Δεν είναι εύκολο να ακολουθήσεις τον μίτο της Αριάδνης μέσα στο λαβύρινθο των γνωστικών διδαχών, ούτε και είναι εύκολο να πεις οριστικά το τι είναι πραγματικά ο γνωστικισμός. Το συνέδριο της Μεσσήνης στη Ιταλία το 1966, επιχείρησε να δώσει και να καταλήξει σε κάποια ερμηνεία χωρίς όμως σοβαρά αποτελέσματα. Οι λόγοι είναι ότι ο γνωστικισμός, αφ’ ενός εμπλέκεται με πολλές άλλες προϋπάρχουσες μυστικιστικές θρησκείες της ανατολικής Μεσογείου κι αφ’ ετέρου οργανώνεται σε ένα αναγνωρίσιμο θεολογικό κίνημα αμέσως μετά το Χριστιανισμό. Ο γνωστικισμός γίνεται καταληπτός, λοιπόν, μόνο μέσα από ένα περιεχόμενο που κεντρική του φιγούρα είναι πάντα ο Χριστός, ο οποίος πολλές φορές όμως, μπορεί να φοράει ένδυμα άλλο από εκείνο του Ιησού, π.χ. του Μίθρα, του Ταμμούζ, του Διόνυσου και πολλών άλλων. Παρά την συχνή “Χριστολογία” που μπορεί να εκδηλώνει κάποιο γνωστικιστικό σύστημα, στην ουσία, η καταγωγή του “Αιρετικού Κόσμου” είναι αρχαιοελληνική και αποπειράται να διασώσει τη κλασική αρχαιότητα. Επιχειρεί να ερμηνεύσει τις νέες τάσεις που χαρακτηρίζονται από ένα ιουδαϊζοντα μονοθεϊσμό, περιέχοντας και άλλα πολλά Μεσοποτάμια στοιχεία, μέσα στα πλαίσια του ελληνιστικού πνεύματος που ανθίζει βασικά στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Άλλα και όλα τα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα της εποχής, Πέργαμος, Έφεσος, Ρώμη, Αντιόχεια και Βαβυλώνα γίνονται εστίες προσοχής αυτού του γνωστικιστικού κινήματος.
Η μετά-Αλεξανδρινή εποχή της οικουμένης είχε ήδη δείξει το δρόμο μιας ιδεολογικής παγκοσμιοποίησης με πυρήνα το ελληνικό πνεύμα. Ανάμεσά τους, μετά τα γεγονότα της ζηλωτικής επανάστασης του Κουμράν από έναν σχετικό με τους γνωστικιστές κλάδο της ιουδαϊκής θρησκείας, τους Εσσαίους, η Γνώση ήρθε αντιμέτωπη με τα “Kαλά Νέα”, τα Ευαγγέλια δηλαδή, που τώρα δίδασκαν ασκητές από την Παλαιστίνη, τη Συρία και την Αίγυπτο. Οι Εσσαίοι, Ιουδαίοι στη καταγωγή, μαζί με κάποιους Αιγυπτίους και Βαβυλωνίους, φέρνουν μια πολιτισμική και θρησκειολογική επανάσταση μεταφέροντας κατά κόρον στοιχεία της ελληνικής αρχαιολογίας στο θρησκευτικό, κοινωνικό και πολιτικό τους σύστημα. Οι Γνωστικοί έμειναν ανομοιογενείς και πολυδιάστατοι στις απόψεις τους, φιλελεύθεροι στη σκέψη, και μάλλον άναρχοι στους συμβολισμούς τους. Οι βασικές τους όμως αρχές, εκείνα που τους καθορίζουν σε μας ως “Γνωστικούς” είναι οι εξής: Θεμελιακή πίστη τους είναι ένας υπερβατικός Θεός ο οποίος είναι αγαθός. Είναι ο Πατήρ του σύμπαντος αλλά όχι και δημιουργός του. Είναι εντελώς απόμακρος και ξένος από την πλάση όσο είναι και ο εξωσυμπαντικός Γιαχβέ του Ισραήλ. Ο κόσμος δε, η πλάση, είναι δημιούργημα ενός άλλου θεού, ενός κακού όντος εξ’ ίσου αγέννητου όσο και ο υπερβατικός θεός. Βλέπουμε πως οι Γνωστικοί ανακατεύουν τρία τουλάχιστον συστήματα θεολογίας: ιουδαϊκό, χριστιανικό και βαβυλώνιο.
Η μετά-Αλεξανδρινή εποχή της οικουμένης είχε ήδη δείξει το δρόμο μιας ιδεολογικής παγκοσμιοποίησης με πυρήνα το ελληνικό πνεύμα. Ανάμεσά τους, μετά τα γεγονότα της ζηλωτικής επανάστασης του Κουμράν από έναν σχετικό με τους γνωστικιστές κλάδο της ιουδαϊκής θρησκείας, τους Εσσαίους, η Γνώση ήρθε αντιμέτωπη με τα “Kαλά Νέα”, τα Ευαγγέλια δηλαδή, που τώρα δίδασκαν ασκητές από την Παλαιστίνη, τη Συρία και την Αίγυπτο. Οι Εσσαίοι, Ιουδαίοι στη καταγωγή, μαζί με κάποιους Αιγυπτίους και Βαβυλωνίους, φέρνουν μια πολιτισμική και θρησκειολογική επανάσταση μεταφέροντας κατά κόρον στοιχεία της ελληνικής αρχαιολογίας στο θρησκευτικό, κοινωνικό και πολιτικό τους σύστημα. Οι Γνωστικοί έμειναν ανομοιογενείς και πολυδιάστατοι στις απόψεις τους, φιλελεύθεροι στη σκέψη, και μάλλον άναρχοι στους συμβολισμούς τους. Οι βασικές τους όμως αρχές, εκείνα που τους καθορίζουν σε μας ως “Γνωστικούς” είναι οι εξής: Θεμελιακή πίστη τους είναι ένας υπερβατικός Θεός ο οποίος είναι αγαθός. Είναι ο Πατήρ του σύμπαντος αλλά όχι και δημιουργός του. Είναι εντελώς απόμακρος και ξένος από την πλάση όσο είναι και ο εξωσυμπαντικός Γιαχβέ του Ισραήλ. Ο κόσμος δε, η πλάση, είναι δημιούργημα ενός άλλου θεού, ενός κακού όντος εξ’ ίσου αγέννητου όσο και ο υπερβατικός θεός. Βλέπουμε πως οι Γνωστικοί ανακατεύουν τρία τουλάχιστον συστήματα θεολογίας: ιουδαϊκό, χριστιανικό και βαβυλώνιο.