Samuel

„Μακαριοι εισθε, οταν σας μισησωσιν οι ανθρωποι, και οταν σας αφορισωσι και ονειδισωσι και εκβαλωσι το ονομα σας ως κακον ενεκεν του Υιου του ανθρωπου. 28 Χαιρετε εν εκεινη τη ημερα και σκιρτησατε· διοτι ιδου, ο μισθος σας ειναι πολυς εν τω ουρανω· επειδη ουτως επραττον εις τους προφητας οι πατερες αυτων.“ Λουκάς 8: 27, 28

Οι Ρωμαίοι κάνανε την διάκριση ανάμεσα σε ιδωτική λατρεία (sacra privata), η οποια ήτανε περισσότερο η λατρεία των προγόνων του κάθε οίκου, και σε δημοσια λατρεία (sacra publica), η οποια τελουντανε από τους ιερείς και ήτανε αποκλειστικότητα των ιερέων, οι οποιοι ήτανε κρατικοί υπάλληλοι και ήτανε υπό την διοίκηση του Magistrat. Οι Ρωμαίοι δεν λατρεύανε στην αρχή θεούς, αλλα απρόσωπες θεότητες, οι οποιες αντιπροσωπεύανε διαφορες φυσικές δυνάμεις. Αργότερα προσωποποιήσανε τις θεότητες και δώσανε ονόματα όπως Mars για τη δύναμη του πολεμου και Venus για την δύναμη του ερωτα. Αυτό έκανε και ποιο εύκολη την ταύτιση των ρωμαϊκών θεών με τους θεούς των άλλων λαών. Στην παλιά θρησκεία των Ρωμαίων επικρατούσε η αντίληψη του συμβολαίου με τους θεούς, σύμφωνα με την οποια οι άνθρωποι προσφέρανε θυσίες και λατρευτικές εκδηλώσεις προς τους θεούς και περνάνε για αντάλλαγμα προστασία και βοήθεια, κατά το ρητό „σου δίνω για να μου δώσεις“ (δω ut δες). Από αυτό προκύπτουνε δυο πράγματα. Πρώτον η λατρεία ορισμένων θεοτήτων, όπως του Jupiter, ήτανε συνυφασμένη με την ευημερία του κράτους και ασκουντανε κυρίως από τους κρατικούς υπαλληλους (ιερείς) και δεύτερον υπήρχε ανεκτικότητα απέναντι στις θεότητες των άλλων λαών, ώστε να σιγουρέψουνε και την προστασία των ξένων θεοτήτων. Έτσι υπήρχε η τελετή του Invocatio, σύμφωνα με την οποια προσκαλουντανε ξένες θεότητες να έρθουνε να κατοικήσουνε στην Ρώμη, εξού προέκυψε και εάν πλήθος ναών από ξένες θεότητες, όπως αυτόν της Ίσιδας. Ακόμα και η λατρεία των μη προσκεκλημένων θεοτήτων όπως αυτής του Μίθρα και η λατρεία του θεού των Ιουδαίων ήτανε ανεκτή από μέρος των Ρωμαίων. Αυτό σημαίνει ότι η λατρεία του θεού των Χριστιανών καθεαυτό δεν ήτανε κολάσιμη, αλλα η μη λατρεία των κρατικών 8εοτητων θεωρουντανε για τους Ρωμαίους σαν μια έμμεση απειλή της κρατικής ευημερίας και ευνομίας.

Ο Αύγουστος ήτανε ο πρώτος που ήτανε αυτοκράτορας και ταυτόχρονα και Pontifex Maximus, δηλαδή ο ανώτερος αρχιερέας και αρμόδιος για όλες τις λατρευτικές εκδηλώσεις των κρατικών θεοτήτων. Μετά τον θάνατο του όλοι οι αυτοκράτορες θεωρουντανε θεότητες και λατρευότανε αναλόγως. Υπήρχανε ακόμα και θυσίες προς τους αυτοκράτορες οι οποιοι φροντίζανε πλέον σαν θεότητες για την εύρυθμη λειτουργία του κράτους. Εδώ αρχίζει τώρα η λατρεία των αυτοκρατόρων σαν θεών και η κόντρα των Χριστιανών με τους Ρωμαίους, οι οποιοι βλέπανε στη μη λατρεία του αυτοκράτορα σα μια έμμεση απειλή για την ειρήνη με τα θεία (Pax Deorum), και η οποια κόντρα κατέληξε στο να μετατραπεί τελικά η ρωμαϊκή αυτοκρατορία σε μια χριστιανική αυτοκρατορία. Όσο ο Χριστιανισμός θεωρουντανε από τους Ρωμαίους σαν μια ιουδαϊκή αίρεση απολάμβανε και την ελευθερια λατρείας των Ιουδαίων, που τους την είχε δώσει ο Ιούλιος Καίσαρας. Οι Ιουδαίοι αρνουντανε μεν να προσκυνήσουνε τον Καίσαρα, αλλα λέγανε ότι προσευχότανε για το καλο του κράτους, όταν όμως οι ρωμαίοι αντιληφτήκανε ότι ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία διαφορετική της ιουδαϊκής, και η θρησκεία οποια εξαπλωνότανε με γοργούς ρυθμούς, αρχίσανε οι Χριστιανοί να φαίνονται σαν εμμεσoς κίνδυνος για το κράτος.

