ΣΧΟΛΕΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Οι φιλόσοφοι διαιρούνται -σύμφωνα με τον Διογένη τον Λαέρτιο- σε δογματικούς και σκεπτικούς, και όσοι μεν αποφαίνονται ότι τα πράγματα είναι γνωστά και κατάληπτα, λέγονται δογματικοί, όσοι δε αναστέλλουν την σκέψη των για τα πράγματα, επειδή είναι ακατάληπτα, αυτοί ήσαν οι σκεπτικοί. Επίσης υπάρχουν και οι φιλόσοφοι που δεν συνέγραψαν ούτε 1 υπόμνημα, αυτοί ήσαν οι εξής ο Σωκράτης, ο Στίλπων, ο Φίλιππος, ο Μενέδημος, ο Πύρρων, ο Θεόδωρος, ο Καρνεάδης, ο Βρύσων, ακόμα ούτε ο Πυθαγόρας και ο Αρίστων ο Χίος έγραψαν εκτός από λίγες επιστολές. Οι Μέλισσος, Παρμενίδης και Αναξαγόρας, άφησαν από ένα σύγγραμμα. Πολλά έγραψαν οι Αριστοτέλης, Επίκουρος και Χρύσιππος.

Οι πιο σπουδαίες Σχολές-Ιδεολογίες είναι οι εξής:

Ιδρυτής της αρχαίας Ακαδημαϊκής ήταν ο Πλάτων
της μέσης ο Αρκεσίλαος
της νέας ο Λακύδης
της Κυρηναϊκής ο Αρίστιππος ο Κυρηναίος
της Ηλιακής ο Φαίδων ο Ήλειος
της Μεγαρικής ο Ευκλείδης ο Μεγαρεύς
της Κυνικής ο Αντισθένης ο Αθηναίος
της Ερετρικής ο Μενέδημος ο Ερετριεύς
της Διαλεκτικής ο Κλειτομάχος ο Καρχηδόνιος
της Περιπατητικής ο Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης
της Στωϊκής ο Ζήνων ο Κυτιεύς
της Επικούρειας αυτή ονομάσθει έτσι από τον ιδρυτή της, Επίκουρο.

Ακόμα μερικοί πήραν το όνομα τους από τις πόλεις που έδρασαν, όπως οι Ηλιακοί, οι Μεγαρικοί, οι Ερετρικοί και οι Κυρηναϊκοί, άλλοι από τις τοποθεσίες όπου συζητούσαν όπως οι Ακαδημαϊκοι και οι Στωϊκοί, άλλοι από τυχαία περιστατικά όπως οι Περιπατητικοί, και άλλοι από παρατσούκλια, όπως οι Κυνικοί. Άλλοι πάλιν πήραν το όνομα τους από την ιδιοσυγκρασία τους, όπως οι Ευδαιμονικοί, μερικοί από μίαν έπαρση στις συζητήσεις τους, όπως οι Φιλαλήθεις, οι Ανασκευαστικοί, και οι Αναλογητικοί, κάμποσοι από τους δασκάλους των, όπως οι Σωκρατικοί και οι Επικούρειοι, και άλλοι από άλλους παρομοίους λόγους. Όσοι ασχολήθηκαν με την εξερεύνηση της φύσεως, ονομάσθηκαν φυσικοί, ηθικοί εκείνοι που συζητούσαν τα ηθικά θέματα και διαλεκτικοί όσοι καταγίνονται με τους λόγους.

Ευάγγελε μου,αν μου επιτρέπεις μία μικρή παρατήρηση.
Μετά τον Σωκράτη δημιουργήθηκαν πολλές φιλοσοφικές σχολές όπως πολύ ορθά αναφέρεις.
Όμως με όλο το σεβασμό δεν είναι σωστός ο διαχωρισμός σε "δογματικούς" και σκεπτικούς.
Οι σκεπτικοί είναι εκείνοι που πρεσβεύουν ότι δεν υπάρχει κριτήριο αλήθειας και ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει την αλήθεια.Περί του τί ακριβώς πρεσβεύουν οι σχολές του σκεπτικισμού και του εμπειρισμού θα το δούμε εν συνεχεία.
Οι πλατωνικοί και ακαδημαϊκοί πιστεύουν ότι κριτήριο της αλήθειας είναι ή οι αισθήσεις ή ο ορθός λόγος και νους.
Δογματικοί φιλόσοφοι δεν υπάρχουν.Πλατωνικοί,ακαδημαϊκοί,στωϊκοί,περιπατικοί ναι.Αλλά όχι όμως δογματικοί.
Ο όρος δόγμα δεν ταιριάζει στην ελληνική φιλοσοφία -σαφώς πλην εξαιρέσεων-.Το Δόγμα δηλώνει ένα κλειστό σύστημα γνώσης (ιερατείο ή τάγμα) το οποίο είναι δομημένο πάνω σε συγκεκριμένες αρχές (principles) και θεωρεί ότι κατέχει το απόλυτο της γνώσης και της αλήθειας για εξουσιαστικούς λόγους.Το δόγμα δεν δέχεται καινοτομίες ή νέες απόψεις και όσο μπορεί μένει πίσω στις θεμελιώδεις του αρχές.Είναι ένα σύστημα κλειστό στην κοινωνία και έχει αρχές τάγματος.Δόγμα είναι πχ η θρησκεία (η δογματική ορθοδοξία που λέμε) ,δόγμα είναι οι τέκτονες και παλαιότερα δόγμα ήταν κατά μία έννοια οι πυθαγόρειοι.Από εκεί και πέρα υπάρχουν δογματικοί φιλόσοφοι,επιστήμονες κτλ αλλά τα δόγματα είναι πολύ συγκεκριμένα.Γενικά το δόγμα υποστηρίζει ότι γνωρίζει απόλυτα την αλήθεια (κάτι όχι απαραίτητα κακό) αλλά το κακό είναι ότι δεν δέχεται νέες θέσεις ή αμφισβητήσεις και όποιον αμφισβητεί τον χαρακτηρίζει αιρετικό.

Οι μαθητές της Ακαδημίας και του Λυκείου ουδέποτε υπήρξαν δόγμα ή δογματικοί.Υποστήριζε ο καθένας την φιλοσοφική του κοσμοαντίληψη αλλά το φιλοσοφικό τους σύστημα ήταν δεκτικό και ανοικτό στην κριτική.Πχ θεμελίωσε ένα φιλοσοφικό σύστημα ο Πλάτωνας για να το επεκτείνει ο Αριστοτέλης και ο Πλωτίνος εν συνεχεία.Αντίστοιχα είχε μια φιλοσοφική θεώρηση ο Αρκεσίλαος την οποία ανέτρεψε ο Καρνεάδης εν συνεχεία.Δογματικοί κατά κάποιο τρόπο ήταν οι πυθαγόρειοι που όχι μόνον δεν δέχονταν αμφισβήτηση αλλά είχαν και όρκο σιωπής στα μέλη της σχολής τους.

Σημαντικό είναι ότι στην αρχαιότητα υπήρχε η λέξη δοκέω-δοκώ όπερ και σημαίνει πιστεύω και είναι συνώνυμο της γνώμης.
Κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια δημιουργείται καθαρά ο όρος δόγμα ο οποίος προέρχεται από τα λατινικά και δηλώνει το απόλυτο.Και τούτο γίνεται με την δογματική θεολογία.Συγκεκριμένες αρχές,συγκεκριμένα πιστεύω,ουδεμία αμφισβήτηση.
Και από το μεσαίωνα και μετά η λέξη δόγμα ταυτίζεται με την ρωμαιοκαθολική εκκλησία και την Ιερά Εξέταση για προφανείς εξουσιαστικούς λόγους.Κάψιμο βιβλίων,άνθρωποι στην πυρά,κυνήγι μαγισσών.

Η ελληνική φιλοσοφία ως το τελειότερο δημιούργημα του ανθρώπου πάνω στον πλανήτη είναι εκ φύσεως ανοιχτή στον διάλογο και έχει ως αρχή την εξής: Υποστηρίζω την τάδε θέση.Έλα με επιχειρήματα να την ανατρέψεις.Προάγει τον διάλογο.Γι'αυτό βλέπουμε τόσες διαφορές φιλοσόφων και φιλοσοφικών σχολών.

Υπάρχουν τρείς διαφορετικές σχολές-ρεύματα σκεπτικισμού την εποχή εκείνη.Από την μία οι ακαδημαϊκοί σκεπτικιστές με βασικό "εκπρόσωπο" τον Αρκεσίλαο και τον Καρνεάδη και από την άλλη οι εμπειρικοί πυρρωνιστές με βασικό "εκπρόσωπο" τον Πύρρωνα και τον Σέξτο τον Εμπειρικό.Και έχουμε κάπου στο ενδιάμεσο και τους Επικούριους.

