EKATAIOS

Αν μεταφερόμουν στο 1800 ή νωρίτερα και είχα την αντίληψη του μέσου ανθρώπου της εποχής, πολύ απλά δεν θα αντιλαμβανόμουν γύρω μου κανένα "ελληνικό γένος". Ο ακριβής προσδιορισμός των ονομάτων εδώ έχει μεγάλη σημασία. Το "γένος" εκείνη την εποχή ήταν οι χριστιανοί ρωμιοί. Για να γίνει αντιληπτό το γένος ως ελληνικό έπρεπε να συνδεθεί νοερά με την αρχαία Ελλάδα (και ο διαχωρισμός του χριστιανού από τον ειδωλολάτρη ήταν μια τροχοπέδη γιατί τότε το θρήσκευμα έπαιζε πρωταρχικό ρόλο στον προσδιορισμό της ταυτότητας).

Το σχόλιο αυτό στόχευε όσους συγχέουν το ρόλο της ελλαδικής εκκλησίας με το ρόλο του Πατριαρχείου. Αν κάνουμε αυτή την απαραίτητη διάκριση και αντιληφθούμε τα δεδομένα της εποχής, τότε λύνονται πολλές παρεξηγήσεις. Για παράδειγμα γιατί το Πατριαρχείο έπρεπε να τεθεί υπέρ της ελληνικής επανάστασης, τη στιγμή που αυτή διακήρυττε την ανεξαρτησία μόνο των Ελλήνων (και όχι όλων των ορθοδόξων των Βαλκανίων) και μάλιστα αν πετύχαινε θα σήμαινε πιθανότατα την αποκοπή της Ελλάδας από το Πατριαρχείο και την ενιαία χριστιανική κοινότητα της οθωμανικής αυτοκρατορίας (πράγμα που τελικά έγινε);

Πολύ σημαντικά είναι αυτά που γράφει ο κ. Μυτιληναίος για τους ελληνόφωνους μουσουλμάνους και ρωμαιοκαθολικούς και πράγματι αποδεικνύουν με τον καλύτερο τρόπο ότι η επιβίωση της ελληνικής γλώσσας δεν οφείλεται και τόσο στην Εκκλησία.

Ταυτόχρονα όμως επιβεβαιώνουν αυτό που ο ίδιος θέλει να αρνηθεί: Ότι το θρήσκευμα έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση των εθνικών ταυτοτήτων. Οι ελληνόφωνοι χριστιανοί αισθάνονταν πολύ εγγύτερα με τους χριστιανούς Αρβανίτες, Βλάχους (οι οποίοι πολέμησαν στο πλευρό τους και έγιναν καθόλα Έλληνες) ενώ με τους ελληνόφωνους μουσουλμάνους τους χώριζε αγεφύρωτο χάσμα και μίσος. Αυτή η βαθιά ιστορική διαφοροποίηση καθιστά προβληματική κάθε προσπάθεια εθνικής ταύτισης των δύο πλευρών.

Θα σταθώ λίγο στο παρακάτω απόσπασμα:
Οι εξισλαμισμένοι (του Πόντου) αυτοορίζονται ως "Ρωμαίοι", "Λαζοί" και "Τούρκοι". Με το "Ρωμαίοι" δηλώνουν την ελληνοφωνία τους, με το "Λαζοί" το ότι είναι μαυροθαλασσίτες και με το "Τούρκοι" ότι είναι πολίτες της Τουρκίας. Το "Ρωμαίος" δεν το συνδέουν με το "Γιουνάν", που θα πει "Ελλαδίτης" στα τούρκικα. Η σύνδεση με το χώρο της Ελλάδας άρχισε να γίνεται τα τελευταία χρόνια, όταν ήρθαν σε επαφή με τους Ελλαδίτες Πόντιους, οι οποίοι άρχισαν να επιστρέφουν με τουριστικά γκρουπ στους γενέθλιους χώρους. Έτσι οι εξισλαμισμένοι, των ορεινών κυρίως περιοχών, ανακάλυψαν ότι δεν μιλούν μια άγνωστη και περίεργη γλώσσα αλλά ότι εντάσσονταν σε μια ευρύτερη γλωσσική ομοεθνία.

Τι λέει με λίγα λόγια εδώ; Ότι αυτοί οι Πόντιοι, αν διατήρησαν κάποια προγενέστερη ιστορική μνήμη και παράδοση, αυτή ήταν η ρωμαίικη (ονομάζονται Ρουμ-Ρωμαίοι και λένε τη γλώσσα που μιλάνε ρωμαϊκή), η βυζαντινή δηλαδή, και όχι η «ελληνική». Δεν αναγνωρίζουν ότι είναι Γιουνάν (Γιουνάν στα τούρκικα σημαίνει φυσικά Έλληνες και όχι απλά Ελλαδίτες), αν και τελευταία, μετά τις συναναστροφές τους με τους Ελλήνες Πόντιους, έχουν αρχίσει και ταυτίζουν το «Ρωμαίος» με το «Έλληνας» (κάτι που έκαναν παλαιότερα και όσοι χριστιανοί Πόντιοι ήρθαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα). Εγώ πάντως γι’ αυτούς τους μουσουλμάνους Πόντιους (αλλά και τους Τουρκοκρητικούς) έχω διαβάσει ότι μπορεί να συγκινούνται όταν βλέπουν Έλληνες και να θυμούνται την καταγωγή τους αλλά αν τους ρωτήσεις τι είναι θα σου πουν ότι πάνω απ’ όλα είναι Τούρκοι.

Οι οποίοι χριστιανοί Έλληνες δεν λέγονταν Έλληνες αλλά είχαν άλλο εθνικό όνομα (Ρωμιοί). Αυτή η διάκριση του Ρωμιού από τον Έλληνα (αρχαίο, ειδωλολάτρη) δεν έκοβε στη μέση την ενιαία ελληνική ιστορία (όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα);

Εθνικιστικές τάσεις έχει η εκκλησία της Ελλάδας (που δημιουργήθηκε λίγο μετά από το ελληνικό κράτος). Το Πατριαρχείο, αντιθέτως, πάντοτε παρέμενε πιστό στη βυζαντινή οικουμενικότητα.