Διωγμοί

Κλαύδιος (41-54)
Το 38 απαγορεύτηκε η άσκηση της ιουδαϊκής θρησκείας στην Ιταλία, λόγω του ότι οι Ιουδαίοι διαματυρήθηκαν για την προσκύνηση της εικόνας του αυτοκράτορα.

Νέρωνας (54-68)
Μετά την μεγάλη πυρκαϊά της Ρώμης το 64 ο Νέρωνας έριξε, σύμφωνα με τον Τάκιτο, το φταίξιμο στους Χριστιανούς. Στο ότι εμπρηστής ήτανε ο Νέρωνας συνηγορούνε οι εξής πηγες:

1. Η κατάθεση του Tριβουνιου Subriou Φλάβιου, ο οποιος συμμετείχε στην πισονικη συνωμοσία (65) κατά του Νέρωνα, και ο οποιος έριξε την ευθύνη για την φωτιά στον Νέρωνα, εκτος από τα αλλα που του έσυρε, για την συζυγοκτονία και την μητροκτονία. H συνομωσία των συγκλητικών που πήρε το όνομα της από τον Gaius Calpurnius Piso έγινε μετά την μεγάλη πυρκαϊά και είναι η μονη που αναφέρεται ιστορικά. Εάν υπήρχε νωρίτερα άλλη συνομωσία των αριστοκρατών σε συνεργασια με τους Χριστιανούς για τον εμπρησμό της Ρώμης είναι ατεκμηρίωτη θεωρία.

2. Ο ποιητής του δράματος Octavia (69-96), το οποιο μάλλον γράφτηκε από τον Seneca, στην οποια τραγωδία αναφέρεται σαν εμπρηστής ο Νέρωνας.

3. Ο φυσιοδίφης Πλίνιος (79), ο οποιος κατηγορεί τον Νέρωνα για την φυσική καταστροφή των δέντρων της Ρώμης.

4. Ο ποιητής Statius (96) στο έργο του „Genethliacon Lucani ad Pollam"“ αναφέρει σαν εμπρηστή τον Νέρωνα.

5. Ο σατυρικός ποιητής Juvenal (127) αναφέρει έμμεσα τον Νέρωνα σαν εμπρηστή.

6. Ο Sueton (130) εξιστορεί επίσης την πυρκαϊά της Ρώμης, αλλα δεν εξιστορεί με χρονολογική σειρά τα γεγονότα, αλλα χωρίζει σε θέματα την ιστορία του και στα άσχημα του Νέρωνα αναφέρει και τον εμπρησμό της Ρώμης.

7. Επίσης μια ακόμη πηγή αναφέρει σαν εμπρηστή τον Νέρωνα
„Παρακινούμενος από την επιθυμία του να καταστρέψει την πόλη, ο Νέρωνας έστειλε άνδρες να βάλουνε φωτιά στην Ρώμη. Ο Νέρωνας κοιτούσε την φωτιά από το Palatio και τραγουδούσε παίζοντας λύρα.”
Cassius Dio, Ιστορία των Ρωμαίων LXII.16-17

Ο Τάκιτος δεν μπορεί να θεωρηθεί έγκυρη ιστορική πηγή, στο θέμα του ποιος ήτανε ο αίτιος της πυρκαϊάς, γιατί σε τρία διαφορετικά σημεία των χρονικών του αναφέρει τρία διαφορετικά αιτια εμπρησμού.

1. Ο Νέρωνας έστειλε άνδρες να βάλουνε φωτιά στη Ρώμη και παρακολοθούσε τη φωτιά παίζοντας λύρα. Tacitus, Χρονικά XV.38-44

2. Η φωτιά προκλήθηκε από ατύχημα ο Νέρωνας βρισκότανε τότε στο Antium. Tacitus, Χρονικά XV.38-39

3. Η φωτιά προκλήθηκε από τους Χριστιανούς. Tacitus, Χρονικά XV.44.