1.Οι ακαδημαϊκοί εκφράζουν σκεπτικισμό (όχι άρνηση) προς τη δυνατότητα της γνώσης καθώς θεωρούν τις αισθήσεις αναξιόπιτους φορείς πληροφοριών και τον αισθητό κόσμο ως μια ρευστότητα (γίγνεσθαι) όπου βάση αυτών των δύο δεν μπορούμε να έχουμε αξιόπιστη και έγκυρη γνώση για τα όντα.Η διαφοροποίηση με τους πλατωνικούς (οι οποίοι είναι το άλλο ρεύμα μέσα στην ακαδημία...συμμαθητές τους δηλαδή... ) είναι ότι οι ακαδημαϊκοί σκεπτικιστές πιστεύουν ότι η γνώση και η αλήθεια είναι ανέφικτες καταστάσεις για τον άνθρωπο και διαφωνούν με τους πλατωνικούς στο γεγονός ότι αν ψάξουμε στον νου και τη ψυχή θα βρούμε τα νοητά είδη των οποίων οι αντανακλάσεις είναι τα αισθητά όντα.Με λίγα λόγια δεν γνωρίζουμε αν υπάρχει ο κόσμος των ιδεών,ούτε αν ο αισθητός κόσμος που μας περιβάλλει είναι αληθινός.Ουσιαστικά δεν γνωρίζουμε τίποτα διότι το γεμάτο αδειάζει και το άδειο γεμίζει.Δεν υπάρχει κάτι στάσιμο να το παρατηρήσουμε.Και ο καθένας βάση των αισθήσεών του το βλέπει από άλλη οπτική.Αλλά το σημαντικό είναι ότι και αυτό που θεωρούμε αντικειμενική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από μια διαρκή ρευστότητα.Παράδειγμα:
Ένας κόκκος σταριού δεν είναι σωρός.Αν βάλουμε ακόμη έναν πάλι δεν είναι σωρός.Αν βάλουμε άλλους τόσους πάλι δεν ειναι σωρός κ.ο.κ.
Είναι σαν να προσθέτουμε δύο μηδενικά στην εμπειρική παρατήρησή μας.
Αν συνεχιστεί όμως αυτή η διαδικασία επ'άπειρον κάποια στιγμή θα σχηματιστεί ένας λόφος μπροστά μας.Το ίδιο και με την αφαίρεση,ότι αν αφαιρέσουμε έναν κόκκο από τους 1.000.000.000.000 κόκκους θα συνεχίσουμε να έχουμε ένα λόφο μπροστά μας κ.ο.κ. μέχρι να φτάσουμε σε έναν κόκκο.
Τέτοιου είδους απλά παραδείγματα "σωρείται επιχειρήματα" στην ορολογία του Αρκεσίλαου αποδεικνύουν την μη δυνατότητα σταθερής και απόλυτης γνώσης και αλήθειας.
Ο Καρνεάδης δίνει μία δυνατότητα "αληθοφάνειας" και "πιθανότητας".
Συμφωνεί με τον Αρκεσίλαο ότι η γνώση είναι ανέφικτη,αλλά δίνει στον άνθρωπο την δυνατότητα της γνώμης η οποία είναι συγγενική
προς τη γνώση,μα ποτέ δεδομένη ,αλλά μονάχα πιθανή.
Το παράδοξο της θεωρίας των ακαδημαϊκών σκεπτικιστών (κυρίως των οπαδών του Αρκεσίλαου) είναι η αντίφαση της ίδιας της θεωρίας τους.Ότι ενώ
οι ίδιοι εισηγάγουν την θεωρία ότι η αλήθεια δεν είναι εφικτή στον άνθρωπο
οι ίδιοι ισχυρίζονται ότι ο συλλογισμός τους είναι αληθής.Αυτή την αντίφαση επισημαίνει αργότερα ο Αριστοτέλης σε διάφορα έργα του χωρίς όμως να την κατακρίνει.

2.Οι πυρρωνιστές είναι κάπως πιο αποστασιωποιημένοι σχετικά με το αν έχει ο άνθρωπος τη δυνατότητα να γνωρίσει ή όχι την αλήθεια.Διότι ακόμη κι αν είναι τα πάντα γνώμες στηρίζονται σε κάποια γεγονότα.Άρα δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα αν ως γνώμες έχουν μέσα τους κάποιο στοιχείο γνώσης.
Αυτές οι γνώμες που μπορεί να εμπεριέχουν ένα στοιχείο γνώσης ή αλήθειας δεν είναι απόλυτες,διότι η μία γνώμη ανατρέπει μία άλλη κι έκείνη θα ανατραπεί από μια άλλη.Έτσι έχουμε μία ισοσθένεια λόγων
όπου ο λόγος και ο αντίλογος έχουν σχεδόν ισοδυναμία και πότε το βάρος γέρνει από την μία και πότε από την άλλη πλευρά.Και στις δύο πλευρές όμως μπορεί να υπάρχει ένα στοιχείο αλήθειας.Μόνο που δεν υπάρχει απόλυτο κριτήριο όπου θα μπορούσαμε να αποφανθούμε τί είναι αλήθεια και τί ψέμα ή πότε έχουμε γνώση ενός αντικειμένου και πότε όχι.
Έτσι οι πυρρωνιστές διατηρούν μια στάση εποχής (αποχής δηλαδή) από κάθε άποψη.Ο καθαρός εμπειρισμός από τον Σέξτο και μετά εστιάζει σε αυτή την λογική αποχής, αλλά αποδέχεται ευκολότερα τα δεδομένα αντίληψης του αισθητού κόσμου όντας περισσότερο θετικιστές στις αντιλήψεις τους.

3.Οι Επικούριοι με αφετηρία τον σκεπτικισμό και την μη δυνατότητα σταθερής αλήθειας,υιοθετούν μια στάση αναζήτησης που πηγάζει από την ατομική θεωρία του Δημόκριτου,αλλά εστιάζουν στην μελέτη του ανθρώπου και στον εσωτερικό του κόσμο όσον αφορά τις ηδονές και τις οδύνες.Δηλαδή ο άνθρωπος αναζητά την αλήθεια για να νιώσει ευτυχισμένος.Όμως δεν μπορεί να γνωρίσει την αλήθεια καθώς το άφθαρτο και μακάριο όν ούτε προκαλεί ενοχλήσεις ούτε έχει σχέση με τα φθαρτά και τα μη μακάρια.Άρα για να ζεί ευτυχισμένα ο άνθρωπος θα πρέπει να εστιάσει μέσα του και να δεί τί είναι αυτό που τον παρακινεί να γνωρίσει την αλήθεια.


Ο Αριστοτέλης αργότερα συνδυάζει όλες τις παραπάνω απόψεις και άλλες όπως των Ελεατών,των πλατωνικών,των ιώνων φυσικών κτλ εξετάζοντάς τις μία προς μία ξεχωριστά και συγκριτικά την μία με την άλλη δημιουργώντας ένα εννιαίο φιλοσοφικό και επιστημονικό σύστημα το οποίο δεν παραμερίζει την έννοια της αρετής και της ευδαιμονίας (βλ. Ηθικά Αριστοτέλους) αλλά και την εφαρμογή τους στον κόσμο μας ,ακολουθώντας την θεωρία της μεσότητας χωρίς να τείνει αναγκαστικά σε κάποια από τις θεωρίες ή σχολές αλλά μένει σκεπτικός απέναντι σε όλα χωρίς να απορρίπτει κανένα.

ΣΤΩΪΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ (είναι αντιγραφή από την ομώνυμη εργασία μου, αλλά την έβαλα κι εδώ για να μπορέσουμε -κάποια στιγμή, ευελπιστώ σ' αυτό το θέμα να μπουν όλες οι Σχολές)

Φιλοσοφικό ρεύμα, ανάμεσα στον Γ΄ αιώνα π.Χ. μέχρι τον ΣΤ΄ μ.Χ. αιώνα. Η ονομασία «Στωϊκισμός» πηγάζει από την λέξη στοά, επειδή ο Ζήνων ο Κιτιειευς (336-264 π.Χ.) δίδασκε στην Ποικίλη Στοά. Η διδασκαλία τους είναι ανομοιογενείς και αντιφατική.
Ο Στωϊκισμός χωρίζεται σε 3 περιόδους:
1. τον αρχαίο στωϊκισμό (του οποίου κύριος εμπνευστής και εκφραστής είναι ο Χρύσιππος περί το 280-205 π.Χ.) 2. τον μέσο και 3. το νέο στωϊκισμό.
Όμως, από τους αρχαίους Στωϊκούς δεν έχουμε καθόλου αυθεντικά έργα, οι πληροφορίες τα έργα είναι αποσπασματικά.. Οι πηγές, στις οποίες μπορούσαμε να αναφερθούμε μέχρι τώρα, σταματούν στη Στωϊκή φιλοσοφία, είναι παρ’ όλα αυτά πολύ γνωστές. Είναι ο Κικέρων, ο οποίος, ο ίδιος, ήταν Στωϊκος, και ιδιαίτερα ο Σέξτος ο Εμπειρίκος (ο σκεπτικισμός έχει κυρίως να κάνει με το στωϊκισμό), η έκθεση του αφορά περισσότερο το θεωρητικό μέρος και, από φιλοσοφική άποψη, είναι ενδιαφέρουσα. Όμως πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη μας τον Σένεκα, τον Αντωνίνο, τον Αρριανό (στον οποίο οφείλουμε τα γραπτά του Επίκτητο, επειδή τα συγκέντρωσε και τα έκδωσε), το Εγχειρίδιον του Επίκτητου και τον Διογένη Λαέρτη. Όμως ο κυριότερος εκπρόσωπος αυτού του φιλοσοφικού ρεύματος ήταν ο Επίκτητος που έζησε από το 5 μ.Χ μέχρι το 125 μ.Χ..

