ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΟΥΣ

Δεν είναι εύκολο να ακολουθήσεις τον μίτο της Αριάδνης μέσα στο λαβύρινθο των γνωστικών διδαχών, ούτε και είναι εύκολο να πεις οριστικά το τι είναι πραγματικά ο γνωστικισμός. Το συνέδριο της Μεσσήνης στη Ιταλία το 1966, επιχείρησε να δώσει και να καταλήξει σε κάποια ερμηνεία χωρίς όμως σοβαρά αποτελέσματα. Οι λόγοι είναι ότι ο γνωστικισμός, αφ’ ενός εμπλέκεται με πολλές άλλες προϋπάρχουσες μυστικιστικές θρησκείες της ανατολικής Μεσογείου κι αφ’ ετέρου οργανώνεται σε ένα αναγνωρίσιμο θεολογικό κίνημα αμέσως μετά το Χριστιανισμό. Ο γνωστικισμός γίνεται καταληπτός, λοιπόν, μόνο μέσα από ένα περιεχόμενο που κεντρική του φιγούρα είναι πάντα ο Χριστός, ο οποίος πολλές φορές όμως, μπορεί να φοράει ένδυμα άλλο από εκείνο του Ιησού, π.χ. του Μίθρα, του Ταμμούζ, του Διόνυσου και πολλών άλλων. Παρά την συχνή “Χριστολογία” που μπορεί να εκδηλώνει κάποιο γνωστικιστικό σύστημα, στην ουσία, η καταγωγή του “Αιρετικού Κόσμου” είναι αρχαιοελληνική και αποπειράται να διασώσει τη κλασική αρχαιότητα. Επιχειρεί να ερμηνεύσει τις νέες τάσεις που χαρακτηρίζονται από ένα ιουδαϊζοντα μονοθεϊσμό, περιέχοντας και άλλα πολλά Μεσοποτάμια στοιχεία, μέσα στα πλαίσια του ελληνιστικού πνεύματος που ανθίζει βασικά στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Άλλα και όλα τα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα της εποχής, Πέργαμος, Έφεσος, Ρώμη, Αντιόχεια και Βαβυλώνα γίνονται εστίες προσοχής αυτού του γνωστικιστικού κινήματος.

Η μετά-Αλεξανδρινή εποχή της οικουμένης είχε ήδη δείξει το δρόμο μιας ιδεολογικής παγκοσμιοποίησης με πυρήνα το ελληνικό πνεύμα. Ανάμεσά τους, μετά τα γεγονότα της ζηλωτικής επανάστασης του Κουμράν από έναν σχετικό με τους γνωστικιστές κλάδο της ιουδαϊκής θρησκείας, τους Εσσαίους, η Γνώση ήρθε αντιμέτωπη με τα “Kαλά Νέα”, τα Ευαγγέλια δηλαδή, που τώρα δίδασκαν ασκητές από την Παλαιστίνη, τη Συρία και την Αίγυπτο. Οι Εσσαίοι, Ιουδαίοι στη καταγωγή, μαζί με κάποιους Αιγυπτίους και Βαβυλωνίους, φέρνουν μια πολιτισμική και θρησκειολογική επανάσταση μεταφέροντας κατά κόρον στοιχεία της ελληνικής αρχαιολογίας στο θρησκευτικό, κοινωνικό και πολιτικό τους σύστημα. Οι Γνωστικοί έμειναν ανομοιογενείς και πολυδιάστατοι στις απόψεις τους, φιλελεύθεροι στη σκέψη, και μάλλον άναρχοι στους συμβολισμούς τους. Οι βασικές τους όμως αρχές, εκείνα που τους καθορίζουν σε μας ως “Γνωστικούς” είναι οι εξής: Θεμελιακή πίστη τους είναι ένας υπερβατικός Θεός ο οποίος είναι αγαθός. Είναι ο Πατήρ του σύμπαντος αλλά όχι και δημιουργός του. Είναι εντελώς απόμακρος και ξένος από την πλάση όσο είναι και ο εξωσυμπαντικός Γιαχβέ του Ισραήλ. Ο κόσμος δε, η πλάση, είναι δημιούργημα ενός άλλου θεού, ενός κακού όντος εξ’ ίσου αγέννητου όσο και ο υπερβατικός θεός. Βλέπουμε πως οι Γνωστικοί ανακατεύουν τρία τουλάχιστον συστήματα θεολογίας: ιουδαϊκό, χριστιανικό και βαβυλώνιο.

Ο άνθρωπος τώρα είναι χους (σώμα)μ θνητό περίβλημα και βάρος, είναι θηλυκή ψυχή (anima humana για τους Λατίνους) κέντρο του διανοητικού και ψυχολογικού ρευστού υλικού κι όχημα της θείας θέλησης, είναι και νους (το τρίτο περίβλημα), το άρρεν πνεύμα που αποτελείται από ουσία (για τους Λατίνους anima divina). Ενώ το σώμα παράγεται από τη σαρκική συνουσία των γονιών, ο νους παράγεται από θεία μετάληψη, η δε ψυχή δρα σαν μέσος, μεσολαβητής των δύο ακραίων στοιχείων της οντότητας. Η εσχατολογία και σκέψη των Γνωστικών, αντλείται κυρίως από το Ευαγγέλιο του Λουκά. Κατ’ αυτούς όμως, το σώμα, σε αντίθεση με την χριστιανική θεολογία, αναλύεται στα 4 στοιχεία που το έχουν συνθέσει (γη, νερό, αέρας, φωτιά), ενώ όλες οι ψυχές πάνε στον Άδη, αφού περάσουν από το καθαρτήριο, χωρίς να ξεχωρίζονται οι ψυχές σε εκείνες που πάνε στο παράδεισο και σε εκείνες που πάνε στη κόλαση. Η λύτρωση για τους Γνωστικούς, επιτυγχάνεται μόνο μέσω της γνώσης κι όχι μέσω της χάριτος, όπως στο χριστιανισμό, και απευθύνεται σε λίγους και εκλεκτούς. Το σώμα δεν έχει καμιά ελπίδα λύτρωσης. Το “αιθερικό” όμως σώμα της ψυχής, γίνεται τελικά ιδιοκτησία του δημιουργού θεού από τον οποίο προέρχεται. Για μια καθαρτική περίοδο η ψυχή καταπίνεται από ένα δρακόντειο άρχοντα και μετά από μια άλλη περίοδο “χώνευσης” πετάγεται σε βαθιά επίπεδα κόλασης όπου και ταλαιπωρείται.

