- ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΤΗΣ ΘΕΟΣΟΦΙΑΣ (Σειρά Γνώσης) - .-= Η ΣΟΦΙΑ =-.

Ερ. Τι είναι λοιπόν το Κάρμα;

Απ. Όπως σας είπα, είναι μέσα στο Σύμπαν ο "Υπέρτατος Νόμος", η πηγή, η αρχή όλων των άλλων νόμων, που υπάρχουνε σ' ολόκληρη τη φύση. Κάρμα είναι ο αλάνθαστος νόμος, που προσαρμόζει το αποτέλεσμα στην αιτία, στο φυσικό, νοητικό και πνευματικό πεδίο του Είναι. Δεν υπάρχει αιτία, απ' την πιο μεγάλη ως την πιο μικρή, απ' την αναταραχή των κόσμων μέχρι την απλή κίνηση του χεριού μας, που μένει χωρίς το αποτέλεσμα της. Κι επειδή το όμοιο παράγει όμοιο, το Κάρμα είναι ο αόρατος κι άγνωστος νόμος, που προσαρμόζει με σοφία, νοημοσύνη και δικαιοσύνη κάθε αποτέλεσμα στην αιτία του, επιστρέφοντας την σ' εκείνον που την δημιούργησε. Αν κι ο ίδιος ο νόμος είναι άγνωστος, η επίδραση του γίνεται αντιληπτή πολύ καθαρά.

Ερ. Τότε πρόκειται πάλι για το "απόλυτο", το "άγνωστο" και δεν χρησιμεύει πολύ στην εξήγηση των προβλημάτων της ζωής.

Απ. Το αντίθετο συμβαίνει. Αν και δεν γνωρίζουμε τι είναι το Κάρμα "αυτό καθ' εαυτό" στην ουσία του, γνωρίζουμε όμως πώς ενεργεί, και μπορούμε να καθορίσουμε και να περιγράψουμε με ακρίβεια τον τρόπο της δράσης του. Αγνοούμε μόνο την "πρώτη αιτία" του, όπως ακριβώς κι η σύγχρονη παγκόσμια φιλοσοφία δηλώνει πως η "πρώτη αιτία" κάθε πράγματος είναι "άγνωστη".

Ερ. Και τι έχει να μας πει η Θεοσοφία σχετικά με κάποια λύση για τις πιο πρακτικές ανάγκες της ανθρωπότητας; Πως εξηγεί τις φοβερές ταλαιπωρίες και τον σκληρό καταναγκασμό που κυριαρχούνε στις λεγόμενες "κατώτερες τάξεις";

Απ. Σύμφωνα με τη διδασκαλία μας, όλα αυτά τα μεγάλα κοινωνικά κακά - διάκριση τάξεων στην κοινωνία, και φύλων στις υποθέσεις της ζωής, άνιση κατανομή στο κεφάλαιο και την εργασία - όλα αυτά οφείλονται σ' ότι, λακωνικά αλλά αληθινά, ονομάζουμε Κάρμα.

Ερ. Ναι, μα δεν πιστεύω, όλα αυτά τα κακά, που μοιάζει να πέφτουν πάνω στις μάζες χωρίς διάκριση, να είναι το σύγχρονο ατομικό κάρμα που αξίζει ο κάθε άνθρωπος;

Απ. Όχι. Δεν είναι εύκολο να προσδιορίσει κανείς τις συνέπειες αυτών των κακών με αρκετή ακρίβεια, για να αποδείξει ότι το ειδικό περιβάλλον κι οι ειδικές συνθήκες, μέσα στις οποίες βρίσκεται ένας άνθρωπος, οφείλονται σε καρμικό χρέος, που η ίδια η ατομικότητα προετοίμασε σε προηγούμενη ζωή. Ας μη λησμονούμε το γεγονός πως κάθε άτομο υπόκειται στο γενικό νόμο που διέπει το σύνολο στο οποίο ανήκει. Έτσι φθάνουμε σε μια ευρύτερη αντίληψη του Καρμικού Νόμου. Δεν βλέπετε ότι το άθροισμα του ατομικού κάρμα γίνεται έτσι το κάρμα του έθνους στο οποίο ανήκουνε τα άτομα, κι ότι μ' αυτό το τρόπο καταλήγουμε στο παγκόσμιο κάρμα σαν συνολικό άθροισμα όλων των εθνικών; Τα κακά για τα οποία μου μιλήσατε δεν ανήκουν σ' ένα άτομο ή σ' ένα έθνος, είναι, λίγο ή πολύ, παγκόσμια. Κι απ' αυτή την ευρύτερη άποψη της ανθρώπινης αλληλεξάρτησης, ο νόμος του Κάρμα βρίσκει τη νόμιμη και δίκαιη εφαρμογή του.

Ερ. Μήπως πρέπει λοιπόν να συμπεράνουμε ότι ο νόμος του Κάρμα δεν είναι αναγκαστικά ατομικός νόμος;

Απ. Ακριβώς αυτό εννοώ. Χωρίς μια τόσο πλατειά και γενική γραμμή δράσης, δεν θα ήταν δυνατόν το Κάρμα να αναπροσαρμόζει την ισορροπία δύναμης στη ζωή και την πρόοδο του κόσμου. Είναι μια αλήθεια που παραδέχονται οι Θεόσοφοι, ότι η αλληλεξάρτηση όλων των ανθρώπων είναι η αιτία του ότι ονομάζεται Ανταποδοτικό Κάρμα. Σ' αυτό το νόμο πρέπει να αναζητήσουμε τη λύση του μεγάλου προβλήματος του ομαδικού πόνου και του τρόπου λύτρωσης απ' αυτόν.

Υπάρχει, εξ άλλου, κάποιος απόκρυφος νόμος, σύμφωνα με τον οποίο, κανείς άνθρωπος δεν ανυψώνεται πάνω από τις προσωπικές του ατέλειες, χωρίς να υψώσει επίσης, έστω και λίγο, την ομάδα ολόκληρη στην οποία ανήκει. Κατά τον ίδιο τρόπο, κανείς δεν αμαρταίνει μόνος, ούτε υποφέρει τις συνέπειες της αμαρτίας του μόνος. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει αυτό που λέγεται "χωρισμός". Η πλησιέστερη προσέγγιση προς αυτή την εγωιστική κατάσταση, που επιτρέπουν οι νόμοι της ζωής, βρίσκεται στην πρόθεση, στο ελατήριο.

Ερ. Δεν υπάρχει κανείς τρόπος συνάθροισης, συγκέντρωσης αυτού του εθνικού Κάρμα ή Κάρμα ανταποδοτικού σαν να πούμε, που να οδηγήσει στην φυσική και νόμιμη εκπλήρωση του, χωρίς την ύπαρξη τόσου μακρόχρονου πόνου;

Απ. Είναι γενικός κανόνας, μέσα σε κάποια όρια, που καθορίζει η εποχή στην οποία βρισκόμαστε, ότι δεν είναι δυνατόν να βιάσουμε ή να επιβραδύνουμε την εκπλήρωση του Καρμικού Νόμου. Μπορώ να σας βεβαιώσω, ότι μια τέτοια δυνατότητα προς μια από αυτές τις κατευθύνσεις δεν έχει ποτέ ως τώρα θεωρηθεί εφικτή.

