- «H γνώση δεν φέρει απαραίτητα ήθος» - ΝΕΑ - Μέσα από το Διεθνές Internet

ΒΙΚΥ ΧΑΡΙΣΟΠΟΥΛΟΥ

Εμμανουήλ Κριαράς: «Ο Αριστοτέλης λέει ότι ο άνθρωπος είναι πολιτικό ον. Ακόμη και σήμερα εξακολουθώ να ενδιαφέρομαι πολύ για την πολιτική» (φωτογραφίες: Γιώργος Γιακουμίδης)

«Δεν ήλπιζα τόσο μακρά ζωή... Θυμάμαι, ξέρετε, τον κομήτη του Χάλεϊ, την εμφάνιση του Ελευθερίου Βενιζέλου, παρέστην - μικρό παιδί - σε ένοπλο συλλαλητήριο στην Κρήτη...».

Ο καθηγητής της Μεσαιωνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, ο συντάκτης των 14 μέχρι σήμερα τόμων του μνημειώδους Λεξικού της Μεσαιωνικής Δημώδους Γραμματείας, ο απολυθείς στα 1968 από τη χούντα και έκτοτε ομότιμος καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς περιγράφει στα «NEA» τους δύο αιώνες (20ός και 21ος) της παρά ένα αιωνόβιας ζωής του.

Εξελέγη το 1950 στην έδρα της Βυζαντινολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου. «Αδικήθηκα τότε», λέει. «H απόδοσή μου θα ήταν σημαντικότερη, αν συνέπιπτε η επιθυμία μου (σ.σ.: είχε θέσει υποψηφιότητα από το 1948 στην έδρα της Νεοελληνικής Φιλολογίας, την οποία ανέλαβε τελικά ο Λίνος Πολίτης) με το αντικείμενο της δουλειάς μου. Ήταν σκάνδαλο αλλά και η μεγαλύτερη αποτυχία της ζωής μου αυτό».

Ποια πιστεύετε πως είναι, εν τέλει, η συμβολή του Βυζαντίου στην παγκόσμια διαχρονία των γραμμάτων;

Στην τέχνη προσέφερε το Βυζάντιο. Και στα γράμματα, αλλά κυρίως στην τέχνη. H προσφορά του είναι μεγάλη και σημαντική. Διατήρησε - όσο μπόρεσε - τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Υπήρξε η κιβωτός του. Με διαφορετικές κάθε φορά τάσεις, αλλά τον διατήρησε... Στον καθαρά λογοτεχνικό χώρο μπορεί να μην προσέφερε όσα θα μπορούσε υπό διαφορετικές συνθήκες. Ο χριστιανισμός, συχνά, συμμάχησε με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Το Βυζάντιο έχει έναν χαρακτήρα ιδιάζοντα, αλλά επικρατεί τελικά το ελληνικό στοιχείο, αυτό του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και τελικά το Βυζάντιο εξελληνίζεται. Είναι φυσικό κάποιος να προτιμά μια ορισμένη περίοδο και ο άλλος άλλη... E, κι εγώ από τότε που έπαυσα να είμαι δάσκαλος στο Πανεπιστήμιο οι ασχολίες μου δεν είναι με το Βυζάντιο, αλλά με τη νέα Ελλάδα. Αυτό κάτι λέει...

Εξακολουθεί να εργάζεται νυχθημερόν στο γραφείο τού διαμερίσματος του, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. «Όχι, δεν φοβάμαι τον θάνατο. Δεν θέλω όμως να πεθάνω αμέσως... Θέλω να ολοκληρώσω τις εκκρεμότητες των κειμένων μου».

H εξέλιξη της γλώσσας αντικατοπτρίζει την πορεία του ανθρώπου;

Είναι μια ένδειξη του πόσο υψηλότερα στέκει ο άνθρωπος από τα άλλα όντα. H εξέλιξη της γλώσσας είναι φυσιολογική. Εξελίσσεται όσο και ο λαός. Τεχνικά η γλώσσα δεν φτωχαίνει. Ο άνθρωπος μπορεί να είναι φτωχός ως προς τη γλωσσική έκφραση. Το ιδανικό της δεν αλλοιώνεται. Αυτά περί λεξιπενίας δεν τα πιστεύω. Είναι εφευρήματα των συντηρητικών. H γλώσσα πάσχει μόνο από την αδιαφορία του Έλληνα.

Πώς φαντάζεσθε τον 21ο αιώνα;

Ότι θα υπάρξει εξέλιξη σημαντική δεν αμφιβάλλω. Εκτός αν η θάλασσα ορμήσει κατά πάνω μας (έγινε κι αυτό), αλλά η επιστήμη θα προχωρήσει. Όμως η πρόοδος της γνώσης με την καθυστέρηση στο ηθικό μέρος - αυτό που συμβατικά μάθαμε να λέμε ήθος και ύλη - είναι απογοητευτική.