Ο Στωϊκισμός εμφανίζεται στην αρχή ως αντήχηση και τελειοποίηση του Κυνισμού. Ο Κυνισμός θέτει ως ουσία για τη συνείδηση να υπάρχει άμεσα, ως φυσική συνείδηση. Η απλότητα είναι η απλή φυσικότητα, η αμεσότητα του ατόμου, προκειμένου δι’ αυτό, και, μέσα στην πολλαπλή κίνηση της επιθυμίας, της απόλαυσης, της θεώρησης ποικίλων πραγμάτων ως ουσιαστικών και της πράξης ως το ίδιο, να διατηρηθεί ουσιαστικά η εξωτερικά απλή ζωή. Ο Στωϊκισμός ανυψώνει αυτήν την απλότητα στη σκέψη, και η άμεση φυσικότητα δεν είναι το περιεχόμενο και η μορφή του αληθινού είναι της συνείδησης, αλλά, το ότι η λογικότητα της φύσης έχει συλληφθεί με την σκέψη στο βαθμό που αυτό, μέσα στην απλότητα της σκέψης, είναι αληθινό ή καλό. Κατά τους Στωϊκούς, όλες οι λειτουργίες της γνώσης γίνονται μες στην ψυχή, που είναι μια ουσία ειδικής μορφής, δηλαδή το «πνεύμα».
Ο Στωϊκισμός περιλαμβάνουν και τα εξής:
1. την ανάπτυξη μιας βασικής επιστημολογίας, μιας ψυχολογίας της πράξης και ένα περίγραμμα περί της ψυχολογικής ανάπτυξης
2. κατηγοριοποιήσεις των κύριων παθών και των οποομάδων τους, οι οποίες λειτουργούν ως ένα διαγνωστικό σχήμα για ανάλυση και παρέμβαση.
3. αναφορές σε μαθήματα μέσα στην τάξη που καλύπτουν είναι ευρύ φάσμα πληροφοριών, και περιέχουν θεωρία, αρχές, πρότυπα και στρατηγικές, που έχουν ως στόχο την αλλαγή του συνήθους τρόπου σκέψης, του συναισθήματος και της πράξης.
4. προσωπικές επιστολές, που σκόπευαν στη σύναψη (εδραίωση, υποστήριξη, καθοδήγηση) της φιλίας και των σχέσεων
5. ηθικά δοκίμια, που ανέλυαν και ερμήνευαν μια ποικιλία υπαρξιακών θεμάτων
6. γραφές δραματικών έργων και σχολιασμούς σε έργα δράματων
7. στοχαστικές σημειώσεις – ημερολόγια, που γράφτηκαν από ένα αυτοκράτορα για πολιτικές και στρατιωτικές υποθέσεις

Αν κάποιος μελετά τα στοιχεία που υπάρχουν για τα πάθη από τον Κιτιέα μέχρι τον Σένεκα, τον Επίκτητο και τον Μάρκο Αυρήλιο,

Στο θέμα της ψυχής οι Στωϊκοί κοινώς ξεχωρίζουν 3 δυνάμεις ή λειτουργίες της.
1. εμφάνιση ή παρουσίαση (φαντασία) που είναι η αντίληψη δεδομένων δια μέσου των αισθήσεων.
2. η έγκριση (συγκατάθεση) είναι η ερμηνεία των πληροφοριών που λαμβάνονται. Υπάρχει μία γνωστική καταγραφή των εντυπώσεων σε σχέση με 2 σημεία: α) υπάρχει το περιεχόμενο της φαντασίας, το οποίο είναι βασικά υπόθεση περιγραφής και β) υπάρχει το αξιολογικό επίπεδο του περιεχόμενου π.χ. η καλοσύνη, η κακία.
3. παρόρμηση (ορμή) είναι η εκκίνηση της πράξης που έρχεται (ως απάντηση) σε εκείνο που είναι καλό, κακό ή αδιάφορο (ή επιθυμητό) και που εδραιώθηκε κατά τη φάση της συγκατάθεσης

Σε ότι τώρα αφορά την ίδια τη Φιλοσοφία, οι Στωϊκοί τη χώριζαν ακριβέστερα σε εκείνα τα 3 μέρη, τα οποία είναι: 1. Λογική, 2. Φυσική ή φιλοσοφία της φύσεως και 3. Ηθική, ιδιαίτερα ως προς την πρακτική πλευρά.

Η ΦΥΣΙΚΗ:

Είναι μάλλον μια σύνοψη στοιχείων που πήραν από τους αρχαίους φυσικούς, διαμορφωμένη σύμφωνα με την ηρακλείτεια φυσική. Οι 3 σχολές εκείνης της περιόδου είχαν καθεμία μία πολύ ιδιαίτερα καθορισμένη ορολογία, πράγμα που δεν μπορούμε τόσο να ισχυριστούμε για τη φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη πρέπει επομένως, τώρα, να εξοικειωθούμε με τις επιμέρους εκφράσεις και τη σημασία τους. Η κύρια ιδέα είναι η εξής: ο λόγος, ο προσδιοριστικός λόγος, είναι αυτό που κυβερνά, που κυριαρχεί, που παράγει, που διαπερνά τα πάντα, η υπόσταση και η δραστικότητα που βρίσκονται στη βάση όλων των φυσικών μορφών ως προϊόντων του λόγου, το λόγο αυτό, θεωρημένο στη λογικά αποτελεσματική του δράση, τον ονόμαζαν θεό. Πρόκειται για μια νοήμονα κοσμική ψυχή επειδή ακριβώς τον ονόμαζαν θεό, έχουμε να κάνουμε με πανθεϊσμό όλη η φιλοσοφία είναι πανθεϊστική, η έννοια, ο λόγος βρίσκεται μέσα στον κόσμο. Οι Στωϊκοί θεωρούσαν τη μελέτη της φύσης ουσιαστική και ωφέλιμη, ακριβώς γιατί τον καθολικό της νόμο, τον καθολικό λόγο, τον γνωρίζουμε από αυτή τη μελέτη, με σκοπό κατόπιν από εκεί να γνωρίσουμε τα καθήκοντα μας, το νόμο για τον άνθρωπο και να ζήσουμε σύμφωνα με το λόγο, με το νόμο της φύσης, και να συμφωνήσουμε με εκείνο τον καθολικό νόμο.
Ονομάζουν τη φωτιά κατ’ εξοχήν στοιχείον, επειδή από αυτή, ως πρώτη, συντίθεται όλα τα υπόλοιπα (συνίστασθαι) με μεταβολή (μεταβολήν), και όλα λειώνουν και διαλύονται στην ίδια, σαν αυτή να είναι η τελική τους κατάσταση. Έτσι, ο Ηράκλειτος και ο Στωϊκισμός συνέλαβαν με ακρίβεια την καθολική αιώνια λειτουργία της φύσης.
Για τον Θεό και του Θεούς μιλούν πάλι με τον τρόπο της συνηθισμένης παράστασης, και λέγουν ότι ο Θεός είναι ο Αγέννητος και ανώλεθρος εργοδηγός ολόκληρης αυτής της τάξης και του συστήματος, ο οποίος ενίοτε καταβροχθίζει μέσα του ολόκληρη την υπόσταση, και πάλι τη γεννάει από μέσα του. Άλλωστε μιλούν για τη μορφή του κόσμου, για τα 4 επιμέρους στοιχεία –σύμφωνα με τον Ηράκλειτο- λέγοντας ότι «η φωτιά είναι ανάμεσα τους το δραστικό στοιχείο, και αυτό που περνά στα υπόλοιπα στοιχεία που είναι οι μορφές του». Το σύμπαν, μια φορά, είναι η ενότητα της μορφής και της ύλης, και ο θεός η ψυχή του κόσμου, ως φύση ή το σύμπαν, είναι το Ον της διαμορφωμένης ύλης. Λείπει το ουσιαστικό της ένωσης και του σχίσματος αυτής της αντίθεσης.

Η ΛΟΓΙΚΗ

Η πνευματική πλευρά της φιλοσοφίας. Οι Στωϊκοί όριζαν ότι η επιστημονική αρχή είναι η εσκεμμένης παράσταση που είναι το αληθινό και το αγαθό. Ή αληθινό και αγαθό είναι αυτό που γίνεται αντιληπτό, αυτό που συμφωνεί με το λόγο όμως, το να συμφωνεί με τον λόγο όμως, σημαίνει ακριβώς να έχει γίνει αντικείμενο σκέψης, να έχει γίνει αντιληπτό. Γιατί το αληθινό και το αγαθό έχουν τεθεί ως περιεχόμενο, ως το Ον ο λόγος παραμένει η απλή μορφή. Πρόκειται για τον Ορθόν λόγο, όπως ο Ζήνων αποκαλούσε επίσης το κριτήριον. Που ονομάζεται και «κριτήριο της αλήθειας» των Στωϊκών, που είναι το μέτρο και το κριτικό θεμέλιο κάθε αλήθειας. «Η απλή παράσταση (φαντασία) δι’ αυτή είναι μια φαντασία (τύπωσις), και ο Χρύσιππος χρησιμοποιεί την έκφραση αλλοίωση (΄ετεροίωσις)». Για να είναι αληθινή η παράσταση, πρέπει να γίνει κατανοητή, να τη συλλάβουμε.

Η ΗΘΙΚΗ

Τους Στωϊκούς, όμως τους στιγμάτισε η Ηθική τους φιλοσοφία. Που την «χωρίζουν» σε μερικές ενότητες.
Α) Η έννοια της Αρετής. Η Αρχή των Στωϊκών είναι γενικά η εξής: ο άνθρωπος πρέπει να ζει σύμφωνα και αρμονικά με την φύση, γιατί σε αυτή οδηγεί η φύση. Όπου αυτό είναι που μας υπαγορεύει η Αρετή. Η σκέψη πρέπει να καθορίζει αυτό που συμφωνεί με την φύση, όμως, αυτό μόνο είναι που καθορίζεται από τον λόγο. Ο λόγος; Τι είναι ο λόγος; Αυτό που συμφωνεί με την φύση. Η αρετή είναι αυτό που γενικά είναι σύμφωνο με την ουσία ή το νόμο των πραγμάτων. Αρετή, είναι ν’ ακολουθείς αυτό που έχεις σκεφθεί, δηλαδή τον καθολικό νόμο, τον Ορθό λόγο. Ο άνθρωπος οφείλει να πράττει ως άνθρωπος με διαμορφωμένη σκέψη. Πρέπει να πράττει σύμφωνα με τη διορατικότητα του, και να υποτάσσει τις ορμές του.
Β) Όμως η άλλη πλευρά στο καλό είναι η εξωτερική ύπαρξη και η συναίνεση των περιστάσεων, της εξωτερικής φύσης στον τελικό σκοπό του ανθρώπου. Το καλό είναι αυτή η συμφωνία με το νόμο, που εκφράζεται σε σχέση με τη βούληση είναι το αντικείμενο ως πρακτικό. Το αν είναι ένας άνθρωπος είναι ταυτόχρονα ενάρετος και ευτυχισμένος δεν εξαρτάται ούτε μόνον από την εξωτερικότητα ούτε μόνο από την αυτοσυνείδηση. Σε ότι αφορά την χρησιμότητα, η ηθική δε χρειάζεται να είναι τόσο ανελαστική απέναντί της γιατί, κάθε καλή πράξη είναι πράγματι χρήσιμη, έχει πραγματικότητα, παράγει κάτι καλό. Χρησιμότητα δε σημαίνει τίποτε άλλο από το να ξέρουμε αυτό που κάνουμε, να έχουμε συνείδηση, για τις πράξεις μας.