ΚΑΡΜΑ (Συνέχεια και τέλος)

Τι δικαίωμα έχουμε να σκεφτόμαστε έτσι, όταν η μισή ανθρωπότητα έχει τα μέσα να αντιμετωπίσει χωρίς χρονοτριβή τα βάσανα που υποφέρουν οι άλλοι; Όταν κάθε άτομο αρχίζει να συντελεί στο γενικό καλό, δίνοντας ότι μπορεί σε χρήμα, εργασία, κι εξευγενιστική σκέψη, τότε και μόνο τότε, η ζυγαριά του εθνικού κάρμα θα ισορροπήσει. Ως τότε δεν έχουμε κανένα λόγο, κανένα δικαίωμα να ισχυριζόμαστε ότι στη γη υπάρχει περισσότερη ζωή απ' όση μπορεί να συντηρήσει η φύση.

Στις ηρωικές ψυχές, στους Σωτήρες της φυλής μας και των εθνών μας, ανήκει το έργο να ανακαλύψουνε την αιτία της άνισης αυτής κατανομής του Κάρμα και να επανορθώσουν με μια υπέρτατη προσπάθεια την ισορροπία της δύναμης, σώζοντας το λαό από μια ηθική συμφορά, χίλιες φορές πιο ολέθρια και πιο μόνιμα καινή, από τη φυσική καταστροφή, που θεωρείτε μόνη δυνατή διέξοδο όλης της συσσωρευμένης δυστυχίας.

Ερ. Καλά, τότε με ποιο τρόπο γενικά εξηγείτε αυτό το Νόμο του Κάρμα;

Απ. Θεωρούμε το Νόμο του Κάρμα σαν νόμο αναπροσαρμογής, που τείνει πάντα ν' αποκαθιστά την κλονισμένη ισορροπία στο φυσικό κόσμο και τη χαμένη αρμονία στον ηθικό κόσμο. Πρεσβεύουμε ότι το Κάρμα δεν ενεργεί πάντα με τον ίδιο, αυτόν ή εκείνον, τον τρόπο. Ενεργεί όμως πάντα έτσι, ώστε ν' αποκαθιστά την αρμονία και να διατηρεί την ισορροπία, την αναγκαία για να υπάρχει το Σύμπαν.

Ερ. Δώστε μου ένα παράδειγμα.

Απ. Αργότερα θα σας δώσω ένα τέλειο παράδειγμα. Προς το παρόν φανταστείτε ένα βάλτο. Μια πέτρα πέφτει μέσα στο νερό και προκαλεί κύματα, που ταράζουν την ακινησία του. Αυτά πηγαινοέρχονται, μέχρις ότου, σύμφωνα με το νόμο που οι φυσικοί ονομάζουνε νόμο διασκόρπισης της ενέργειας, σταματήσουνε, και το νερό ξαναβρεί την ηρεμία του. Κατά τον ίδιο τρόπο κάθε ενέργεια, σε οποιοδήποτε πεδίο, προκαλεί διαταραχή της ισορροπίας στο σύμπαν. Οι παλμικές δονήσεις που παράγονται συνεχίζουν την κίνηση τους εμπρός και πίσω, εφόσον δρούνε μέσα σε περιορισμένη έκταση, έως ότου αποκατασταθεί η ισορροπία. Κι αφού κάθε τέτοια διαταραχή αρχίζει από κάποιο ιδιαίτερο σημείο, είναι φανερό πως η ισορροπία κι η αρμονία μπορούν να αποκατασταθούν αν επανέλθουν σ' αυτό το ίδιο σημείο όλες οι δυνάμεις που είχαν απομακρυνθεί από κει. Κι αυτό σας αποδεικνύει ότι οι συνέπειες απ' τις πράξεις και τις σκέψεις ενός ανθρώπου αντιδρούνε πάνω στον ίδιο, με τόσο ποσόν ενέργειας, όσο κι εκείνο που τις έβαλε σε κίνηση.

Eρ. Μα δεν βλέπω κανένα ηθικό τόνο σ' αυτό το νόμο. Είναι απλούστατα ο φυσικός νόμος δράσης και αντίδρασης, σύμφωνα με τον οποίο οι δύο αυτές δυνάμεις είναι ίσες και αντίθετες.

Απ. Αυτό που μου λέτε, δεν μου φαίνεται διόλου παράξενο. Οι Ευρωπαίοι έχουν βαθιά ριζωμένη μέσα τους την αντίληψη ότι το δίκαιο και το άδικο, το καλό και το κακό, είναι οι αυθαίρετες αποφάσεις κάποιου κώδικα, που δημιούργησαν οι άνθρωποι, ή που έχει επιβάλλει στην ανθρωπότητα ένας προσωπικός Θεός. Για τους Θεόσοφους, "Καλό" και "Αρμονία", "Κακό" και "Δυσαρμονία", είναι συνώνυμα.

Υποστηρίζουμε ακόμη, ότι όλες οι οδύνες κι όλα τα βάσανα είναι αποτελέσματα έλλειψης αρμονίας, κι ότι η μόνη και φοβερή αιτία της διαταραχής της αρμονίας είναι ο εγωισμός, σε οποιαδήποτε μορφή κι αν παρουσιάζεται. Το Κάρμα λοιπόν αποδίδει σε κάθε άνθρωπο τις τωρινές συνέπειες από τις πράξεις του, χωρίς να ενδιαφέρεται για τον ηθικό τους χαρακτήρα. Εφόσον κάθε άνθρωπος θα λάβει τα ανταλλάγματα που αξίζει, είναι φανερό ότι θα χρειαστεί να πληρώσει τους πόνους που έχει προκαλέσει, ακριβώς όπως θα δρέψει με χαρά τους καρπούς κάθε ευτυχίας, κάθε αρμονίας, που έχει συντελέσει στη δημιουργία της.

(σελ. 218-224)

Ερ. Κι όμως, εκατομμύρια πιστεύουν στο χριστιανικό δόγμα κι είναι ευτυχισμένοι.

Απ. Γιατί η σκέψη τους κατακλύζεται από καθαρό συναισθηματισμό, που κανένας γνήσιος φιλάνθρωπος ή αλτρουιστής δεν μπορεί ποτέ να παραδεχτεί. Δεν πρόκειται καν για ένα εγωιστικό όνειρο, αλλά μάλλον για έναν εφιάλτη της ανθρώπινης νοημοσύνης. Παρατηρήσατε καλύτερα που οδηγεί αυτή η άποψη και βρείτε μου μια ειδωλολατρική χώρα, όπου να γίνονται τα εγκλήματα ευκολότερα ή να είναι περισσότερα από τις χριστιανικές πολιτείες.