Έτσι η μονη ιστορική πηγή που αναφέρει σαν αίτιους τους Χριστιανούς είναι μη έγκυρη (στο θέμα του ποιος ήτανε ο αίτιος της πυρκαϊάς). Οι ιστορικές πηγες χριστιανών συγγραφέων καθώς και αυτές που είναι 100 ετών μετά τα γεγονότα δεν αναφέρονται από μέρους μου.

Σύμφωνα με την εξιστόρηση του Τάκιτου ο Νέρωνας έριξε το φταίξιμο στους Χριστιανούς και τους καταδίωξε. Τους έντυνε με δέρματα ζωων και τους άφηνε να κατασπαραχτούνε από αγρια θηρία η τους έδενε σε πασσάλους για να φωτίζουνε με το καμμένο τους σώμα τους δρόμους της πόλης. Ο διωγμός από τον Νέρωνα όμως περιορίστηκε μονο στην Ρώμη και στα περίχωρα.

Δομιτιανός (81-96)
Μετά την ιουδαϊκή εξέγερση στην Παλαιστίνη και τον επιπρόσθετο φόρο που επιβλήθηκε στους Ιουδαίους (fiscus ioudaicus) οι Χριστιανοί αρχίσανε να ξεχωρίζουνε πλέον καταφανέστατα στα ματια των κρατικών υπηρεσιών από τους Ιουδαίους. Ο ιστορικός Cassius Dio αναφέρει, ότι ο αυτοκράτορας εκτέλεσε πλην των άλλων ακόμα και τον συγγενή του τον Tito Φλάβιο Κλεμέντιο, λόγω αθεΐας και εξόρισε την γυναικα του.

Τραϊανός (98-117)
Μετά την αποστασιοποίηση των Χριστιανών από τους Ιουδαίους έπρεπε πλέον οι Χριστιανοί να εκπληρώνουνε τα λατρευτικά τους καθήκοντα απέναντι στο ρωμαϊκό κράτος, εφόσον πλέον δεν είχανε τα προνόμια απαλλαγής των Ιουδαίων.

Σε γράμμα (100) του επαρχου της Βιθυνίας του Πλίνιου προς τον αυτοκράτορα, ο Πλίνιος ζητάει τη συμβουλή του αυτοκράτορα για το θέμα του αυξανόμενου αριθμού Χριστιανών στην περιοχή του. Στο γράμμα αναφέρονται επίσης οι βασανισμοί και οι εκτελέσεις των Χριστιανών λόγω του ότι δεν αρνουντανε την θρησκεία τους. Οποιος θυσίαζε στον αυτοκράτορα αφήνονταν ελεύθερος. Ο αυτοκράτορας έδωσε συγχαρητήρια στον έπαρχο και έδωσε και τις εντολές για σκληρότερα μετρα ώστε να περιοριστεί η λαίλαπα.

δεύτερος αιώνας

Από τον Δομιτιανό μέχριο τον Commodus (180-192) υπήρχανε μονο τοπικές διώξεις κατά των Χριστιανών.
„De Imperatoribus Romanis“

Severus (193-211)
Ο Σεπτίμιος Severus πέταξε από το κυνήγι της διεκδίκησης του θρόνου τρεις ανταγωνιστές του και είχε σαν ορμητήριο της διεκδίκησης την Βόρεια Αφρική. Το 202 απαγόρεψε τον Χριστιανισμό, αλλα όχι σε όλη την αυτοκρατορία.Αυτό όμως έδωσε ώθηση σε όλους όσους μισούσανε τους Χριστιανούς να τους κυνηγάνε σε όλο το ρωμαϊκό βασίλειο. Οι διωγμοί ήτανε συνυφασμένοι με προσωπικές έχθρες και αστήριχτες κατηγοριες. Οποιος δηλαδή δεν γούσταρε τον γείτονα του τον κατηγορούσε για Χριστιανό και μετά ακολουθούσε βασανιστήριο και εκτέλεση.Οι Χριστιανοί θεωρουντανε εκείνη την περίοδο εχθροί του κράτους. Τα επόμενα 40 χρονια οι εισβολές εχθρικών λαών στην ρωμαϊκή παραμεθόριο απασχολούσε τους Ρωμαίους και αφήσανε για ένα δάστημα ήσυχους τους Χριστιανούς.
„De Imperatoribus Romanis“