ΠΗΓΕΣ:
Εισαγωγικό σημείωμα των εκδόσεων «Ζήτρος»
G. W. F. HEGEL: «Φιλοσοφία των Στωϊκών», που εμπεριέχεται στην εισαγωγή του «Ζήτρου»
«Φιλοσοφικο Λεξικο» των Ρόζενταλ και Γιουντίν.
«η Στωϊκή θεωρία περί των παθών» του Donald Blakely

Μάριε, θα συμφωνήσω εν μέρει για το αν υπάρχουν "δογματικοί" φιλόσοφοι, το είπα για το επίθετο που είχε αποκτήσει ο -τόσο παρεξηγημένος- Επίκουρος από τους Ακαδημαϊκούς, το γνωστό "Ακατονόμαστος", γι' αυτό το ανέφερα.

"Η Φιλοσοφία, είναι μελέτη θανάτου"
Πλάτων.

ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ (είναι αντιγραφή από την ομώνυμη εργασία μου, αλλά την έβαλα κι εδώ για να μπορέσουμε -κάποια στιγμή, ευελπιστώ σ' αυτό το θέμα να μπουν όλες οι Σχολές)

Όλα ξεκίνησαν όταν ο Επίκουρος άκουσε έναν γραμματικό, όταν ήταν 14ον, να ερμηνεύει έναν στοίχο του Ισιόδου, «εν αρχή εγεννήθη το χάος;», και τον ρώτησε «το χάος πόθεν γεννήθη;». Ο γραμματικός δεν ήξερε να του απαντήσει και έτσι του απάντησε πως το ζήτημα αυτό δεν είναι γραμματικό, αλλά φιλοσοφικό. «Μόνο φιλόσοφοι, λοιπόν θα είναι δάσκαλοι μου», απήντησε ο νεαρός Επίκουρος. Και από τότε άρχισε να ασχολείται με την φιλοσοφία. Εκείνα που του κέντρισαν το ενδιαφέρον, μεταξύ πολλών (Αναξαγόρα, Αρχέλαου), ήταν τα συγγράμματα του Δημοκρίτου. Δάσκαλοι του, ήσαν οι Πλατωνικοί Πάμφιλος στη Σάμο και ο Ξενοκράτης στην Αθήνα και ο Δημοκρίτειος Ναυσιφάνης, ο οποίος τον μύησε στη διδασκαλία του Δημόκριτου σύμφωνα με τον Απολλόδωρο ονομαζόταν Πραξιφάνης, δεν ήταν περιπατητικός φιλόσοφος.
Στα 18, πρέπει να παρακολούθησε τις παραδόσεις του Ξενοκράτη, που δίδασκε στην Ακαδημία. Μετά από πολλές μετακομίσεις, τελικά εγκαταστάθηκε στην Λαμψάκο, όπου και εδίδαξε για πρώτη φορά ως δάσκαλος φιλοσοφίας για 5 χρόνια. Εκεί έγραψε μίαν διατριβή, όπου έμμελε να ήταν η αρχή μιας σταδιοδρομίας με πάρα πολλά συγγράμματα. Στη σχολή του, ήρθαν για να την πλαισιώσουν πάρα πολλοί νέοι.
Το 306 π.Χ. σε ηλικία 36 ετών, εγκατέλειψε τη Λαμψάκο και εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα. Εκεί ίδρυσε την σχολή του, σ' ένα κτήμα που είχε αγοράσει, στην τιμή των 80 μνων. Η σχόλη, είχε δικό του φιλοσοφικό σύστημα, την οποία και ονόμασε «Κήπος». Συνεργάτες του, ήταν εκτός από τον Μητρόδωρο, που πέθανε πρόωρα-, ήσαν οι Νεοκλής, Χαιρεδήμος κι ο Αριστόβουλος.
Στον Κήπο έφθαναν νέοι απ' όλη την Ελλάδα αλλά και από την Μ. Ασία, την Συρία και την Αίγυπτο. Όλοι οι μαθητές και οι φίλοι του, αποτελούσαν σύλλογο με αρχηγό τους, τον Επίκουρο. Σ' αυτόν τον σύλλογο συμμετείχαν και γυναίκες, καθώς και εταίρες, πράγμα που ερχόταν αντιμέτωπη με την ηθική αντίληψη των κατοίκων. Η διδασκαλία του, περί ηδονής, διαστρεβλώθηκε και κατηγορήθηκε γι' αυτό.
Αφού δίδαξε πολλούς μαθητές, ο Επίκουρος επί 36 χρόνια, πέθανε στην Αθήνα το 270 π.Χ., από οξεία στραγγουρία και από δυσεντερία.
Λίγο πριν πεθάνει, είπε στους μαθητές του να διασώσουν τα φιλοσοφικά του δόγματα. Στην διαθήκη του, άφηνε τον Κήπο στους μαθητές του, οι οποίοι συγκεντρώνονταν εκεί τακτικά μια φορά τον χρόνο, την 9η του Γαμηλιώνα, για να γιορτάσουν τα γενέθλια του Επίκουρου.

Ο Επίκουρος, έγραψε πολλά συγγράμματα το πιο σπουδαίο, το «περί Φύσεως», που περιλαμβάνονταν σε 300 κυλίνδρους. Πέρα από τα αυτά-καθαυτά συγγράμματα, είχε γράψει και τις περίφημες επιστολές, όπως ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ 37 ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΠΕΡΙ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΙ ΚΕΝΟΥ - ΠΕΡΙ ΕΡΩΤΟΣ - ΕΠΙΤΟΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ - ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΕΓΑΡΙΚΟΥΣ - ΔΙΑΠΟΡΙΑΙ - ΚΥΡΙΑΙ ΔΟΞΑΙ - ΠΕΡΙ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΦΥΓΩΝ - ΠΕΡΙ ΤΕΛΟΥΣ - ΠΕΡΙ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ Η΄ ΚΑΝΩΝ - ΧΑΙΡΕΔΗΜΟΣ - ΠΕΡΙ ΘΕΩΝ - ΠΕΡΙ ΟΣΙΟΤΗΤΟΣ - ΗΓΗΣΙΑΝΑΞ - ΠΕΡΙ ΒΙΩΝ - ΠΕΡΙ ΔΙΚΑΙΟΠΡΑΓΙΑΣ - ΝΕΟΚΛΗΣ ΠΡΟΣ ΘΕΜΙΣΤΑΝ - ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ - ΕΥΡΥΛΟΧΟΣ ΠΡΟΣ ΜΗΤΡΟΔΩΡΟΝ - ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΡΑΝ - ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΤΗ ΑΤΟΜΩ ΓΩΝΙΑΣ - ΠΕΡΙ ΑΦΗΣ - ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ΔΟΞΑΙ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΝ - ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΝ - ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ - ΠΕΡΙ ΕΙΔΩΛΩΝ - ΠΕΡΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ - ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟΣ - ΠΕΡΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ - ΠΕΡΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΑΡΕΤΩΝ - ΠΕΡΙ ΔΩΡΩΝ ΚΑΙ ΧΑΡΙΤΟΣ - ΠΟΛΥΜΗΔΗΣ - ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΣ Γ΄ - ΜΗΤΡΟΔΩΡΟΣ Ε΄ - ΑΝΤΙΔΩΡΟΣ Β΄ - ΠΕΡΙ ΝΟΣΩΝ ΔΟΞΑΙ ΠΡΟΣ ΜΙΘΡΗΝ - ΚΑΛΛΙΣΤΟΛΑΣ - ΠΕΡΙ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ - ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ - ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ και τα σωζώμενα «προς Ηρόδοτον»: επίτομη της φυσικής του διδασκαλία, «προς Πυθοκλέως»: περί Μετέωρων και η τρίτη «προς Μενοικέα»: επίτομη της ηθικής διδασκαλίας του ή αλλιώς «περί Ζωής». Βέβαια μην ξεχνάμε το εκτενές σύγγραμμα του, «περί Ηθικής» (δεν σώζεται) καθώς και τις «Κύριες Δόξες», που είναι το κύριο μέρος του φιλοσοφικού του σύστημα.
Αρκετοί ήσαν αυτοί που τον κατηγόρησαν ότι στερούνταν γενικής παιδείας. Όπως ήταν ο γραμματικός Αριστοφάνης Βυζάντιος κατηγόρησε την γλώσσα του, ως χυδαία.