Μελετήστε την τρομακτική ετήσια στατιστική από εγκλήματα που συμβαίνουν στην Ευρώπη. Θαυμάστε την Αμερική του Προτεσταντισμού και της Βίβλου. Εδώ οι μετάνοιες είναι πολύ περισσότερες μέσα στις φυλακές, απ' όσες γίνονται ύστερα από τα δημόσια κηρύγματα και τις δημόσιες ομολογίες για επάνοδο στο δρόμο του καλού.
(σελ. 242)

Το Καθήκον του Θεόσοφου προς τους αδύναμους του κόσμου.
Καθήκον και Χριστιανισμός

Ερ. Εφόσον όμως οι πράξεις στο υλικό πεδίο δεν δίνουν ικανοποίηση, γιατί τα καθήκοντα επιβάλλονται τόσο; Δεν είναι κι αυτά πράξεις του ίδιου είδους;

Απ. Πριν απ' όλα, γιατί η φιλοσοφία μας διδάσκει ότι η εκτέλεση του καθήκοντος απέναντι των ανθρώπων πρώτα, και του εαυτού μας ύστερα, δεν αποβλέπει στην προσωπική μας ευτυχία, αλλά στην ευτυχία των άλλων. Κάνει κανείς το καλό για το ίδιο το καλό, κι όχι για ότι κέρδος θα μας δώσει. Όταν εκτελέσουμε το καθήκον μας, μπορεί να νιώσουμε ευτυχία, ή μάλλον ευχαρίστηση, σκοπός μας όμως δεν μπορεί να είναι η αναζήτηση της ευτυχίας.

Ερ. Τι ακριβώς εννοεί με τη λέξη "καθήκον" η Θεοσοφία; Δεν πρόκειται, υποθέτω, για τα χριστιανικά καθήκοντα που κήρυξε ο Χριστός κι οι Απόστολοι, αφού δεν αναγνωρίζετε κανέναν από κείνους;

Απ. Ακόμη μια φορά κάνετε λάθος. Κάθε μεγάλος ηθικός και θρησκευτικός αναμορφωτής έχει κηρύξει αυτά που ονομάζετε χριστιανικά καθήκοντα, χρόνια πριν τη χριστιανική εποχή. Στην αρχαιότητα, όχι μόνο κήρυτταν από τον άμβωνα ό,τι μεγάλο, γενναίο και ηρωικό, όπως και τώρα, αλλά προπαντός το εφαρμόζανε, καμιά φορά μάλιστα κι έθνη ολόκληρα.

Τα χρονικά της Βουδικής Μεταρρύθμισης είναι γεμάτα αφηγήσεις γενναίων πράξεων, γεμάτων ανιδιοτέλεια κι ηρωισμό. "Ομονοείτε, συμπονάτε ο ένας τον άλλο. Ν' αγαπιέστε σαν αδέλφια, να είστε ευγενικοί και πονετικοί. Μην ανταποδίδετε την ύβρη με ύβρη και το κακό με κακό, αλλά αντίθετα με ευλογίες." Αυτά εφαρμόζανε στην πράξη οι οπαδοί του Βούδα, αρκετούς αιώνες πριν από τον Πέτρο. Η χριστιανική ηθική είναι αναμφισβήτητα πολύ μεγάλη. Δεν είναι όμως νέα κι η καταγωγή της φτάνει μέχρι τα καθήκοντα των "ειδωλολατρών".

Ερ. Και πώς ορίζετε αυτά τα καθήκοντα, ή το καθήκον γενικά; Πώς εννοείτε αυτό τον όρο;

Απ. Καθήκον είναι εκείνο που οφείλουμε στην ανθρωπότητα, στους συντρόφους μας, στους γείτονες, στην οικογένεια μας, και πιο ιδιαίτερα, ότι οφείλουμε σ' όλους όσοι είναι πιο φτωχοί και δυστυχισμένοι από μας. Αν δεν πληρώσουμε την οφειλή μας σ' αυτή τη ζωή, τότε στην επόμενη ενσάρκωση θα βρεθούμε ηθικά καταρρακωμένοι και πνευματικά χρεωμένοι. Η Θεοσοφία είναι το απόσταγμα του καθήκοντος.

Ερ. Το ίδιο είναι κι ο Χριστιανισμός, όταν κανείς τον εννοεί σωστά και τον εφαρμόζει.

Απ. Χωρίς αμφιβολία. Γι' αυτό και η Θεοσοφία δεν θα είχε κανένα ρόλο να παίξει ανάμεσα στους Χριστιανούς, αν η θρησκεία τους δεν ήταν πρακτικά θρησκεία χειλέων, όπως δυστυχώς συμβαίνει. Λίγοι είναι εκείνοι που εκτελούνε το καθήκον τους προς όλους χωρίς κανέναν υπολογισμό. Κι ακόμη λιγότεροι είναι όσοι ικανοποιούνται με τη κρυφή ευχαρίστηση που τους προσφέρει η συνείδηση τους. Τις πιο πολλές φορές, "... Η κοινή αναγνώριση και φήμη, που τιμάει κι ανταμείβει την αρετή...", είναι εκείνο που περισσότερο ενδιαφέρει τους πιο γνωστούς φιλάνθρωπους.

Η σύγχρονη ηθική είναι πολύ ωραία να τη διαβάζει κανείς και ν' ακούει να τη συζητάνε. Τι είναι όμως τα λόγια χωρίς πράξεις; και για να τελειώνω, αν με ρωτάτε πώς αντιλαμβανόμαστε το Θεοσοφικό καθήκον από πρακτική άποψη κι από την άποψη του Κάρμα, σας απαντώ: Το καθήκον μας είναι να πίνουμε και την τελευταία σταγόνα απ' το γεμάτο ποτήρι της ζωής χωρίς μεμψιμοιρίες. Να δρέπουμε στο δρόμο μας τα ρόδα, με σκοπό να προσφέρουμε το άρωμα τους στους άλλους, και να κρατούμε τ' αγκάθια για τον εαυτό μας, αν τυχόν είναι ανάγκη να στερηθεί κάποιος άλλος για να χαρούμε εμείς τη μυρωδιά τους.

Ερ. Όλα αυτά είναι πολύ αόριστα. Τι κάνετε περισσότερο από τους Χριστιανούς;

Απ. Δεν πρόκειται για το τι κάνουν τα μέλη της Θεοσοφικής Εταιρίας (παρ' όλο που μερικά κάνουν ότι καλύτερο μπορούν), αλλά για το κατά πόσον η Θεοσοφία ωθεί περισσότερο στο καλό, απ' ότι ο σύγχρονος Χριστιανισμός.

Σαν επαναλαμβάνω: χρειάζεται η πράξη, η έντονη πράξη, κι όχι τα λόγια, η απλή διάθεση. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ότι θέλει, όσο γίνεται πιο κοσμικός, πιο εγωιστής, πιο σκληρός. Να είναι ο χειρότερος των παλιανθρώπων, αυτό δεν τον εμποδίζει να έχει τον τίτλο του Χριστιανού και να τον θεωρούνε οι άλλοι τέτοιον. Κανείς όμως Θεόσοφος δεν έχει το δικαίωμα να λέγεται έτσι, παρά μόνο όταν έχει πεισθεί κατάβαθα για την αλήθεια που περιέχει το αξίωμα του Carlyle: "Ο άνθρωπος πρέπει να έχει για σκοπό του μια πράξη, κι όχι μια σκέψη, όσο κι αν είναι αυτή ευγενική". Και το έχει κάνει κανόνα της καθημερινής του ζωής.