Αυτή η θεμελιακή στάση των Γνωστικών ότι η λύτρωση είναι προνόμιο των λίγων και εκλεκτών μόνο, ήρθε από την αρχή σε σύγκρουση με τα ιδεώδη του Παυλικού Χριστιανισμού. Τόσο οι Αιγύπτιοι όσο και οι Έλληνες, για διαφορετικούς λόγους και με διαφορετική μορφολογία, στήριζαν μια τέτοια αριστοκρατία της σκέψης και άφηναν τους αδαείς, τους αμύητους, στη φυσική τους μοίρα. Η Γνώση είναι μόνο για όσους την επιζητούν και αγωνίζονται για να την κατακτήσουν. Οι Γνωστικοί καταφέρνουν να αφομοιώσουν στη σκέψη τους τις πιο αρχαίες πρακτικές λυτρωτικής γνώσης πάνω στις οποίες θα μπορέσουν να στηρίξουν τη νέα και τολμηρή τους θεολογία. Λόγω της περιοχής δράσης τους όμως, οι Γνωστικοί συχνά καταφεύγουν σε ένα εμπλουτισμό των ελληνικών μυστικών δρώμενων με πλήθος ανατολικά μυστικιστικά στοιχεία και έτσι ως επί το πλείστον τα γραπτά τους αντηχούν έντονα ένα αιγυπτιακό ερμητισμό όπως επίσης και πολλά ιουδαϊκά και βαβυλωνιακά στοιχεία. Ο Γνωστικισμός γεννήθηκε στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων υπεύθυνων για το πολιτισμό που έχει υιοθετήσει σήμερα η δύση, και σε μια εποχή στην ιστορία που χαρακτηρίζονταν από έντονα πολυεθνικά και πολυγλωσσικά στοιχεία, απόρροιες ενός αλεξανδρινού οικουμενισμού.

Οι Γνωστικοί έμοιαζαν και συχνά αποκαλούντο “Χαλδαίοι” σοφοί, “μάγοι” και “αστρολόγοι της ανατολής”, αποκαλυπτές των μυστηρίων μέσω μιας ασκητικής που θύμιζε τους παλιούς ορφικούς. Ίσως αυτό να ήταν και βασικός λόγος που εν όψει ενός καλπάζοντος ενδιαφέροντος για κάτι πολύ πιο οργανωτικό ικανό να ανταποκριθεί στις ανάγκες του Ιmperium, ο Γνωστικισμός απέτυχε εκεί που πέτυχε ο Χριστιανισμός. Ενώ οι Χριστιανοί αντλούσαν το μυστήριό τους μέσα από σύγχρονα για την εποχή ευαγγελικά στοιχεία που μπορούσε να προσεγγίσει και ο κοινός άνθρωπος , οι Γνωστικοί επέμειναν σε ένα πολυδιάστατο κώδικα συμβολισμών και γλωσσολογικών αβεβαιοτήτων που μόνο οι μυημένοι μπορούσαν να παρακολουθήσουν. Ενώ οι επιστολές του Παύλου μπορούσαν να διαβαστούν σε ένα μεγάλο ακροατήριο ανθρώπων, όχι αναγκαστικά μορφωμένων, τα Γνωστικά ευαγγέλια αφορούσαν στενούς αριστοκρατικούς και ασκητικούς κύκλους ατόμων, που σύντομα η επικράτηση του Χριστιανισμού θα τους ανακήρυσσε αιρετικούς.

Τα μυστήρια των Γνωστικών Εταιριών διεξάγονταν με απόλυτη μυστικότητα. Τα υποψήφια έπαιρνα όρκο να μην μιλήσουν για τα μυστήρια έξω από τον κύκλο των Γνωστικών, ακριβώς όπως έκαναν και οι Πυθαγόρειοι ή οι μύστες των Ελευσίνιων. Ο θάνατος έπαιζε κεντρικό ρόλο στα μυστήρια των γνωστικών. Μέσα από συμβολικές παραστάσεις παρουσιαζόταν μια κάθοδο στον Άδη, μια εμπειρία τρόμου και ύστερα μια άνοδος στο φως. Οι επιρροές από την Αίγυπτο ήταν επίσης εμφανείς αν και η γνωστική γλώσσα παρέμενε η ελληνική και τα σημεία των σταδίων της μεταμόρφωσης του μύστη ακολουθούσαν τις βασικές αρχαίες ελληνικές ρηματικές λέξεις: “αγών, ενταφίασις, ζήτησις, εύρεσις, θέα και ανάστασις”. Φαίνεται πως ο ίδιος ο Παύλος, θέλοντας να πλησιάσει περισσότερο τους ελληνιστές της εποχής του, να χρησιμοποίησε μια τέτοια ορολογία ενώ έπλαθε τον προσωπικό του Χριστιανισμό μέσα από τα ταξίδια του στην Ελλάδα και στη Μικρά Ασία.