Ο καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς βλέπει τη ζωή του ανθρώπου ως ένα τραγικό γεγονός. «Διότι δεν δίδει η ζωή ευτυχία. Ο άνθρωπος είναι τραγική μορφή στη γη. Το γεγονός ότι έχει συνείδηση δεν νομίζω ότι είναι στοιχείο ουσιαστικής ευτυχίας».

Έχει τελικά συνείδηση ο σύγχρονος άνθρωπος;

Ο άνθρωπος ζει πιο ευτυχισμένα όταν δεν έχει συνείδηση της τραγικότητας της ζωής του. Εγώ - δυστυχώς - την έχω.

Ποια στοιχεία κάνουν τη ζωή μας λιγότερο τραγική;

Να επιτυγχάνεις εκείνο το οποίο υπηρετείς. Ο άνθρωπος είναι καμωμένος έτσι ώστε να θέλει να εργαστεί και να δημιουργήσει. Εγώ, στην ηλικία που είμαι, αν δεν ενεργούσα - όσο μπορώ - θα ήμουν δυστυχισμένος.

Αισθάνεστε την απουσία απογόνων;

Το να κάνεις παιδιά είναι κανονικό. Ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να ζήσει και να δράσει. Ο θάνατος του διακόπτει αυτή τη δράση και οι απόγονοι - θεωρητικά - τη συνεχίζουν. H γυναίκα μου (σ.σ.: η αείμνηστη καθηγήτρια Παιδαγωγικής στο ΑΠΘ Αικατερίνη Στρυφτού - Κριαρά) αντιμετώπιζε κάποια προβλήματα με την υγεία της που την έκαναν να πιστεύει ότι δεν θα φέρει σε πέρας μια εγκυμοσύνη. Το δέχτηκα αυτό ως μια ανάγκη της ζωής..

«Δεν φοβάμαι καμιά πολιτική εκτροπή. Μάλλον τη διαστροφή»

«H ζωή του ανθρώπου στη γη όμως είναι τραγική. Ο στόχος είναι η έξαρση. Ο άνθρωπος εξαίρεται διά της αλήθειας, της ειλικρίνειας, της θυσίας. H γνώση δεν φέρει απαραίτητα και ήθος», λέει ο Εμμανουήλ Κριαράς

«Μετά τη μεταπολίτευση μετείχα στο ευρωψηφοδέλτιο της Ένωσης Κέντρου Νέες Δυνάμεις (υπό τον Γεώργιο Μαύρο) σε μη εκλόγιμη θέση. Βέβαια εγώ ήμουν πάντα σοσιαλιστής, αλλά επειδή υπήρξε τότε μια τάση το κόμμα αυτό να εξελιχθεί σε ένα αριστερό, σοσιαλιστικό - έστω σοσιαλδημοκρατικό, είπα ναι... Στην Κατοχή μπήκα στο EAM έγινα και μέλος της ΕΛΔ (Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας) υπό τον Σβώλο και τον Τσιριμώκο. Μάλιστα τα Ες-Ες με συνέλαβαν εν ώρα συνεδρίασης με την ΕΛΔ και με φυλάκισαν στον Χαϊδάρι...».

Σήμερα πώς προσδιορίζετε την έννοια του σοσιαλισμού;

Κοινωνική μεγάλη πρόνοια. Δραστηριότητα πολιτική...

H πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού τι σήμαινε;

H του υπαρκτού, τίποτα. Εγώ δεν πίστεψα ποτέ. Διέκρινα πάντα τον κομμουνισμό από τον σοσιαλισμό... Το μέλλον της ανθρωπότητας είναι ο σοσιαλισμός. H ήττα του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν δηλώνει και ήττα του σοσιαλισμού.

Βιώσατε σειρά πολιτικών και κοινωνικών παρεκκλίσεων και εκτροπών. Φοβάστε τυχόν επανάληψη;

H χειρότερη εποχή που πέρασε ο Ελληνισμός τα τελευταία εκατό χρόνια είναι η δικτατορία των συνταγματαρχών. Έχω τη συνείδηση ότι αυτά τα εφτά χρόνια οδήγησαν πολύ πίσω τον Ελληνισμό. H δικτατορία του Παγκάλου ήταν ολίγον φαιδρή υπόθεση. Αυτό που φοβάμαι πλέον είναι η μη πρόοδος. H οπισθοδρόμηση...

Τη βιώνουμε σήμερα αυτή την οπισθοδρόμηση;

Είναι βέβαια πολύ θερμό το ερώτημα, αλλά θέλω να πιστεύω ότι όχι. Παρ' όλο που σήμερα έχουμε μια συντηρητική κυβέρνηση κατά την αντίληψή μου, δεν νομίζω ότι μπορούμε να πούμε πως σήμερα πάει πίσω ο Ελληνισμός. Γίνεται μια προσπάθεια να περισωθεί ό,τι μπορεί μέσα στη δύσκολη αυτή εποχή που περνάει όχι μόνο ο Ελληνισμός, αλλά όλος ο κόσμος.