Το να αναγνωρίζει ένας άνθρωπος και να ομολογεί μια αλήθεια, δεν σημαίνει ότι την εφαρμόζει. Όσο πιο πολύ όμορφα και μεγαλόστομα αντηχεί, όσο πιο μεγαλόφωνα γίνεται λόγος περί αρετής και καθήκοντος αντί για πράξη, τόσο περισσότερο θα θυμίζει τους καρπούς της Νεκρής Θάλασσας*. Η υποκρισία είναι πιο αποκρουστική απ' όλες τις κακίες, κι αυτή είναι το πιο έντονο χαρακτηριστικό της Αγγλίας, της πιο μεγάλης προτεσταντικής χώρας της εποχής μας.
* Είναι γνωστό πως η Νεκρή Θάλασσα είναι ολότελα άγονη, γι' αυτό και ονομάζεται έτσι.

Ερ. Σύμφωνα με την άποψη σας, τι οφείλεται γενικά στην ανθρωπότητα;

Απ. Απόλυτη αναγνώριση ίσων δικαιωμάτων και προνομίων για όλους, χωρίς διάκριση φυλής, χρώματος, κοινωνικής θέσης και γέννησης.

Ερ. Και πότε θεωρείτε ότι συμβαίνει παράλειψη αυτής της οφειλής;

Απ. Κάθε φορά που θίγουμε μ' έναν οποιονδήποτε τρόπο τα δικαιώματα ενός άλλου, ανθρώπου ή έθνους. Κάθε φορά που δεν δείχνουμε στους άλλους την ίδια καλοσύνη, την ίδια εκτίμηση, την ίδια μακροθυμία, την ίδια δικαιοσύνη, που απαιτούμε για τον εαυτό μας. Τα σύγχρονα συστήματα πολιτικής βασίζονται εντελώς στη λησμοσύνη αυτών των δικαιωμάτων, καθώς και στην πιο βίαιη εφαρμογή του εθνικού εγωισμού. Οι Γάλλοι λένε: "Κατά τον κύριο κι ο υπηρέτης του". Θα 'πρεπε να συμπληρώσουν την παροιμία με το "κατά πολιτική ηθική κι οι πολίτες".

Ερ. Ασχολείσθε με την πολιτική;

Απ. Σαν Εταιρία, αποφεύγουμε μ' επιμέλεια την πολιτική, για τους εξής λόγους: το να επιζητεί κανείς πολιτικές μεταρρυθμίσεις, χωρίς να έχει επιτύχει την αναμόρφωση της ανθρώπινης φύσης, είναι σαν να αδειάζει το καινούργιο κρασί σε παλιούς ασκούς. Οδηγήστε τους ανθρώπους να νιώσουν και ν' αναγνωρίσουν στο βάθος της καρδιάς τους ποιο είναι το πραγματικό, το αληθινό τους καθήκον προς όλους, και τότε κάθε παλιά κατάχρηση εξουσίας, κάθε άδικος νόμος της εθνικής πολιτικής, που βασίζεται στον ανθρώπινο εγωισμό, κοινωνικό ή πολιτικό, θα εξαφανιστεί μόνος του. Δεν είναι ανόητος ο κηπουρός που για ν' απαλλάξει τα άνθη του από τα δηλητηριώδη ζιζάνια, τα κόβει μόνο στην επιφάνεια της γης και δεν τα ξεριζώνει; Ποτέ δεν θα επιτύχετε μια διαρκή κοινωνική μεταρρύθμιση, ενόσω θα κυβερνούνε οι ίδιοι εγωιστικοί άνθρωποι.
(σελ. 246-250)

Ερ. Και με ποιο τρόπο νομίζετε ότι μπορούνε να μπούνε σ' εφαρμογή οι Θεοσοφικές αρχές, για να οδηγήσουν σε μια κοινωνική συνεργασία και σε πραγματικές προσπάθειες κοινωνικής βελτίωσης;

Απ. Επιτρέψτε μου να σας υπενθυμίσω σύντομα ποιες είναι αυτές οι αρχές: παγκόσμια ενότητα κι αιτιότητα, αλληλεξάρτηση των ανθρώπων μεταξύ τους, Νόμος του Κάρμα και Μετενσάρκωση. Αυτοί είναι οι τέσσερις κρίκοι της χρυσής αλυσίδας που θα 'πρεπε να κρατεί την ανθρωπότητα συνδεδεμένη σε μια οικογένεια, μια Παγκόσμια Αδελφότητα.
(σελ. 252)

Ερ. Όλα αυτά είναι πολύ ωραίες αρχές γενικά, πώς όμως μπορούν να εφαρμοστούν μ' έναν συγκεκριμένο τρόπο;

Απ. Παρατηρήστε μια στιγμή αυτά που ονομάζετε συγκεκριμένα γεγονότα της ανθρώπινης κοινωνίας. Συγκρίνετε τον τρόπο διαβίωσης, όχι μόνο στις μεγάλες μάζες, αλλά και σε πολλούς από κείνους που λέγονται μεσαία και ανώτερη τάξη, με τη ζωή που θα μπορούσαν να έχουν με καλύτερες και υγιεινότερες συνθήκες. Σκεφθείτε πώς θα ζούσαν μ' ένα καθεστώς δικαιοσύνης, καλής διάθεσης κι αγάπης, αντί του εγωισμού, της αδιαφορίας και της βαρβαρότητας, που επικρατεί συχνά.

Η ρίζα κάθε καλού και κάθε κακού στην ανθρωπότητα βρίσκεται μέσα στον ανθρώπινο χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας υπήρξε και είναι περιορισμένος από την χωρίς τέλος αλυσίδα της αιτίας και του αποτελέσματος. Ο περιορισμός αυτός αφορά το μέλλον, τόσο όσο και το παρόν και το παρελθόν.

Είναι αδύνατον ο εγωισμός, η αδιαφορία και η βαρβαρότητα να αποτελούν τη φυσιολογική ψυχική στάθμη της φυλής μας. Αν πίστευε κανείς ένα τέτοιο πράγμα θα έπρεπε να χάσει κάθε ελπίδα για την ανθρωπότητα, κι αυτό δεν μπορεί να το κάνει κανείς Θεόσοφος. Δεν θα επιτύχουμε την πρόοδο παρά μόνο αν αναπτύξουμε τις πιο ευγενικές ιδιότητες μας. Η αληθινή εξέλιξη μας διδάσκει ότι μεταβάλλοντας το περιβάλλον ενός οργανισμού, είναι δυνατόν να μεταβάλλουμε και να βελτιώσουμε και τον ίδιο. Αυτό επαληθεύεται απόλυτα και στον άνθρωπο.

Καθήκον λοιπόν κάθε θεόσοφου είναι να υποστηρίζει μ' όλα τα μέσα που διαθέτει, κάθε φωτισμένη κοινωνική προσπάθεια, σχετική με τη βελτίωση της θέσης των φτωχών. Τέτοιες προσπάθειες θα έχουν για τελική επιδίωξη την κοινωνική χειραφέτηση από τη μια μεριά, και την καλλιέργεια του αισθήματος του καθήκοντος από την άλλη, σ' εκείνους που τόσο συχνά το παραμελούνε, σ' όλες σχεδόν τις κοινωνικές τους δοσοληψίες.(σελ. 253-254)

Ο αυτογνωσία, ο αυτοέλεγχος και η αυτοθυσία είναι τα καθήκοντα του κάθε θεόσοφου

Ερ. Θεωρείτε λοιπόν την αυτοθυσία σαν χρέος;

Απ. Ναι, και τ' αποδεικνύουμε εξηγώντας πως ο αλτρουισμός είναι μια αναπόφευκτη φάση της ανάπτυξης του εαυτού μας. Πρέπει όμως να ξεχωρίσουμε τα πράγματα. Ένας άνθρωπος δεν έχει το δικαίωμα να πεθάνει της πείνας για να έχει κάποιος άλλος να φάει, εκτός αν η ζωή αυτού του άλλου είναι χρησιμότερη στους πολλούς απ' ότι η δική του. Χρέος του είναι να θυσιάζει τη δική του άνεση και να εργάζεται για τους άλλους, αν είναι ανίκανοι για εργασία. Χρέος του είναι να δίνει ότι είναι αποκλειστικά δικό του κι ωφελεί μόνο τον ίδιο, κρατώντας το εγωιστικά για τον εαυτό του. Η Θεοσοφία διδάσκει την αυταπάρνηση, όχι όμως την άκριτη και μάταιη αυτοθυσία, και δεν δικαιολογεί τον φανατισμό.