Ο Επίκουρος θεωρούσε ότι η κακοδαιμονία των ανθρώπων, προερχόταν από την αμάθεια, τη δεισιδαιμονία, τις προλήψεις , τους φόβους και τις ελπίδες που γεννούν όλα αυτά στους ανθρώπους, πίστευε ότι η μόνη λύση είναι η ορθή γνώση των Νόμων που διέπουν τη φύση και τον άνθρωπο. Όπου στις μέρες συμβαίνει συχνά στα χωριά. Σύμφωνα μ' αυτά, ο φιλόσοφος διαιρούσε τη διδασκαλία του, σε 3 μέρη, το κανονικόν (λογική), το φυσικόν και το ηθικόν, (με αυτή την σειρά). η κύρια διδασκαλία του, ήταν η Ηθική.
Η διδασκαλία του, έχει ως πρώτο κύριο κριτήριο, δεχόταν τις αισθήσεις, την αισθητηριακή μας. Αυτή η αντίληψη του Επίκουρου είναι ίδια με του Δημοκρίτου, γίνεται δηλαδή με την επαφή της ψυχής με τα είδωλα που απορρέουν από την επιφάνεια των αντικειμένων. Κάθε γνώση προέρχεται από τις αισθήσεις και μόνο η γνώση που αποκτάται μέσω της αισθητηριακής αντίληψης. Αν συμβεί να είναι απάτη, τότε προέρχεται από την λανθασμένη κρίση μας, διότι δεν κρίνουμε σωστά για το κατά πόσο, είναι αληθινή η εικόνα, καθότι οι εικόνες των αντικειμένων, αλλοιώνονται πριν φθάσουν σ' εμάς.
Αν αφαιρέσουμε την αξιοπιστία των αισθήσεων, αφαιρούμε τη μόνη στερεή βάση πάνω στην οποία στηρίζεται όλο το οικοδόμημα των γνώσεων.
Δευτερεύοντα κριτήρια της αλήθειας, που προέρχονται από το κριτήριο των αισθήσεων, τις προλήψεις. Πρόληψη είναι η έννοια που σχηματίστηκε από την ίδια επαναλαμβανόμενη αισθητηριακή αντίληψη, η οποία παραμένει στην ψυχή και στην μνήμη μας. Ο Επίκουρος, θεωρεί την πρόληψη ως κρίση ασφαλή και βέβαιη και γι' αυτό αποτελεί κριτήριο της αλήθειας. Η «δόξα», από την άλλη, παρ' όλο σχηματίζεται, με βάση την αισθητηριακή αντίληψη, δεν είναι βέβαιη μπορεί να είναι αληθινή, αλλά και ψευδής.
Όσον αφορά στις πράξεις θεωρεί κριτήριο αληθείας τα «πάθη». Αυτά τα πάθη, μας ωθούν, στο να προτιμάμε μια πράξη, από μια άλλην.
Ο Επίκουρος πίστευε ότι η αταραξία και η ανάπαυση είναι λογική, και όχι η εργασία.

Δέχεται ότι 2 είναι οι πρώτες αρχές του σύμπαντος, η φυσική ύλη η οποία εμφανίζεται στα σώματα, κι εκείνη δεν υποπίπτει στην αντίληψη μας, το κενό. Από τα σώματα μας άλλα είναι σύνθετα συμπλέγματα και άλλα απλά στοιχεία, από τα οποία συντίθεται τα συμπλέγματα. Τα απλά στοιχεία των σύνθετων σωμάτων είναι τα «άτομα». Τα άτομα αυτά είναι, κατά τον Επίκουρο, -όπως και για τον Δημόκριτο- αιώνια, άφθαρτα, αναλλοίωτα, ποικίλα ως προς το σχήμα, αλλά τόσο μακριά που δεν τα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις. Τα άτομα κινούνται ασταμάτητα στο κενό λόγω του βάρους τους και πέφτουν προς τα κάτω με την ίδια ταχύτητα.

Ως προς τη γένεση των εμβίων όντων ο Επίκουρος συμφωνεί με τον Εμπεδοκλή και παραδέχεται ότι τα έμβια γεννήθηκαν από τη γη στην αρχή ήσαν όλα τερατόμορφα και με το πέρασμα του χρόνου, επέζησαν μόνο όσα ήταν βιώσιμα. Μεταξύ τον οποίων και ο άνθρωπος. Μάλιστα, δήλωνε ότι υπάρχει και εξωγήινη ζωή.

Η ψυχή, -κατά τον Επίκουρο- είναι «σώμα λεπτομερές», παρεμφερές προς το θερμό πνεύμα, που αποτελείτε από άτομα λεία και στρογγυλά. Η ψυχή του ανθρώπου, διαπερνά το σώμα του εμβίου και είναι η αιτία της αίσθησης. Έχει όμως και το λογικό μέρος της, το οποίο διαφέρει από το άλογο. Το λογικό μέρος, εδρεύει στον θώρακα και σ' αυτό οφείλεται όλες οι ανώτερες ψυχικές ικανότητες. Τις ικανότητες αίσθησης, διανόησης και κίνησης τις αντλεί η ψυχή από το σώμα που τις περιέχει Γι' αυτό και με τον θάνατο του σώματος διαλύεται και η ψυχή;! Οπότε και δεν αισθάνεται, ούτε διανοείται πλέον. Σύμφωνα με τον Επίκουρο, η ψυχή του ανθρώπου, -όπως και κάθε ζώου- είναι θνητή!!!

Αυτός δίδασκε ότι υπάρχουν οι θεοί, και είναι αιώνιοι και άφθαρτοι με σώματα λεπτοφυή και φωτεινά και κατοικούν στους «μετακοσμίους» ώστε να μην έχουν επαφή με τους φθαρτούς κόσμους εκεί ζουν αμέριμνοι και σε αιώνια μακαριότητα. Οι θεοί, δεν δημιούργησαν τον κόσμο, ο κόσμος συστάχθηκε μόνος του, λόγω μηχανικών αιτίων, με υλικά στοιχεία. Και οι θεοί δεν «διευθύνουν» τον κόσμο, ούτε ενδιαφέρονται για την συντήρηση του. Θεωρούσε ότι δεν αρμόζει εις τους αιώνιους θεούς, να ασχολούνται με τον φθαρτό κόσμο.
Πέθανε στα εβδομηνταένα. Από αρρώστια νεφρών που του προκαλούσε διαρκείς ισχυρούς πόνους, την οποία υπόμεινε με χαμόγελο και κουράγιο.
Πέθανε μέσα στην μπανιέρα του, την οποία είχε γεμίσει με ζεστό νερό για να απαλύνει τον πόνο, πίνοντας ένα ποτήρι οίνο, ακούγοντας τα αηδόνια που κελαηδούσαν στον Κήπο, μαζί με τους φίλους του.

ΠΗΓΕΣ: Εκδόσεις "Κάκτου"
Διογένους Λαερτίου: "Βίοι Φιλοσόφων"
«Φιλοσοφικο Λεξικο» των Ρόζενταλ και Γιουντίν
"Η αλήθεια για τους αρχαίους φιλοσόφους" του Κου Γιαννουλάκη, το οποίο μου χάρισε ο αγαπητός μου, Κος Γιάννης.

Ίωνες Φιλόσοφοι και Κοσμολογική Επιστήμη*


Νικολάου Κ. Σπύρου
Εργαστήριο Αστρονομίας, Τμήμα Φυσικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝA
1. Εισαγωγή-Ίωνες Φιλόσοφοι

2. Ίωνες Φιλόσοφοι
3. Αρίσταρχος ο Σάμιος και η Συμβολή του
4. Η Ιστορική Αλήθεια
5. Επίλογος
6. Ενδεικτική Βιβλιογραφία


Περίληψη
Περιγράφεται εν συντομία η συνεισφορά στην κοσμολογική επιστήμη των αρχαίων Ιώνων Φιλοσόφων και ιδιαιτέρως του Αριστάρχου του Σαμίου και επιχειρείται η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας γι' αυτήν τη συνεισφορά.

*Βασισμένο σε προσκεκλημένη ομιλία, η οποία δόθηκε την Παρασκευή, 5 Δεκεμβρίου 2003, στο πλαίσιο των εργασιών του διεθνούς συνεδρίου με τίτλο Η Επίδραση του Ολυμπιακού Πνεύματος στην Ανθρώπινη Πρόοδο (Θεσσαλονίκη, 5-7 Δεκεμβρίου 2003).

1. Εισαγωγή-Ίωνες Φιλόσοφοι

Η απλή ενατένιση του ουρανού, με το πλήθος των εντυπωσιακών φαινομένων, ικανών να προσελκύσουν την προσοχή και το ενδιαφέρον των πρωτόγονων ανθρώπων, άρχισε να σημειώνει τα πρώτα εξελικτικά της βήματα προς την επιστήμη, με αφορμή την παρατήρηση δύο θεμελιωδών φαινομένων, αφενός μεν της ημερήσιας περιστροφής της ουράνιας σφαίρας και όλων των παρατηρούμενων αστρικών αντικειμένων, η οποία οφείλεται στην αξονική περιστροφή της Γης σε 24 ώρες, αφετέρου δε της ετήσιας μεταφορικής κίνησης του Ηλίου (Σχήμα 1). Για πολλούς αιώνες ο άνθρωπος αγωνίσθηκε να κατανοήσει και να αποδείξει πώς δημιουργούνται αυτά τα δύο φαινόμενα, εάν δηλαδή οφείλονται στην περιφορά του συνόλου των αστέρων περί την ακίνητη Γη, ή αν οφείλονται στην περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της, βεβαίως, καθώς η Γη περιφέρεται περί το ακίνητο κέντρο του κόσμου, τον Ήλιο. Ως φυσιολογικό αποτέλεσμα επήλθε η διαίρεση των σοφών της αρχαιότητας σε δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις, δηλαδή, στους οπαδούς της ηλιοκεντρικής θεώρησης του κόσμου (Σχήμα 2) και στους οπαδούς της γεωκεντρικής θεώρησης του κόσμου. Η τελευταία βασιζόταν στο φημισμένο σύστημα των επικύκλων (Σχήματα 3 και 4). Δηλαδή, ο πλανήτης κινείται ομαλά σε κυκλική τροχιά γύρω από το κέντρο του επικύκλου, το οποίο (κέντρο) με τη σειρά του κινείται ομαλά σε κυκλική τροχιά με κέντρο σχεδόν ταυτιζόμενο με τη Γη. Με τον τρόπο αυτό, οι αρχαίοι αναπαρέστησαν τις φαινόμενες κινήσεις των πλανητών (ορθή και ανάδρομη). Αυτό το πολύπλοκο και θαυμαστό σύστημα αποτελούσε το απόλυτα δεκτό σύστημα του κόσμου. Οι πρώτοι, οι οπαδοί της γεωκεντρικής θεώρησης του κόσμου, αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία, ενώ οι δεύτεροι τη μειοψηφία.









