Πολλές φορές έχει ακουστεί μέσα σε αυτό το Forum, το είσαι φασίστας, φασιστικές αντιλήψεις, φασιστικές απόψεις και φασιστική αντιμετώπιση. Νομίζω ότι τώρα είναι ο καιρός να ασχοληθούμε λίγο παραπάνω με αυτό το θέμα, μια και πολύς λόγος γίνεται τώρα τελευταία για την δημοκρατία και περισσότερο για την άμεση, νομίζω ότι τα αποτελέσματα των τελευταίων εκλογών δεν μπορούν παρά να μας προβληματίσουν για την λειτουργία του πολιτεύματος. Το παρακάτω κείμενο είναι δημοσιευμένο στο ΒΗΜΑ το 2000, οπότε μπορείτε να καταλάβετε ότι κάποια πράγματα έχουν αλλάξει από τότε…
Παράθεση:
|
Σε ένα σεμινάριο για τον Μεσοπόλεμο, πριν από δύο δεκαετίες, ένας φοιτητής ρώτησε αν μπορούμε να θεωρήσουμε το φαινόμενο του φασισμού ιστορικά κλειστό (όπως λ.χ. την Ιερά Εξέταση) ή ένα φαινόμενο με δυνατότητες περιοδικής αναβίωσης. Ομολογώ ότι η ερώτηση αυτή με απασχολεί ακόμη. Η μία απάντηση είναι ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία και ο κόσμος άλλαξαν τόσο πολύ ώστε δεν μπορεί να επαναληφθεί. Η δεύτερη είναι ότι δεν θα έπρεπε να αποκλείουμε την επανάληψη με άλλη μορφή. Τότε όμως ποιες θα θεωρήσουμε εξωτερικές, και επομένως μεταβλητές, μορφές του φαινομένου και ποιες ουσιώδεις που αφορούν την ταυτότητά του; Η συζήτηση για τον φασισμό αναβιώνει κάθε φορά που η Δύση έχει ανάγκη να απονομιμοποιήσει ηγέτες όπως ο Σαντάμ ή ο Μιλόσεβιτς, ή κάθε φορά που εμφανίζονται κρούσματα αντισημιτισμού, όπως στους λόγους του Χάιντερ. Με τον τρόπο αυτόν ο φασισμός ταυτίζεται με δύο από τα χαρακτηριστικά του, τα πλέον αποκρουστικά: τη μορφή του Χίτλερ και το Ολοκαύτωμα. Αλλά η επιλεκτική προσοχή και η αποσπασματική χρήση στοιχείων του φασισμού εμποδίζουν τη βαθύτερη κατανόησή του ως κοινωνικής διαδικασίας. Η φύση του φαινομένου Το επιχείρημα, π.χ., ότι ο ιταλικός ή ο ισπανικός φασισμός δεν καταδίωξε τους Εβραίους, όπως ο γερμανικός ναζισμός, χρησιμεύει σε ιστορικούς όπως ο R. De Felice ή ο Ε. Galli della Loggia για μια θετικότερη επαναξιολόγησή του. Η «ρεβιζιονιστική» ιστορική σχολή στη Γερμανία (Ernst Nolte κ.ά.) εκμεταλλεύθηκε τη μετάθεση από το συνολικό φαινόμενο του φασισμού στις εκδηλώσεις του, όταν πρότεινε να θεωρηθεί το Ολοκαύτωμα μέρος μιας σειράς βιαιοτήτων σε πολλά μέρη του πλανήτη, αλλά όχι η μοναδική, και ακόμη όταν πρότεινε να αντιμετωπιστεί ο φασισμός ως το αναπόφευκτο κακό της αντίδρασης στον κομμουνισμό. Αλλά και εκείνη η σχολή η οποία αντιμετώπισε τον φασισμό ως εταίρο του «ολοκληρωτισμού», μαζί με τον κομμουνισμό, ξεκινά από τα εξωτερικά μορφικά χαρακτηριστικά του. Και βέβαια Χίτλερ και Στάλιν αντέγραφαν ο ένας τον άλλο, διαφορετικές όμως κοινωνικές διαδικασίες γέννησαν τον κομμουνισμό και τον φασισμό ως κινήματα, έστω αν συνέκλιναν όταν παγιώθηκαν σε καθεστώτα. Η διάκριση κινήματος και καθεστώτος στις δύο περιπτώσεις είναι ερμηνευτικά κρίσιμη. Τέλος, μια άλλη σχολή ιστορικών τείνει να τονίσει περισσότερο τις εθνικές διαφοροποιήσεις στο φασιστικό φαινόμενο. Ετσι δεν υπάρχει παρά γερμανικός ναζισμός, ιταλικός φασισμός, ισπανικός φρανκισμός, πορτογαλικός σαλαζαρισμός, αυστριακός κορπορατισμός, κινήματα και καθεστώτα το καθένα με τα δικά του χαρακτηριστικά. Δεν εξηγείται όμως γιατί όλα αυτά τα κινήματα συνέπεσαν στην Ευρώπη την ίδια πάνω κάτω εποχή, οι συμβολικές και ιδεολογικές τους συγγένειες, οι κοινωνικές τους ομοιότητες. Η αδυναμία επομένως να κατανοήσουμε αν τα σημερινά φαινόμενα τύπου Χάιντερ στην Αυστρία, Λεπέν στη Γαλλία, Μπλόχερ στην Ελβετία, Φίνι ή Μπόσι στην Ιταλία αποτελούν κάτι σαν «περεστρόικα» του φασισμού οφείλεται στην αδυναμία ή στην απροθυμία να κατανοήσουμε τη φύση του φασισμού, τις βαθύτερες συνιστώσες του φαινομένου. |