Ερ. Μα πώς είναι δυνατόν να φθάσουμε σε μια τέτοια υψηλή αντίληψη πραγμάτων;

Απ. Με τη φωτισμένη πρακτική εφαρμογή των διδαγμάτων μας. Με τη χρήση της ανώτερης λογικής μας, της πνευματικής μας διαίσθησης και του ηθικού μας αισθητηρίου. Με την υπακοή μας στις επιταγές αυτού που ονομάζουμε "η σιγανή ακόμη φωνή" της συνείδησης μας, που είναι η φωνή του Εγώ, και που μας μιλάει πιο έντονα απ' τους σεισμούς της γης και τους κεραυνούς του Ιεχωβά, γιατί μέσα σ' αυτούς "δεν βρίσκεται ο Κύριος".
(σελ. 258-259)

Ερ. Και ποια είναι τα καθήκοντα του θεόσοφου προς τον εαυτό του;

Απ. Ο έλεγχος και η κατάκτηση του κατώτερου απ' τον ανώτερο Εαυτό. Ο εσωτερικός ηθικός εξαγνισμός, το να μη φοβάται κανείς κανένα, έξω από το δικαστήριο της δικής του συνείδησης. Να μη κάνει ποτέ μισές δουλειές, αν δηλαδή νομίζει πως αυτό που κάνει είναι ορθό, να το κάνει ειλικρινά και φανερά. Αν νομίζει πως είναι κακό, να μη το κάνει διόλου. Καθήκον κάθε θεόσοφου είναι να ελαφρώνει το φορτίο του, ακολουθώντας το σοφό απόφθεγμα του Επίκτητου: "Μη παρασύρεστε μακριά από το καθήκον σας από καμιά ηλίθια γνώμη που μπορεί ο ανόητος κόσμος να μορφώσει για σας. Τέτοιες κρίσεις δεν εξαρτώνται από σας, γι' αυτό δεν πρέπει να σας απασχολούνε".

Ερ. Αν υποθέσουμε ότι ένα μέλος της Εταιρίας σας δηλώσει πως δεν είναι σε θέση να εφαρμόσει τις αλτρουιστικές σας απόψεις, γιατί "η καλώς εννοούμενη συμπόνια αρχίζει απ' τον εαυτό μας"; Αν ισχυριστεί ότι είναι πολύ φτωχός ή πολύ απασχολημένος για να υπηρετήσει την ανθρωπότητα, ή για να φανεί χρήσιμος έστω και σ' έναν άνθρωπο, ποιοι είναι οι κανόνες σας σ' αυτή τη περίπτωση;

Απ. Κανένας άνθρωπος, με καμιά πρόφαση, δεν έχει το δικαίωμα να ισχυριστεί ότι δεν μπορεί τίποτε για τους άλλους. "Κάνοντας το καθήκον του, όπως κι όποτε πρέπει, ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει όλους τους άλλους χρεώστες του", λέει ένας Άγγλος συγγραφέας. Ένα ποτήρι κρύο νερό, που προσφέρουμε την κατάλληλη ώρα στο διψασμένο οδοιπόρο, είναι πράξη πολύ πιο ευγενική κι αξίζει περισσότερο από μια δωδεκάδα γεύματα που προσφέρουμε χωρίς λόγο σ' ανθρώπους που μπορούν να τα πληρώσουν. Ένας άνθρωπος, που δεν το έχει μέσα του, δεν θα γίνει ποτέ θεόσοφος, μπορεί ωστόσο να μείνει μέλος της Θεοσοφικής Εταιρίας. Δεν διαθέτουμε κανόνες με τους οποίους υποχρεώνουμε οποιονδήποτε να γίνει πρακτικός θεόσοφος, αν δεν το επιθυμεί.
(σελ. 259-260)

Ο Θεόσοφος και τα κοινωνικά προβλήματα

Η θεοσοφική αντίληψη της αγάπης εξυπακούει προσωπική προσπάθεια για τους άλλους. Προσωπική συμπόνια και στοργή, προσωπικό ενδιαφέρον για την καλύτερη διαβίωση αυτών που υποφέρουν, προσωπική συμπάθεια, πρόνοια και βοήθεια για τις ανάγκες και τις στεναχώριες τους. Εμείς οι θεόσοφοι δεν πιστεύουμε στην αποτελεσματικότητα του χρήματος, που δίνουν άλλα χέρια ή οργανώσεις. Πιστεύουμε ότι το χρήμα αποκτάει χίλιες φορές μεγαλύτερη δύναμη κι αποτελεσματικότητα με την προσωπική επαφή μας και συμπάθεια, μ' όσους έχουνε την ανάγκη της.

Θεωρούμε ότι η ανακούφιση της ψυχικής πείνας είναι εξ ίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντική από την ικανοποίηση της σωματικής πείνας, γιατί η ευγνωμοσύνη κάνει περισσότερο καλό στον άνθρωπο που την αισθάνεται, παρά σ' εκείνον που απευθύνεται. Ποια είναι η ευγνωμοσύνη ή τα καλά αισθήματα που προκαλούνε τα "εκατομμύρια λίρες" σας; Μήπως το μίσος που τρέφουν οι φτωχοί κάτοικοι του East End(1) για τους πλούσιους, μήπως η αύξηση της αταξίας και αναρχίας, ή οι χιλιάδες δυστυχισμένες εργάτριες, θύματα του "sweating system"(2), που υποχρεώνονται να πηγαίνουνε στο πεζοδρόμιο να κερδίζουν το καθημερινό ψωμί τους; Αισθάνονται ευγνωμοσύνη οι ανήμποροι γέροι, άνδρες και γυναίκες, για τα άσυλα όπου βρίσκονται, κι οι φτωχοί για τα ανθυγιεινά βλαβερά σπίτια, όπου τους επιτρέπεται να αναθρέψουν νέες γενιές ασθενικών, καχεκτικών και ραχιτικών παιδιών; Κι αυτό για να γεμίζουν τις τσέπες των άπληστων Shylock(3), στους οποίους ανήκουν αυτά τα σπίτια. Αυτός είναι ο λόγος που κάθε χρυσό νόμισμα από τα εκατομμύρια που προσφέρουν γενναιόδωροι κι ευσπλαχνικής διάθεσης άνθρωποι, πέφτει σαν φλογερή κατάρα κι όχι ευλογία, πάνω στο φτωχό που θα 'πρεπε ν' ανακουφίσει. Αυτό εμείς ονομάζουμε παραγωγή εθνικού Κάρμα, με τρομερές συνέπειες όταν έρθει η ώρα της πληρωμής.
1. Σ.Μ. Φτωχή συνοικία του Λονδίνου.
2. Σύστημα εκμετάλλευσης με χαμηλά ημερομίσθια.
3. Πρόσωπο από τον "Έμπορο της Βενετίας" του Shakespeare.
(σελ. 263-264)

Ερ. Αυτή όμως η ικανοποίηση, που τόσο επαινείτε, θα συντελούσε στο ν' ατονήσει κάθε κίνητρο δράσης και θα σταματούσε κάθε πρόοδος.

