, που σημαδεύει τη διάβαση Πάλας' υπάρχει ζεύγος τέτοιων λίθων.
4. Υποστατικό Μπάρτονσαμ, Χέρφορντ (βλ. Πίν. VIII).

ΠΙΝΑΚΑΣ Χ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΗΜΑΝΤΗΡΙΟ ΛΙΘΟ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟ
1. Λίθος Γουέρτζιν, Σάττον. Με πλατιά όψη κατάλληλη για κατόπτευση. Κοιλότητα για προσφορές στην πλατιά βάση. Πρώιμο παράδειγμα "στήλης με βάση".
2. Σταυρός Πέντλαρ πάνω απο το Λάνιγκον. Μενίρ λαξευμένο σε αδρό σχήμα σταυρού.
3. Στην αυλή της εκκλησίας Βόουτσερτς, βάση ακατέργαστη. Την διαπερνά μια λέι. Γομφωμένος στη βάση,ο σταυρός Μπίττερλευ, με οπή κατόπτευσης στο σώμα του.
4. Στην αυλή της εκκλησίας Κάπελ-υ-Φιν (Μπλακ Μάουνταινς).

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙ ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Μπίττερλευ (Βλ. Πίν. Χ)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΙ ΔΕΝΤΡΟ
Η Δρυς του Ήστγουντ, Τάρρινγκτον, πάνω σε λέι.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΙΙ ΔΕΝΤΡΑ
1. Ένας λόφος 'Μονοδένδρι', κοντά στο Λάνβιχάνγκελ-ναντ-Μέλαν
2. Μόννινγκτον Γουώκς, μια δενδροστοιχία με Σκωτσέζικα Έλατα, πάνω σε μια λέι χαραγμένη στο όρος Σκαρ Ροκ, Μπρόμπουρυ, που φαίνεται στο βάθος. Βλ. Χάρτη και Πίν. ΧΙΧ.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙV ΟΧΥΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΒΟΛΟΙ
1. Σάττον Γουώλς. Ένας απο τους κατοπτευτικούς τύμβους, απο τους τέσσερις που βρίσκονται εκεί, ένα ζεύγος στην ανατολική άκρη κι ένα ζεύγος στη δυτική, που εμφανίζεται εδώ.
2. Το φρυκτωρικό ύψωμα του Χέρφορντσαιρ. Στα αριστερά, η Ανεμοδούρα.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧV ΕΚΚΛΗΣΙΑ
Πάροδος Εκκλησίας (Church Lane), Λέντμπουρυ. Ο ανεξάρτητος πύργος της εκκλησίας του Λέντμπουρυ φαίνεται ότι βρίσκεται πάνω στη λέι.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVI ΚΑΣΤΡΟ
Κάστρο Γουίγκμορ. Το οχυρό βρίσκεται πάνω σε κατοπτευτικό τύμβο, ενώ η λέι διαπερνά και την εκκλησία, όπως συμβαίνει σχεδόν ανεξαίρετα, όταν κάστρο και εκκλησία γειτνιάζουν.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVII ΚΑΣΤΡΟ
Κάστρο Μπράμπτον Μπράιαν (πάνω σε κατοπτευτικό τύμβο) με το Κόξωλλ Νολλ (Coxall Knoll), έναν άλλο γήλοφο, δεξιά στο βάθος.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧVΙΙΙ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΕ ΤΑΦΡΟ
Γκίλλοου

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΧ ΧΑΡΤΗΣ ΔΥΟ ΓΡΑΜΜΩΝ ΛΕΙ
Α. Διαδοχικές λωρίδες, όπου εμφανίζεται η ευθεία λέι απο το λόφο Γκλάσκουμ (Glascwm Hill) ως το λόφο Μπίρλευ (Birley Hill), μέσω τεσσάρων τύμβων, της τούμπας Τάρρετ [Turret Tump, Τούμπα του Πυργίσκου], The Camp [Οχυρωματική Περίβολος], Μπάτς Τουτ [Batch Twt, Τούμπα Στοίβας] και του Άλμλευ, μιας τάφρου και του δασυλλίου Σάρνσφηλντ (Sarnesfield Coppice)' και η εκκλησία του Γούμπλευ.
Β. Απο το Λίτλ Μάουνταιν [Μικρό Βουνό] ως το Χόλλυ Γουέλ Μάλβερν [Ιερό Πηγάδι Μάλβερν], μέσω της Τούμπας του "Κάστρου" Μόκκας (Moccas "Castle" Tump), της εκκλησίας του Πρέστον-ον-Γουάι, της διάβασης Μπύφορντ, της εκκλησίας του Χόλμερ, του Πάλμερς Κορτ, μιας τάφρου, του Σάκνελ (Shucknell) και του Γουώλσοπθορν (Walsopthorne). Εμφανίζονται και τμήματα απο δύο ενδιαφέρουσες λέι:
C. Σκαρ Ροκ, Μπρόμπουρυ και μέσω της δενδροστοιχίας Μόννινγκτον ως την εκκλησία του Μόννινγκτον (Βλ. Πίν. ΧΙΙΙ)' και
D. Λίττλ Μάουνταιν (Γουέστμπρουκ), μέσω του Λίθου του Αρθούρου (ντολμέν), του Κρος Έντ [Cross End, Άκρη Σταυροδρομίου], εκκλησίας του Μόκκας, εκκλησίας του Μόννινγκτον, Πηγαδιού της Αγ. Άννης (St. Ann's Well) και Καθολικό του Μάλβερν(Priory Church, Malvern).

και το κειμενο σου (φορμαρισμενο κειμενο + φωτοφραφιες, πινακες, κλπ) θα μπορουσες να το εχεις πχ σε pdf και να το ανεβασεις σε καποιο filefactory, rapidshare, κλπ, απλα για να ειναι πιο ευαναγνωστο και πιο ευχρηστο, και για σενα και για τον αναγνωστη!