Η πίστη αυτή στο γεωκεντρικό σύστημα, η οποία για έναν γήινο παρατηρητή της εποχής εκείνης ήταν δικαιολογημένη, είχε καθαρά θρησκευτική προέλευση και βασιζόταν στην ακλόνητη πεποίθηση ότι η Γη, ως κατοικία των θεών, πρέπει να αποτελεί το ακίνητο κέντρο του Σύμπαντος, ώστε να μην ταράσσεται η ηρεμία των Ολύμπιων Θεών. Συνεπώς, στο πλαίσιο της γεωκεντρικής θεώρησης του κόσμου, εμείς, ως παρατηρητές, έχουμε μια προνομιακή θέση στο Σύμπαν. Είμαστε το κέντρο του Σύμπαντος, κάτι που σήμερα, βεβαίως, δεν γίνεται αποδεκτό.
Η αστρονομική μελέτη των αρχαίων διενεργείτο εν πολλοίς από το ιερατείο, όμως τα αποτελέσματά της είχαν εφαρμογή στη γεωργία, ναυσιπλοΐα κ.ά. Ίσως έτσι γίνεται φανερό το αρκετά ενδιαφέρον γεγονός, ότι οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι το ουράνιο Σύμπαν υπήρχε για να τους υπηρετεί. Πραγματικά, με βάση, την φυσική περιέργειά τους για μάθηση και ερμηνεία της αρχής του κόσμου, δηλαδή, για φυσικό διαλογισμό και διατύπωση κοσμολογικών «πιστεύω», προσπάθησαν να αναλύσουν την φυσική δομή των ουράνιων σωμάτων και τη δυναμική σχέση μεταξύ τους. Σ' αυτήν την προσπάθειά τους εφεύραν όργανα (π.χ. ο Αστρολάβος, ο Γνώμων, το Ηλιακό Ρολόι, η Ουράνια Σφαίρα, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων κ.ά.), τα οποία θεωρούνται οι πρόδρομοι των σημερινών ρολογιών και υπολογιστικών μηχανών, που, επιπλέον, είχαν ως αποτέλεσμα και την ανάπτυξη διάφορων επαγγελμάτων, όπως π.χ. ο ωρολογοποιός και ο χαράκτης, και με εφαρμογές στη μέτρηση του χρόνου, στη χρησιμοποίηση των αστερισμών στα θαλασσινά ταξίδια, κ.ά. (Πίνακας 1).



Για την κατασκευή τέτοιων πολύπλοκων οργάνων απαιτείται ανεπτυγμένη γεωμετρική αίσθηση, που χαρακτήριζε και άλλους παραποτάμιους πολιτισμούς, αλλά επί πλέον απαιτούνταν λεπτές έννοιες, υψηλής διανόησης, αφηρημένης επιστημονικής σκέψης και μαθηματικής δεξιότητας.
Σε αντιδιαστολή προς τα ανωτέρω πρέπει να τονιστεί, ότι η σπουδή του ουρανού από τους προϊστορικούς λαούς της Ανατολής περιορίσθηκε απλώς και μόνο στη χρονογραφική αποθησαύριση των κατά καιρούς σπουδαιότερων ουράνιων φαινομένων.
Από την εποχή της εμφάνισης των Ελλήνων φιλοσόφων πριν από 2,5 χιλιετίες στην αρχαία Ιωνία, δηλαδή, στην ευρύτερη περιοχή μας, η έρευνα του ουρανού αλλάζει μορφή, λαμβάνει σαφώς επιστημονικό χαρακτήρα και η μυθολογική ερμηνεία των ουράνιων φαινομένων αντικαθίσταται από την επιστημονική επανάσταση. Ακριβώς στην Ιωνία, τον 6ο π.Χ. αιώνα, αναπτύχθηκε η νέα αντίληψη, σύμφωνα με την οποία το Σύμπαν είναι κατανοητό, διότι έχει εσωτερική τάξη, διότι στην Φύση υπάρχουν κανονικότητες που επιτρέπουν την αποκάλυψη των μυστικών της και της λειτουργίας της.
Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτή η επανάσταση συνέβη στην Ιωνία και όχι σε κάποια από τις μεγάλες πόλεις της Ινδίας, Αιγύπτου, Βαβυλωνίας, Κίνας ή Μεσοαμερικής.
Γιατί; Διότι η Ιωνία είχε πολλά πλεονεκτήματα (Σχήμα 5). Η Ιωνία ήταν ένα νησιωτικό βασίλειο. Η απομόνωση, έστω και η ατελής, γεννά την ποικιλία. Λόγω των πολλών νησιών της, χαρακτηριζόταν από μια ποικιλία πολιτικών συστημάτων. Δεν υπήρχε δύναμη που θα μπορούσε να επιβάλει κοινωνική και πνευματική ομοιομορφία σε όλα τα νησιά. Συνεπώς, έγινε δυνατή η ελεύθερη έρευνα και αναζήτηση και, έτσι, η προώθηση της δεισιδαιμονίας δεν μπορούσε να θεωρηθεί πολιτική ανάγκη.



Σε αντίθεση με άλλους λαούς, οι Ίωνες βρίσκονταν στο σταυροδρόμι πολιτισμών και όχι στο κέντρο ενός πολιτισμού. Ήταν ακριβώς η Ανατολική Μεσόγειος, όπου οι μεγάλοι πολιτισμοί της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας, αλλά και της Αφρικής, Ασίας και Αιγύπτου συναντήθηκαν και αλληλοεπηρεάσθηκαν μέσα σε ένα πνεύμα έντονης και κατά μέτωπο αντιπαράθεσης προκαταλήψεων, γλωσσών, ιδεών και θεών. Έτσι, λοιπόν, εμφανίσθηκε η μεγάλη ιδέα, η συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι είναι δυνατή η γνώση του κόσμου χωρίς την εκ των προτέρων παραδοχή της ύπαρξης των πολλών θεών και του ότι πρέπει να υπάρχουν αρχές, δυνάμεις, φυσικοί νόμοι που μπορούν να κατανοηθούν, χωρίς να είναι απαραίτητο π.χ. η πτώση ενός πουλιού να αποδοθεί στην απευθείας παρέμβαση του Δία. Η Ιωνία, λοιπόν, όπως πολλές φορές έχει ακουστεί, ήταν ο τόπος όπου γεννήθηκε η επιστήμη και όπου, μεταξύ 600 π.Χ. και 450 μ.Χ., συνέβη η μεγάλη επανάσταση στην ανθρώπινη σκέψη. Οι Ίωνες απέρριψαν τη δεισιδαιμονία και έτσι έκαναν θαύματα. Το γνωστό Ηραίο στη Σάμο είναι η πιο τρανή απόδειξη.
Γενικά, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το κλειδί για την επανάσταση ήταν το χέρι, η χειρωνακτική εργασία, το πείραμα, η παρατήρηση. Μερικοί από τους λαμπρούς Ίωνες στοχαστές ήταν παιδιά ναυτικών, αγροτών, υφαντών, συνηθισμένα στη χειρωνακτική εργασία, σε αντίθεση με τους ιερείς και γραφείς των άλλων εθνών, οι οποίοι είχαν μεγαλώσει μέσα στην πολυτέλεια και ήταν απρόθυμοι να λερώσουν τα χέρια τους.



2. Ίωνες Φιλόσοφοι

Δεν είναι δυνατό να απαριθμήσει κανείς όλους τους Έλληνες φιλοσόφους και την συνεισφορά τους (Πίνακας ΙΙ). Αξίζει, όμως, να υπογραμμισθεί ότι οι μεγάλοι επιστήμονες, από το Θαλή μέχρι το Δημόκριτο (Αναξίμανδρος, Πυθαγόρας, Αναξαγόρας, Εμπεδοκλής, Ιπποκράτης, όλοι στην περίοδο 650-350 π.Χ.), σε ιστορικά και φιλοσοφικά βιβλία περιγράφονται ως "Προσωκρατικοί", ως εάν η κύρια συνεισφορά τους να ήταν η διατήρηση του φιλοσοφικού φρουρίου μέχρι την εμφάνιση του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη και η μικρή, ίσως, επίδρασή τους στους τελευταίους. Αυτό δεν είναι ακριβές, διότι οι αρχαίοι Ίωνες φιλόσοφοι εκπροσωπούν μια διαφορετική και εν πολλοίς αντιφατική παράδοση που, όμως, συμφωνεί περισσότερο με τη σύγχρονη επιστήμη. Αποτελεί, στ' αλήθεια, ανεπανόρθωτη απώλεια για όσους έζησαν μεταξύ της Ιωνικής Επιστημονικής Επανάστασης και της Ιταλικής Αναγέννησης, το ότι η επίδραση των αρχαίων Ιώνων φιλοσόφων ήταν δυναμικά αισθητή για τρεις, το πολύ, αιώνες.