Απ. Οι θεόσοφοι θα σας απαντήσουν ότι αυτή η πρόοδος, κι αυτός ο πολιτισμός για τον οποίο υπερηφανεύεστε, δεν είναι παρά φωτάκια πυγολαμπίδων, που με την τρεμάμενη λάμψη τους φωτίζουν ένα βάλτο, που αποπνέει δηλητηριασμένα θανατερά μιάσματα. Γιατί βλέπουμε τον εγωισμό, το έγκλημα, την ανηθικότητα κι όλα τα δυνατά κακά, να ξεσπούνε πάνω στη δυστυχισμένη ανθρωπότητα, ξεφεύγοντας απ' το κουτί αυτό της Πανδώρας, που ονομάζεται "εποχή προόδου". Κι όλα τούτα τα κακά ολοένα αυξάνουνε pari passu μαζί με τον υλικό πολιτισμό σας. Σε μια τέτοια περίπτωση, πολύ προτιμότερη είναι η αδράνεια, που συναντούμε στις βουδιστικές χώρες, και που είναι συνέπεια μιας μακρόχρονης πολιτικής υποδούλωσης.

Ερ. Τότε όλη αυτή η μεταφυσική και ο μυστικισμός, που σας απασχολούνε τόσο, δεν έχουν κατά βάθος καμιά σημασία;

Απ. Για τις μάζες όχι, γιατί εκείνο που προπαντός χρειάζονται είναι πρακτική καθοδήγηση κι ενίσχυση. Έχουν όμως μεγάλη σημασία για τους μορφωμένους, που είναι οι φυσικοί ηγέτες της μάζας, και που η σκέψη και η δράση τους, αργά ή γρήγορα, ακολουθείται από το πλήθος. Η φιλοσοφία μόνη μπορεί να προφυλάξει έναν έξυπνο και μορφωμένο άνθρωπο από την πνευματική αυτοκτονία της τυφλής πίστης σε μια ιδέα. Κατανοώντας τη λογική συνοχή και την αυστηρή συνέπεια που υπάρχει στις αρχές της Ανατολικής, αν όχι της Εσωτερικής, Διδασκαλίας, φθάνει κανείς στη πεποίθηση ότι είναι αληθινές.

Η πεποίθηση γεννάει τον ενθουσιασμό κι ο ενθουσιασμός, λέει ο Bulwer Lytton "... είναι η ιδιοφυία της ειλικρίνειας και χωρίς αυτήν η αλήθεια δεν μπορεί να νικήσει". Κι ο Emerson πολύ ορθά παρατηρεί ότι "κάθε μεγάλη και κυριαρχική κίνηση στα χρονικά του κόσμου είναι θρίαμβος του ενθουσιασμού". Και τι άλλο μπορεί περισσότερο να ενθουσιάσει από μια τόσο μεγάλη, τόσο λογική και συνεκτική, καθώς και τόσο εκτεταμένη φιλοσοφία, όπως είναι οι αρχές της Ανατολής;

Ερ. Κι όμως, η Θεοσοφία έχει πολλούς εχθρούς, και κάθε μέρα αποκτά και νέους αντιπάλους.

Απ. Αυτό ακριβώς δείχνει την βαθύτερη αξία της. Ο κόσμος μισεί μόνο εκείνο που φοβάται. Κανείς δεν κάνει τον κόπο να πολεμήσει ότι δεν απειλεί να ανυψωθεί πάνω από την μετριότητα.

Ερ. Ελπίζετε να μπορέσετε μια μέρα να μεταδώσετε αυτό τον ενθουσιασμό στις μάζες;

Απ. Γιατί όχι; Η ιστορία μας διδάσκει ότι οι μάζες ασπάστηκαν τον Βουδισμό μ' ενθουσιασμό κι ότι η πραγματική επίδραση της ειδικής του διδαχής αποδεικνύεται από τον περιορισμένο αριθμό εγκλημάτων που γίνονται στις βουδιστικές χώρες, συγκριτικά με τις πολιτείες οποιασδήποτε άλλης θρησκείας.

Εκείνο που έχει βασική σημασία είναι να ξεριζωθεί η τόσο γόνιμη αφορμή για κάθε έγκλημα κι ανηθικότητα, η πίστη ότι είναι δυνατόν οι άνθρωποι να ξεφύγουν από τις συνέπειες των πράξεων τους. Όταν τους διδάξετε τους δύο πιο μεγάλους απ' όλους τους νόμους, το Κάρμα και τη Μετενσάρκωση, και τους δώσετε ακόμη να καταλάβουν και να αισθανθούν ποια είναι η πραγματική αξιοπρέπεια της ανθρώπινης φύσης, τότε θ' αρχίσουν ν' αποφεύγουν το κακό, να φυλάγονται απ' αυτό, όπως από ένα φυσικό κίνδυνο.(σελ. 265-267)

Ερ. Πολύ συχνά είναι επικίνδυνο να λέει κανείς στους ανθρώπους την αλήθεια κατά πρόσωπο. Δεν νομίζετε; Γνωρίζω ένα από τα μέλη σας, που αισθάνθηκε ότι του έγινε βαριά προσβολή, έφυγε από την Εταιρία κι έγινε ο μεγαλύτερος εχθρός της, μόνο και μόνο γιατί του διατυπώσανε κάποιες δυσάρεστες αλήθειες κατά πρόσωπο και τον μέμφθηκαν γι' αυτό.

Απ. Τέτοιοι υπάρχουνε πολλοί. Κανένα μέλος μας, σημαντικό ή όχι, δεν έφυγε από την Εταιρία χωρίς να γίνει φανατικός εχθρός της.

Ερ. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Απ. Απλούστατα, επειδή τις πιο πολλές φορές αυτοί οι άνθρωποι δείξανε στην αρχή βαθιά αφοσίωση στην Εταιρία κι αναλύθηκαν σε υπερβολικούς επαίνους γι' αυτήν, δεν μπορούνε να βρούνε ύστερα καμιά καλύτερη δικαιολογία για την αποστασία τους και την κατοπινή διαγωγή τους, καθώς και την προηγούμενη έλλειψη ευθυκρισίας, παρά με το να παριστάνουνε το αθώο εξαπατημένο θύμα.

Είναι ο μόνος τρόπος να αποτινάξουν κάθε ευθύνη απ' τους ώμους τους και να τη μεταφέρουν πάνω στην Εταιρία γενικά, κι ιδιαίτερα στους ηγέτες της. Τέτοιοι τύποι θυμίζουν τον παλιό μύθο, σύμφωνα με τον οποίο κάποιος που είχε παραμορφωμένο πρόσωπο έσπασε τον καθρέφτη του, πιστεύοντας ότι εκείνος αντανακλούσε την όψη του στραβά.