Γενικοί Διωγμοί

Decius (247-251)
Με τον Decius άρχισε ο πρώτος γενικός διωγμός. Οι εισβολές των Γότθων, των Φράγκων και των Σασσανιδών κάνανε τον αυτοκράτορα να θεωρήσει σωστό ότι πρέπει να κάνει μια μεγάλη θυσία στους θεούς για να έχει την βοήθεια τους. Οποιος δεν θυσίαζε στους θεούς θεωρουντανε κατήγορος της βλασφημίας (sagrilegium) και της εσχατης προδοσίας (crimen laesae maiestatis)
„ J. B. Rives: The Decree of Decius and the Religion of Empire. In: Journal of Roman Studies 89 (1999)“.
Όλοι οι πολίτες έπρεπε να έχουνε γραπτή βεβαίωση από τις αρχές ότι θυσιάζουνε στο όνομα των αυτοκρατόρων, ειδάλλως εκτελουντανε. Ο Κυπριανός από την Καρχηδόνα στις επιστολές του αναφέρει τα βασανιστήρια εκείνης της εποχής. Το 251 ο αυτοκράτορας σκοτώθηκε σε μάχη κατά των Γότθων και ο διωγμός σταμάτησε.

Bαλεριανος (253-260)
Ο Bαλεριανος σιγούρεψε τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας και μετά (257) άρχισε συστηματικότερα τους διωγμούς κατά των Χριστιανών. Οι επίσκοποι συλλαμβάνονταν και εκτελουντανε χωρίς δικη. Με αυτόν τον τρόπο ήθελε να διαλύσει τον Χριστιανισμό κτυπώντας τους ηγέτες της θρησκείας. Έτσι κατέστρεψε πολλές χριστιανικές κοινότητες. Οι Χριστιανοί τυγχάνανε σε αυτόν τον διωγμό της βοηθειας από τους μη Χριστιανούς, οι οποιοι τους κρύβανε για να μην τους βρούνε οι ρωμαϊκές αρχές
„Historia Augusta“.
Ο Κυπριανός από την Καρχηδόνα δεν γλίτωσε από αυτόν τον διωγμό και εκτελέστηκε (acta proconsularia 4). Ο γιος του Bαλεριανου σταμάτησε τους διωγμούς το 260.

Διοκλητιανός (284-305) και Γαλέριος (305-311)
50 χρονια μετά τον τελευταίο διωγμό το 293, ο Διοκλητιανός έκανε γενική κρατική και διοικητική μεταρρύθμιση (Τετραρχία). Ο αυτοκράτορας έπρεπε πλέον να θεωρείται περισσότερο θείος. Έτσι άρχισε ένας γενικός διωγμός, ο οποιος είχε στόχο την τελική εξόντωση του Χριστιανισμού. Εικάζεται ότι συνένοχος ήτανε και ο Γαλέριος. Ο Διοκλητιανός είχε καταδιώξει πιο νωρίς του Μανιχαίους, οι οποιοι αρνουντανε όπως και οι Χριστιανοί να προσκυνήσουνε το ομοίωμα του αυτοκράτορα. Ο Διοκλητιανός απαγόρεψε τις λειτουργίες, διέταξε το κάψιμο χριστιανικών βιβλίων, και την φυλάκιση των ιερέων. Αυτό το διάταγμα εκδόθηκε τις 23 Φεβρουαρίου του 303. Το διάταγμα προέβλεπε φυλάκιση και βασανιστήρια. Το διάταγμα εφαρμόστηκε με διαφορετική σκληρότητα στις διαφορες επαρχίες. Στην Ανατολή, όπου διοικούσε ο Γαλέριος οι διωγμοί ήτανε πιο εντατικοί. Στη δύση εφαρμόστηκε μέχρι το 311 το metro των καταναγκαστικών έργων στα ορυχεία για τους Χριστιανούς, που δε προσκυνούσανε το ομοίωμα του αυτοκράτορα. Όταν ο Γαλέριος ανέλαβε την εξουσία σε όλη την αυτοκρατορία συνέχισε τους διωγμούς μέχριο το 311, μέχρι που αρρώστησε βαριά και ομολόγησε την αποτυχία των διωγμών με το διάταγμα της Νικομήδειας.
„Alan K. Bowman: Diocletian and the first tetrarchy, A.D. 284–305, in: Alan K. Bowman u.a. (Hgg.): The Cambridge Ancient History 12. The Crisis of Empire, AD 193–337, Cambridge 2005, S. 67ff., ISBN 0-521-30199-8.”

Το πόσοι σκοτώθηκαν και το πόσοι διωγμοί γίνανε εκτος ρωμαϊκής αυτοκρατορίας εκείνα τα χρονια πριν το 313 δεν συμπεριλαμβάνεται στο παρόν. Μερικά στοιχεια τα πήρα από την αγγλόφωνη, τη γερμανόφωνη και την ισπανόφωνη βικιπεδια. Οι ιστορικές πηγες των όσων αναφέρω αναγράφονται διπλα από κάθε αναφορά.