Βιώνουμε δηλαδή παγκοσμίως μια μορφή πολιτικής εκτροπής;

Εκτροπή δεν έχουμε, αλλά έχουμε μια διαστροφή. Δηλαδή έχουμε προβολή τάχα δημοκρατικών ιδεωδών και πίσω απ' αυτά τα δημοκρατικά ιδεώδη δρα η επεκτατική δραστηριότητα. Μία ιμπεριαλιστική τάση είναι εμφανής όσο και αν οι πολιτικοί μας - Έλληνες και Ευρωπαίοι - δεν θέλουν να την εμφανίζουν.

ʼρα μιλάμε και για μια διαφοροποίηση της γλώσσας και των ίδιων των όρων. ʼλλο πράγμα προσδιορίζαμε κάποτε με τους όρους «φασισμό» ή «δημοκρατία» και άλλο σήμερα...

Μα φυσικά. Οι λέξεις και οι όροι παίρνουν κατά εποχές και περιόδους διαφορετικό νόημα. Και ο πλανητάρχης μας σήμερα μιλάει για δημοκρατία, αλλά δημοκρατικά φέρεται στους άλλους λαούς; Δεν νομίζω. Ίσως πρέπει να ξαναδούμε την έννοια των λέξεων και των όρων και ιδιαίτερα αυτών που αφορούν τη ζωή μας.

«O άνθρωπος είναι καμωμένος να δρα εγωιστικά»
H παγκοσμιοποίηση σας φοβίζει;

H αλήθεια είναι ότι ξεκινάει από τα οικονομικά συμφέροντα. Αυτό είναι το επικίνδυνο. Είναι μια δυσάρεστη εξέλιξη, ενώ θα περίμενε κανείς μια σύμπνοια των ανθρώπων. H τεχνολογία είναι μέγα αγαθό, αλλά εγκλείει πολλά δυσάρεστα. Επεμβαίνει στα ανθρώπινα δικαιώματα, με την τεχνολογία καταργούνται τα μυστικά του ανθρώπου. Αλλά η ευτυχία του ανθρώπου είναι η πρόοδος της ανθρωπότητας. H οποία προοδεύει τεχνολογικά, όχι όμως ηθικώς.

Μέθοδος διδασκαλίας του ήθους υπάρχει;

Διδασκαλία του ήθους δεν υπάρχει. Μαθαίνουμε την τεχνική. Πώς να μεταδώσουμε τις γνώσεις. Αλλά πώς να βελτιώσουμε το ήθος του ανθρώπου δεν το μάθαμε. Οι ανθρωπιστικές σπουδές βέβαια προάγουν τον άνθρωπο. Αλλά προαγάγουν το ήθος; Με το να πάω εγώ δηλαδή να μάθω αρχαία ελληνικά λαμπρά, βυζαντινά, τις γλώσσες του κόσμου, το ήθος μου εξυψώνεται; Δυστυχώς όχι. Διότι ο άνθρωπος είναι καμωμένος να δρα εγωιστικά. Λέμε πως η επιστήμη εξυπηρετεί την κοινωνία. Αλλά εξυπηρετεί πρώτα τον επιστήμονα. Εγώ λέω ότι έχω γράψει πενήντα πραγματείες. Κι αυτό με ικανοποιεί. Γιατί ΕΓΩ τα έχω γράψει.

«Σημασία έχει η έξαρση»
«H έξαρση είναι το σημαντικότερο πράγμα στη ζωή. Να εξαρθείς πάνω από τον εαυτό σου. Από τα πάθη σου. Σπάνια εξαίρονται οι άνθρωποι. H ζωή όλων βέβαια ενέχει στιγμές έξαρσης. Όταν λες την αλήθεια - ακόμα και όταν σε θίγει, σε πειράζει - είναι έξαρση. H θυσία για τον άλλο, ο έρωτας, η αφοσίωση είναι έξαρση. H φιλία, η αφοσίωση στον άλλο, η αλήθεια είναι έξαρση. Πίστευα πάντοτε σ' αυτό. Να λες πάντα την αλήθεια, έστω κι αν ενοχλεί. Μια παροιμία - δική μας, κρητική - λέει πως η αλήθεια είναι μαλώτρα...».

H δική σας αλήθεια ποια είναι;

H δική μου μεγάλη αλήθεια είναι ο δημοτικισμός. Πίστεψα επίσης ως προσόν - αρετή του ανθρώπου στην ειλικρίνεια. Αρτίκολο πρίμο: H ειλικρίνεια. Και κοινωνική δικαιοσύνη. Πιστεύω στον σοσιαλισμό. Αυτό το ηθικό που ζητάω από τον άνθρωπο μπορεί να το επιτύχει μια κοινωνική οργάνωση καλύτερη. Χωρίς Παιδεία όμως σοσιαλισμός δεν γίνεται.

ΤΑ ΝΕΑ ,