Ερ. Τι κάνει τους ανθρώπους αυτούς να στρέφονται τόσο πολύ ενάντια στην Εταιρία;

Απ. Σχεδόν πάντα, πληγωμένη ματαιοδοξία της μιας ή της άλλης μορφής. Γενικά, γιατί τα λόγια τους κι οι συμβουλές τους δεν επιβάλλονται τελικά, ή ακόμη γιατι ανήκουνε σε κείνους που προτιμούν να βασιλεύουν στην κόλαση, παρά να υπηρετούν στον ουρανό. Με λίγα λόγια, γιατί δεν υποφέρουν να είναι οι δεύτεροι οπουδήποτε.

Π.χ. ένα τέτοιο μέλος - ένας πραγματικός "κύριος Χρησμός" - είχε τη συνήθεια να κατακρίνει κάθε μέλος της Θεοσοφικής Εταιρίας, τόσο στον έξω κόσμο, όσο και στους θεόσοφους, με την πρόφαση ότι όλοι δεν ήταν γνήσιοι θεόσοφοι. Τους κατηγορούσε δηλαδή για κάτι κακό ακριβώς που είχε ο ίδιος. Στο τέλος έφυγε από την Εταιρία με την δικαιολογία ότι σχημάτισε την βαθιά πεποίθηση πως όλοι (και ιδιαίτερα οι ιδρυτές) είμαστε απατεώνες. Ένας άλλος, αφού προσπάθησε με όσες μπορούσε μηχανορραφίες να μπει επικεφαλής ενός μεγάλου τμήματος της Εταιρίας και κατάλαβε ότι τα μέλη δεν θα τον ψήφιζαν, στράφηκε ενάντια στους ιδρυτές της Θεοσοφικής Εταιρίας, έγινε αδυσώπητος εχθρός τους, συκοφαντώντας τον έναν από αυτούς, όποτε του δινόταν η ευκαιρία. Όλα αυτά γιατί ο τελευταίος αυτός δεν ήθελε, αλλά και δεν μπορούσε, να υποχρεώσει τα μέλη να τον ψηφίσουν. Αυτή είναι μια περίπτωση βαθιά πληγωμένης ματαιοδοξίας.

Κάποιος πάλι ήθελε, και συνήθιζε, να ασκεί τη μαύρη μαγεία, χρησιμοποιώντας, ενώ δεν έπρεπε, την προσωπική ψυχολογική του επιβολή πάνω σ' ορισμένα μέλη μας, χωρίς να παραλείπει συγχρόνως να εκδηλώνει αφοσίωση στη θεοσοφική ιδέα και να επιδεικνύει όλες τις δυνατές αρετές. Όταν σταματήσαμε αυτή του τη δράση, έκοψε τους δεσμούς του με τη Θεοσοφία και τώρα εκτοξεύει δριμύτατες κατηγορίες ενάντια στους ίδιους άτυχους ηγέτες της Θεοσοφικής Εταιρίας, που επιδιώκει να καταστρέψει, με τη κατασπίλωση της φήμης εκείνων που το αξιόλογο τούτο πρόσωπο δεν μπόρεσε να εξαπατήσει.

Ερ. Πώς πρέπει κανείς να συμπεριφερθεί με τέτοιους ανθρώπους;

Απ. Να τους αφήσει στο Κάρμα τους. Επειδή κάποιος άνθρωπος φέρεται κακά, δεν είναι λόγος αυτός να κάνουν κι οι άλλοι το ίδιο.
(σελ. 272-274)

Απ. Ένα πολύ φτωχό πρότυπο Αδελφότητας στ' αλήθεια, προς το παρόν. Αν δεν ανανεωθεί κι οργανωθεί με περισσότερη φροντίδα, τότε δεν θα γίνει καλύτερο από τ' άλλα. Μη ξεχνάτε, ωστόσο, ότι η ανθρώπινη φύση είναι η ίδια μέσα στη Θεοσοφική Εταιρία, όπως κι έξω. Τα μέλη της δεν είναι άγιοι. Είναι, τουλάχιστον, αμαρτωλοί, που προσπαθούν να κάνουν κάτι καλύτερο, αλλά βρίσκονται πάντα στον κίνδυνο να πέσουν εξαιτίας της προσωπικής τους αδυναμίας. Σ' όλα αυτά προσθέστε ότι η "Αδελφότητα" μας δεν είναι νόμιμα αναγνωρισμένο Σώμα* και στέκει έξω από τα πλαίσια της νομικής καθιέρωσης. Βρίσκεται ακόμη σε χάος και είναι, πράγμα άδικο, το λιγότερο δημοφιλές απ' όλα τα Σωματεία.

Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράξενο αν τα μέλη εκείνα που δεν κατορθώνουν να πραγματοποιήσουν το ιδανικό μας, στρέφονται, όταν μας εγκαταλείψουν, στους εχθρούς μας, για να τους κάνουν τα παράπονα τους και να εκφράσουν τις δυσαρέσκειες τους σε αυτιά πολύ πρόθυμα. Βέβαιοι ότι θα βρούνε ενίσχυση, συμπάθεια και παραδοχή της κάθε κατηγορίας, ακόμη και της πιο εξωφρενικής που θα εκσφενδονίσουν ενάντια στη Θεοσοφική Εταιρία, σπεύδουν να το πράξουν, ξεθυμαίνοντας έτσι πάνω στον αθώο καθρέφτη, που αντανακλά πολύ πιστά τα πρόσωπα τους. Οι άνθρωποι ποτέ δεν συγχωρούν εκείνους που έχουν αδικήσει. Το αίσθημα ότι έδειξαν αγνωμοσύνη σε κείνους που τους φάνηκαν καλοί, μεταβάλλει σ' ένα είδος μανίας την επιθυμία να δικαιολογηθούν μπροστά στον κόσμο και τη συνείδηση τους. Ο κόσμος είναι έτοιμος να πιστέψει ότι κακό μπορεί κανείς να πει για την Εταιρία που αντιπαθεί.
*Σ. Μ. Αυτό αφορά την εποχή που είχε γραφτεί αυτό το βιβλίο. Από το 1905 η Θεοσοφική Εταιρία είναι Διεθνής Παγκόσμια αναγνωρισμένη Οργάνωση.

Ερ. Η θέση σας δεν φαίνεται πολύ αξιοζήλευτη.

Απ. Δεν είναι. Δεν νομίζετε γι' αυτό, ότι αν οι ιδρυτές κι αρχηγοί αυτής της κίνησης εξακολουθούνε, παρ' όλα αυτά, να εργάζονται μ' όλες τους τις δυνάμεις, σημαίνει ότι πίσω από την Εταιρία και την φιλοσοφία της κρύβεται κάτι πολύ ευγενικό, πολύ υψηλό, πολύ αληθινό; Θυσιάζουνε κάθε άνεση, κάθε επιτυχία, κάθε εγκόσμια ευημερία και μέχρι τ' όνομα τους, τη φήμη τους και την τιμή τους ακόμη, για να θερίσουν αδιάκοπες κατηγορίες, ατέλειωτες καταδιώξεις και μια διαρκή αγνωμοσύνη. Οι καλύτερες τους προσπάθειες παρεξηγούνται, τα κτυπήματα πέφτουν βροχή απ' όλες τις μεριές, ενώ αν εγκαταλείπανε τη προσπάθεια τους, θα νιώθανε τον εαυτό τους ελεύθερο αμέσως από κάθε ευθύνη και προφυλαγμένο από κάθε νέα επίθεση.

