Στην φιλολογία που αναγνωρίζει την ύπαρξη του εσωτερισμού, η ανθρωπότητα χωρίζεται κατά κανόνα, σε δύο κύκλους και ο "εξωτερικός κύκλος", σε αντιδιαστολή με τον "εσωτερικό κύκλο" ονομάζεται συνηθισμένη ζωή ή "επιφάνεια".
Οι κυριότερες ιδεολογικές πηγές του εσωτερισμού είναι η Θεοσοφία και η μελέτη της λεγόμενης "αρχαίας γνώσης" που βασίζεται στον νόμο της ενότητας και της πάλης των αντιθέσεων. Η πάλη των αντιθέσεων όμως οδηγεί στην a priori αντικατάσταση, στην άρνηση του αντικειμένου ή του φαινομένου ή σύνθεση στο μετασχηματισμό του σε καινούργια ποιότητα (βλ. Νέα Ακρόπολη) που διατηρεί τις ουσιαστικές πλευρές της αρχικής ποιότητας σε ανώτερο όμως επίπεδο. Η νέα ποιότητα γνωρίζει μια άλλη άρνηση (άρνηση της άρνησης) και έτσι αυτή η διαδικασία της εξέλιξης συνεχίζεται, επαναλαμβάνοντας σε διαδοχικά επίπεδα μερικές ιδιότητες που υπήρχαν στο κατώτερο στάδιο. (νόμος της άρνησης της άρνησης)
Σύμφωνα με την μαρξιστική θεωρία (βλ. Κεφάλαιο Κ. Μάρξ), η άρνηση είναι η κινητήρια αρχή για την κάθε εξέλιξη και με το ξεχώρισμα των αντιθέσεων, την πάλη τους και την λύση τους φτάνουμε (εν μέρει στην Ιστορία, ολοκληρωτικά στην Γνώση) στο αρχικό αφετηριακό σημείο σε υψηλότερη όμως βαθμίδα.
Η "άρνηση" εμπεριέχεται στον διαλεκτικό υλισμό που είναι από τα πρώτα συστατικά μέρη του μαρξισμού, ως φιλοσοφία που εξετάζει τους πιο γενικούς αντικειμενικούς νόμους εξέλιξης της φύσης και της γνώσης.
Για παράδειγμα, ας θυμηθούμε την "Ασκητική" του Καζαντζάκη αλλά και το θέμα της Ασκητικής ΙΙ που εμφανίστηκε σε άλλο γνωστό φόρουμ. Το κοινό χαρακτηριστικό τους, η κομμουνιστική τους δηλ. δυναμική (ο όρος "κοινός" προέρχεται από το λατινικό communis), είναι ακριβώς η χρήση της "άρνησης". Ο Καζαντζάκης λέει "να αρνείσαι τον θάνατο", ο συγγραφέας της Ασκητικής ΙΙ λέει "αρνήσου όλα όσα ξέρεις μέχρι τώρα γιατί δεν ξέρεις τίποτε".
Όσοι ασχολούνται με την πάλη των αντιθέσεων ή θελήσουν να ασχοληθούν αργότερα, πρέπει να έχουν υπ' όψην τους πως μοιραία θα οδηγηθούν στον ουτοπικό κομμουνισμό του Μαρξ που είχε ως κεντρική προβληματική την ιδανική κοινωνία που θα βασιζόταν στην κοινή ιδιοκτησία, στην ισότητα και στην ενότητα των αντιθέσεων. Στην περίπτωση του Μαρξ, η ισότητα βασιζόταν στην ισοκατανομή των αγαθών. Στην περίπτωση του Μαρξιστικού Εσωτερισμού, η ισότητα βασίζεται στην ισοκατανομή της ενέργειας (θετικής και αρνητικής), του "καλού" με του "κακού".
Υπό αυτήν την οπτική, αρχίζει να γίνεται πλέον αντιληπτό, πως ο εσωτερισμός κινείται με τις νομοτελειακές τακτικές ενός πολιτικού συστήματος, μιας κομματικής παράταξης που επιτρέπει την πραγμάτωση της ιστορικής εξέλιξης μέσα από μια καμουφλαρισμένη ιδεολογική πάλη των τάξεων. Αυτών που "γνωρίζουν" και αυτών που "δεν γνωρίζουν". Η γοητεία του "υπερφυσικού", των διαφόρων κόσμων και των υψηλότερων επιπέδων (ως προβολή της προβολής της προβολής για κάποιους) των τριών γνωστών μας διαστάσεων, είναι αντικείμενο κατοχής της συγκεκριμένης ομάδας των "μυημένων", συνδέεται άμεσα με την ατομική ιδιοκτησία και ανάγεται στην περίοδο της μετάβασης από την πρωτόγονη κοινωνία στην δουλοκτητική.
Η κοινωνία κάθε φορά έχει ανάγκη να καθοδηγείται από μια τάξη που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των αναπτυσσόμενων παραγωγικών δυνάμεων. Η πάλη των τάξεων (βλ. Πάλη των Μάγων, Γ.Ι.Γκουρτζίεφ), είναι το μοναδικό μέσο επίλυσης των αντιθέσεων και η τάξη των εσωτεριστών ανταποκρίνεται στην διαρκή αναπτυσσόμενη επιθυμία του απλού κόσμου να ενδυναμώσει τον εαυτό του, χρησιμοποιώντας εντέχνως της γοητευτικές ιδιότητες του "αγνώστου".
Το θέμα έχει ως σκοπό να διερευνηθούν οι σχέσεις του Εσωτερισμού (αν υπάρχουν) με συγκεκριμένα κοινωνικο-πολιτικά ρεύματα και να επισημάνει τον κίνδυνο που υπάρχει να καταστεί ο ίδιος, κομματικός προθάλαμος μιας υποθάλπτουσας ανάγκης για εξουσιαστικές πολιτικές.