Από τους Έλληνες φιλοσόφους μετά τον Αριστοτέλη (Ευκλείδης, Αρίσταρχος, Αρχιμήδης, Ερατοσθένης, Ίππαρχος, Πτολεμαίος, Υπατία, όλοι στην περίοδο 300 π.Χ-450 μ.Χ.), θα ήθελα να αναφερθώ περιληπτικά σε τρεις, στους Θαλή, Αναξίμανδρο και Πυθαγόρα, και, κάπως αναλυτικά, στους Αναξαγόρα, Ερατοσθένη και Αρίσταρχο, οι οποίοι συνεισέφεραν ιδιαίτερα στη διαμόρφωση της σύγχρονης αστρονομικής και κοσμολογικής επιστήμης. Έτσι, ο Θαλής ο Μιλήσιος πίστευε, όπως και οι Βαβυλώνιοι, ότι ο κόσμος κάποτε ήταν νερό και ότι η ξηρά δημιουργήθηκε από τους ωκεανούς μέσω μιας φυσικής διαδικασίας, παρόμοιας με την απόθεση που ο ίδιος είχε παρατηρήσει στο Δέλτα του Νείλου. Το ότι το συμπέρασμα του Θαλή ήταν λανθασμένο, δεν έχει και τόσο μεγάλη σημασία. Σημασία έχει ότι η επιστημονική σκέψη του ήταν σωστή, ότι, δηλαδή, ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από τους θεούς, αλλά μέσα από φυσικές διεργασίες. Εξάλλου, ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος υποστήριξε μεταξύ άλλων, ότι ο άνθρωπος είναι τόσο ευπρόσβλητος κατά τη γέννησή του, ώστε, εάν οι πρώτοι άνθρωποι είχαν έρθει στον κόσμο από μόνοι τους, θα είχαν πεθάνει αμέσως. Πρότεινε, κατά συνέπεια, την αυθόρμητη γένεση της ζωής από τη λάσπη, από την οποία οι απόγονοι βγήκαν στην ξηρά και, μέσω μεταλλάξεων, εξελίχθηκαν σε άλλα ζώα. Τέλος, η σύγχρονη παράδοση του μαθηματικού λογισμού και επιχειρηματολογίας, βασική για όλες τις θετικές επιστήμες, χρωστά πολλά στον Πυθαγόρα, ο οποίος πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο Κόσμος για να περιγράψει την τάξη και το θαυμαστό χαρακτήρα του Σύμπαντος.
Ο εκ Κλαζομενών φιλόσοφος Αναξαγόρας (~450 π.Χ.), ο αποκαλούμενος Νους, ήταν ένας πλούσιος πειραματικός επιστήμονας, αδιάφορος για τα πλούτη του αλλά με πάθος για την επιστήμη. Όταν ρωτήθηκε ποιος ήταν ο σκοπός της ζωής του, απάντησε "Η διερεύνηση του Ηλίου, της Σελήνης και του ουρανού", όπως θα απαντούσε ένας πραγματικός αστρονόμος. Ο Αναξαγόρας πίστευε (μια καθαρά Ιωνική ιδέα), ότι οι άνθρωποι ήταν διανοητικά ανώτεροι των υπολοίπων ζώων, διότι έχουν χέρια. Ήταν ο πρώτος που δήλωσε σαφώς ότι η Σελήνη λάμπει εξαιτίας του ανακλώμενου, επάνω σε αυτήν, ηλιακού φωτός και κατά συνέπεια πρότεινε μια θεωρία για τις φάσεις της Σελήνης. Επίσης, θεωρούσε ότι ο Ήλιος και η Σελήνη δεν είναι θεότητες, αλλά πύρινες πέτρες. Η θερμότητα των αστέρων δεν γίνεται αντιληπτή λόγω της μεγάλης απόστασής τους. Η Σελήνη έχει όρη και ο Ήλιος είναι τεράστιος, πιθανόν μεγαλύτερος από την Πελοπόννησο (!!!). Εξαιτίας των ιδεών του κατηγορήθηκε για ασέβεια ως εισάγων "καινά δαιμόνια" και πέθανε στην εξορία (428 π.Χ.)
Ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, της Αλεξανδρινής Σχολής, συνεισέφερε σημαντικά στη διαπίστωση (3ος π.Χ. αιώνας) ότι η θεωρούμενη επίπεδη Γη είναι ένας μικρός, σφαιρικός κόσμος. Ο Ερατοσθένης ήταν Διευθυντής της μεγάλης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, όπου σε έναν πάπυρο διάβασε ότι το μεσημέρι της 21ης Ιουνίου (θερινό ηλιοστάσιο), στα νότια όρια της πόλης Συήνη (Ασσουάν), κοντά στον πρώτο καταρράκτη του Νείλου, οι κατακόρυφοι στύλοι δεν ρίχνουν καθόλου σκιά και ο Ήλιος καθρεφτίζεται ακριβώς στον πυθμένα ενός πηγαδιού (δηλαδή, βρίσκεται στο Ζενίθ του τόπου, "ακριβώς από πάνω"). Ως επιστήμονας, λοιπόν, ο Ερατοσθένης διερωτήθηκε, εάν συμβαίνει το ίδιο ταυτόχρονα και σε μια άλλη πόλη πχ. στην Αλεξάνδρεια και διαπίστωσε ότι πραγματικά δε συμβαίνει. Στην Αλεξάνδρεια, κατά την ίδια μέρα και ώρα, οι κατακόρυφοι στύλοι έριχναν σκιά. Αν όμως η Γη ήταν επίπεδη, οι κατακόρυφοι στύλοι στις δυο πόλεις θα ήταν παράλληλοι και θα έπρεπε και οι δυο να ρίχνουν σκιά και μάλιστα τα μήκη των σκιών τους να είναι ίσα μεταξύ τους. Αφού, λοιπόν, τίποτα απ' αυτά δεν είναι αλήθεια, τι μπορεί να συμβαίνει; Την απάντηση έδωσε ο Ερατοσθένης υποστηρίζοντας ότι η επιφάνεια της Γης δεν είναι επίπεδη αλλά σφαιρική (Σχήμα 6). Αυτό το συμπέρασμα είναι, προφανώς, θεμελιώδους σημασίας και επιπλέον επέτρεψε στον Ερατοσθένη να προσδιορίσει την ακτίνα και το μήκος της περιφέρειάς της Γης. Πραγματικά, από το μήκος της σκιάς υπολογίζεται αμέσως η διαφορά των γεωγραφικών πλατών των δύο πόλεων, ίση περίπου με 7 μοίρες. Επειδή η απόσταση των δύο πόλεων ήταν γνωστή από αφηγήσεις βηματιστών και ίση περίπου με 800 Km (φημολογείται ότι ο Ερατοσθένης μίσθωσε βηματιστές για τη μέτρησή της), η περιφέρεια της Γης είναι ίση με 40000 Km. Αυτή είναι η σωστή απάντηση και ο Ερατοσθένης την έδωσε χρησιμοποιώντας ως μόνα εργαλεία ράβδους, μάτια, πόδια και μυαλό με απλότητα σκέψης, επινοητικότητα και με μια επιπλέον αίσθηση πειράματος. Το λάθος στον υπολογισμό ήταν μόνο 2%, ένα πραγματικά αξιοσημείωτο επίτευγμα για περίπου πριν από 2,5 χιλιετίες. Άρα, ο Ερατοσθένης ήταν ο πρώτος άνθρωπος που μέτρησε τις διαστάσεις του πλανήτη Γη, γι' αυτό και θεωρείται δημιουργός της μαθηματικής γεωγραφίας. Η μέθοδος του Ερατοσθένη, βασικώς, χρησιμοποιείται και σήμερα από τους γεωδαίτες, οι οποίοι ονόμασαν τον Ερατοσθένη "Πατέρα της Γεωδαισίας".




3. Αρίσταρχος ο Σάμιος και η Συμβολή του

Ο αστρονόμος, μαθηματικός και γεωμέτρης της Αλεξανδρινής Σχολής Αρίσταρχος γεννήθηκε στη Σάμο και έζησε στις αρχές του 3ου π.Χ. αιώνα (310-230 π.Χ.). Ήταν ένας από τους αρχαίους Ίωνες φιλοσόφους (όπως ήδη αναφέρθηκε, Αναξίμανδρος, Πυθαγόρας, Αναξαγόρας, Εμπεδοκλής, Ιπποκράτης, Αριστοτέλης, Ευκλείδης, Αρίσταρχος, Αρχιμήδης, Ερατοσθένης, Ίππαρχος, Πτολεμαίος, Υπατία, που, όλοι τους, έζησαν στο διάστημα 650 π.Χ.- 450 μ.Χ.), η δε επιστημονική συνεισφορά του υπήρξε πολλαπλή. Ο Αρίσταρχος υπήρξε ο εισηγητής, κήρυκας και υποστηρικτής της ριζοσπαστικής, για την εποχή του ηλιοκεντρικής θεωρίας.
Ο Αρίσταρχος δεν είναι γνωστός μόνον ως εισηγητής της ηλιοκεντρικής θεωρίας. Ουσιαστικά είναι ο πατέρας και θεμελιωτής της Αστρονομίας με βάση τη λογική σκέψη και όχι τις θρησκευτικές δοξασίες. Είναι ο εφευρέτης του σκαφίου, δηλαδή, μιας μορφής ηλιακού ρολογιού, με τη βοήθεια του οποίου έκανε πλήθος παρατηρήσεων και αστρονομικών υπολογισμών. Ο Αρίσταρχος επινόησε μια πολύ αξιόλογη μέθοδο προσδιορισμού των σχετικών αποστάσεων του Ηλίου και της Σελήνης από τη Γη, όπως και μια εξίσου σημαντική μέθοδο προσδιορισμού των σχετικών διαστάσεων των τριών αυτών σωμάτων (Σχήμα 7 και Πίνακας ΙΙΙ).