Ερ. Ομολογώ ότι μια τέτοια επιμονή μου φαίνεται εντελώς εκπληκτική. Αναρωτιέμαι ποιος λόγος σας ωθεί σ' αυτό.

Απ. Πιστέψτε με, δεν οφείλεται σε προσωπική αυτοϊκανοποίηση, αλλά στην ελπίδα μόνο να μορφώσουμε και να προετοιμάσουμε μερικούς ανθρώπους για να συνεχίσουνε το έργο μας προς την ανθρωπότητα, σύμφωνα με το αρχικό πρόγραμμα, όταν οι ιδρυτές πεθάνουν και φύγουν. Έχουν κιόλας ανακαλύψει μερικές ευγενικές κι αφοσιωμένες ψυχές, έτοιμες να τους αντικαταστήσουν. Χάρη σ' αυτό το μικρό πυρήνα, οι ερχόμενες γενιές θα βρούνε το μονοπάτι της ειρήνης λιγότερο αγκαθερό, το δρόμο λίγο πιο πλατύ. Έτσι όλος αυτός ο πόνος θα φέρει καλά αποτελέσματα, κι η αυτοθυσία τους δεν θα πάει χαμένη. Προς το παρόν βασικός σκοπός της Εταιρίας είναι να σπείρει σπόρους στις καρδιές των ανθρώπων που μια μέρα θα βλαστήσουν. Όταν οι περιστάσεις γίνουν πιο ευνοϊκές, θα οδηγήσουν σε υγιείς μεταρρυθμίσεις, που οι συνέπειες τους για τις μάζες θα είναι να τους προσφέρουν ευτυχία πολύ περισσότερη απ' όση έχουν μέχρι τώρα γνωρίσει. (σελ. 275-277)

ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
(ή για το πόσο μπροστά από την εποχή της ήταν η Ε.Π. Μπλαβάτσκυ (1831-1891)

Ποιος είναι ο πραγματικός σκοπός της σύγχρονης αγωγής; Είναι το να καλλιεργήσει και να αναπτύξει το πνεύμα στην ορθή κατεύθυνση, να διδάξει στους άτυχους και δυστυχισμένους να υποφέρουν θαρραλέα το φορτίο της ζωής, που τους επιβάλλει το Κάρμα τους, να δυναμώσουν τη θέληση τους; Ή μήπως να τους εμπνεύσουμε την αγάπη για το διπλανό τους και να καλλιεργήσουν το αίσθημα της αμοιβαίας αλληλεξάρτησης κι αδελφοσύνης, ετοιμάζοντας και διαμορφώνοντας το χαρακτήρα τους για την πρακτική ζωή; Τίποτε απ' όλα αυτά. Κι όμως αυτοί είναι χωρίς αμφιβολία οι σκοποί κάθε πραγματικής αγωγής. Κανείς δεν το αμφισβητεί, όλοι οι παιδαγωγοί σας το παραδέχονται και πολύ συζητούνε γι' αυτό το θέμα.

Τι γίνεται όμως στην πράξη; Κάθε νέος, κάθε παιδί, ακόμη και κάθε δάσκαλος της νέας γενιάς θα σας απαντήσει: "Σκοπός της σύγχρονης αγωγής είναι να περνάει κανείς εξετάσεις". Το σύστημα αυτό δεν οδηγεί σε μια ορθή άμιλλα, αλλά αντίθετα γεννάει και τροφοδοτεί τη ζήλια, το φθόνο, ακόμη και το μίσος ανάμεσα στους νέους, και έτσι τους ετοιμάζει για μια ζωή άγριου εγωισμού κι ανταγωνισμού, για τιμές και κέρδη, αντί να καλλιεργεί αισθήματα καλής διάθεσης προς τους γύρω.

Ερ. Οφείλω να παραδεχτώ πως έχετε δίκιο σ' αυτό το ζήτημα.

Απ. Και τι είναι αυτές οι εξετάσεις - ο τρόμος και φόβος των παιδιών και των νέων της εποχής μας; Είναι απλούστατα μια μέθοδος ταξινόμησης, με την οποία καθορίζουνε τ' αποτελέσματα της σχολικής διδασκαλίας. Με άλλα λόγια, είναι η πρακτική εφαρμογή της σύγχρονης επιστημονικής μεθόδου στο είδος "άνθρωπος ο διανοούμενος" (genus homo, qua intellection).

Η επιστήμη διδάσκει ότι η διάνοια είναι αποτέλεσμα μηχανικών αλληλεπιδράσεων της εγκεφαλικής ουσίας. Είναι λοιπόν πολύ λογικό η σύγχρονη αγωγή να μοιάζει με μηχανή, ένα είδος αυτόματης μηχανής, που παράγει διάνοιες με τον τόνο. Μια πολύ μικρή πείρα από τις εξετάσεις φθάνει για να μας δείξει ότι το μόνο τους παιδαγωγικό αποτέλεσμα είναι η άσκηση της φυσικής μνήμης, κι αργά ή γρήγορα όλα τα σχολεία θα κατέβουν σ' αυτό το επίπεδο.

Όσο για την πραγματική υγιή καλλιέργεια της σκέψης, της κριτικής ικανότητας, είναι απλούστατα αδύνατη, όσο καιρό τα αποτελέσματα θα κρίνονται από το συναγωνισμό των εξετάσεων. Ακόμη μια φορά σας λέω, ότι η σχολική αγωγή έχει εξαιρετική σημασία για τη μόρφωση του χαρακτήρα και προπαντός από την ηθική άποψη.

Τώρα, αν εξετάσουμε το σύγχρονο σύστημα σας, θα δούμε πως απαρχής μέχρι τέλους, στηρίζεται στις ονομαζόμενες επιστημονικές ανακαλύψεις: "ο περί υπάρξεως αγών" και "η επιβίωση του ισχυρότερου".

Σ' όλη τη παιδική και νεανική ηλικία, κάθε άνθρωπος ανατρέφεται με τέτοια παραδείγματα και με πρακτική πείρα, καθώς και με απευθείας διδαχή, ώστε του είναι εντελώς αδύνατο να ξεριζώσει από μέσα του την ιδέα ότι το "εγώ", ο κατώτερος, ο προσωπικός, ο ζωώδης εαυτός, είναι το μόνο που υπάρχει, ο μοναδικός σκοπός της ζωής. Αυτό είναι η μεγάλη πηγή όλης της δυστυχίας, των εγκλημάτων, και του σκληρόκαρδου εγωισμού, που παραδέχεστε όσο κι εγώ. Ο εγωισμός, το λέω και θα το ξαναλέω, είναι η κατάρα της ανθρωπότητας, είναι η γόνιμη μήτρα για κάθε κακό και κάθε έγκλημα σ' αυτή τη ζωή. Και τα σχολεία σας είναι οι ζεστές φωλιές αυτού του εγωισμού. (σελ. 286-287)