Ίσως η ανακάλυψη ότι η πραγματική διάμετρος του Ηλίου είναι εικοσαπλάσια της σεληνιακής διαμέτρου, σε συνδυασμό με το ότι η απόσταση του Ηλίου από τη Γη είναι εικοσαπλάσια της απόστασης της Σελήνης από τη Γη, οδήγησαν τον Αρίσταρχο στο συμπέρασμα ότι ο Ήλιος και όχι η Γη, αποτελεί το κέντρο του κόσμου.
Η εισήγηση της ηλιοκεντρικής θεωρίας αποδεικνύει, ότι ο Αρίσταρχος μπορούσε να κρίνει με σαφήνεια και να εξηγήσει σωστά τα παρατηρούμενα ουράνια φαινόμενα, χωρίς να επηρεάζεται από τις για αιώνες παραδεκτές αλλά εσφαλμένες αντιλήψεις και δοξασίες των συγχρόνων του. Εξάλλου, η επινόηση και χρήση του σκαφίου αποδεικνύει, ότι ο Αρίσταρχος μπορούσε όχι μόνο με επιτυχία να δίνει την θεωρητική λύση των αστρονομικών προβλημάτων, αλλά και να εφευρίσκει και να χρησιμοποιεί τα κατάλληλα αστρονομικά όργανα. Με άλλα λόγια, ήταν και ένας επιδέξιος παρατηρητής του ουρανού.
Ο Αρίσταρχος έγραψε πολλές εργασίες, οι περισσότερες από τις οποίες έχουν χαθεί. Ορισμένα τμήματα της πραγματείας του Αρίσταρχου σε αντίγραφο σώζονται μέχρι σήμερα, επειδή είχαν συμπεριληφθεί σε έναν τόμο με τον τίτλο Μικρά Αστρονομία, σε διάκριση από τη Μέγιστη Αστρονομία (ή Μεγάλη Μαθηματική Σύνταξις, Al Magest) του Κλαύδιου Πτολεμαίου.
Η πρώτη τυπογραφική έκδοση της πραγματείας του Αριστάρχου στα ελληνικά έγινε το 1688 στην Οξφόρδη από τον J.Wallis με τίτλο:

ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΥ ΣΑΜΙΟΥ: Περί Μεγεθών και Αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης
ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΑΠΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ: Του της Συναγωγής ΒΙΒΛΙΟΥ Β' Απόσπασμα

Στο σωζόμενο χειρόγραφο της πραγματείας του Αριστάρχου δεν αναφέρεται ο Ήλιος ως κέντρο του Ηλιακού Συστήματος. Η θεωρία του Αριστάρχου για τον Ήλιο ως το κέντρο του Ηλιακού Συστήματος δημοσιεύθηκε σε άλλη εργασία του, η οποία επίσης χάθηκε.
Όμως, η σχετική πληροφορία μαρτυρείται κατά έναν αδιαμφισβήτητο τρόπο από διάφορους αρχαίους συγγραφείς. Έτσι ο Αρχιμήδης στη μαθηματική πραγματεία του Ψαμμίτης γράφει : «Αρίσταρχος ο Σάμιος υποτίθεται γαρ τα μεν απλανέα των άστρων και τον 'Αλιον μένειν ακίνητον, ταν δε Γαν περιφέρεσθαι περί τον Άλιον κατά κύκλου περιφέρειαν, ος έστιν εν μέσω τω δρόμω κείμενος». Επίσης, ο Στοβαίος στο σύγγραμμά του περί Φυσικής γράφει: «Αρίσταρχος τον Ήλιον ίστησι». Τέλος, ο Πλούταρχος στο έργο του Περί αρεσκόντων τοις Φιλοσόφοις αναφέρει : «Αρίσταρχος τον Ήλιον ίστησι μετά των απλανών, την δε Γην κινεί περί τον ηλιακόν κύκλον, εξελίττεσθαι δε κατά λοξού κύκλου την Γην, άμα δε και περί τον αυτής άξονα δινουμένην και κατά τας ταύτης εγκλίσεις σκιάζεσθαι τον δίσκον». Δεν υπάρχει, λοιπόν, αμφιβολία για την πατρότητα της ηλιοκεντρικής θεωρίας.



4. Η Ιστορική Αλήθεια

Από αυτά που αναφέρθηκαν μέχρι τώρα βγαίνει το συμπέρασμα, ότι ο Αρίσταρχος πρώτος εισηγήθηκε τη δεκτή σήμερα ηλιοκεντρική θεωρία και θεμελίωσε την Αστρονομία πάνω στη λογική σκέψη. Αυτό θα πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα, διότι μια μερίδα της διεθνούς αστρονομικής ή όχι κοινότητας, είτε δικαιολογημένα από άγνοια, είτε ακόμα και αδικαιολόγητα, δεν συμμερίζεται απόλυτα, ακόμη και τώρα, την άποψη αυτή. Δυστυχώς για την ηλιοκεντρική θεωρία, θερμοί υποστηρικτές της γεωκεντρικής θεωρίας με εισηγητή τον επίσης μεγάλο Σάμιο Πυθαγόρα, ήταν επιστήμονες του κύρους του Αριστοτέλη, του Ιππάρχου, του Πτολεμαίου κ.ά. Συνεπώς, η επαναστατική ιδέα του Αριστάρχου, ο οποίος «πήγε κόντρα στο πνευματικό κατεστημένο της εποχής του», δεν ήταν δυνατό να γίνει δεκτή. Έπεσε στη λήθη των ανθρώπων, χωρίς όμως να ξεχασθεί εντελώς, μέχρι την εποχή της Αναγέννησης, οπότε το 1543 μ.Χ., δηλαδή, περίπου δύο χιλιετίες αργότερα, δικαιώθηκε από το διάσημο Πολωνό αστρονόμο Nicolaus Copernicus. Ο Copernicus, όμως, αν και απλώς ανέσυρε από την αφάνεια την ηλιοκεντρική θεωρία, επαναλαμβάνοντας έτσι τις ιδέες του Αριστάρχου, εν τούτοις φέρεται σήμερα (αυτός και όχι ο Αρίσταρχος) ως ο εισηγητής της ηλιοκεντρικής θεωρίας, μάλιστα δε το δεκτό σήμερα ηλιοκεντρικό σύστημα εξακολουθεί να ονομάζεται διεθνώς «Κοπερνίκειο» και όχι «Αριστάρχειο», όπως θα έπρεπε.
Προκύπτει, λοιπόν, το ερώτημα εάν το έργο του Copernicus είναι πρωτότυπο και ποια η αξία του. Για να απαντήσει κανείς υπεύθυνα στο ερώτημα αυτό, θα πρέπει να λάβει υπόψη τις δυσκολίες της εποχής του Copernicus.
Κατά την εποχή εκείνη επικρατούσαν τα δόγματα του Αριστοτέλη, δηλαδή, η γεωκεντρική θεωρία, με τα οποία δεν επιτρεπόταν να διαφωνήσει κανείς. Πραγματικά, είναι γνωστό, ότι με την χρονολογική παρακμή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού σταμάτησε και η ανάπτυξη της κοσμολογικής επιστήμης. Η Ελληνική γνώση διατηρήθηκε από τους Άραβες, οι οποίοι με περαιτέρω παρατηρήσεις ενίσχυσαν το σύστημα του Πτολεμαίου. Μερικοί Άραβες λόγιοι, οι οποίοι δεν ήσαν ικανοποιημένοι από την Αριστοτελική φυσική, επεχείρησαν την κριτική της τελευταίας, χωρίς όμως να αναπτύξουν καμιά νέα θεωρία στη Μέση Ανατολή. Τα γραπτά του Αριστοτέλη, περαιτέρω επεξεργασμένα από μεταγενεστέρους του και τον Πτολεμαίο, «ξαναανακαλύφθηκαν» στην Ευρώπη στην αρχή του 13ου π.Χ. αιώνα. Η Ελληνική-Πτολεμαϊκή κοσμολογία, τελικά, ενσωματώθηκε στην μεσαιωνική Ευρωπαϊκή φιλοσοφία, με αρκετές τροποποιήσεις, ώστε να είναι συμβατή με την Ιουδαϊκή και Χριστιανική θεολογία. Μια σημαντική τροποποίηση ήταν η αλλαγή από ένα αιώνιο Σύμπαν σε ένα Σύμπαν με δημιουργία εκ του μηδενός πριν από πεπερασμένο χρονικό διάστημα. Η Γη διατηρήθηκε ως το κέντρο του κόσμου, όχι, όμως, επειδή ήταν ένας ιδιαίτερα θαυμάσιος τόπος. Στην πραγματικότητα, στο πλαίσιο αυτής της κοσμολογίας, το κέντρο της Γης ήταν το χαμηλότερο δυνατό σημείο, η θέση της Κολάσεως, ενώ το βασίλειο των ουρανών ήταν η περιοχή των αγγέλων, με τον Θεό να βρίσκεται πέραν της εξώτατης σφαίρας. Σ' αυτήν τη μορφή της, ο Θωμάς Ακινάτης και άλλοι θεολόγοι του Μεσαίωνα ανύψωσαν την παγανιστική Πτολεμαϊκή κοσμολογία και Αριστοτελική φυσική σε θεμέλιο λίθο του Χριστιανικού δόγματος.
Η υπεροχή της αυθεντίας του Αριστοτέλη κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα οφείλεται στο ότι ο Αριστοτέλης είπε στους Ευρωπαίους ακριβώς αυτό που οι ίδιοι ήθελαν να ακούσουν εκείνη την εποχή, η δε Αριστοτελική φυσική και ιδιαίτερα η Αριστοτελική κοσμολογία ταίριαζαν στις επικρατούσες τάσεις. Η έρευνα νέας γνώσεως εθεωρείτο ως κενή περιεχομένου, διότι, ακριβώς, ο Αριστοτέλης είχε ασχοληθεί με όλα τα προβλήματα και τις ερωτήσεις και είχε δώσει τις λύσεις και τις απαντήσεις. Ήταν, δε, γενική η πεποίθηση, ότι όλα όσα ήταν δυνατό να ανακαλυφθούν είχαν ήδη ανακαλυφθεί. Επρόκειτο, λοιπόν, για μια εποχή, κατά την οποία ο έλεγχος της Εκκλησίας σε θέματα πίστεως ήταν απόλυτος και δεν ήταν ανεκτή η διαφωνία σε θεολογικά ή επιστημονικά θέματα.
Όμως, η ανθρώπινη περιέργεια δεν είναι δυνατό να καταπιέζεται συνεχώς. Η εκ νέου ανακάλυψη της αρχαιοελληνικής επιστημονικής σκέψεως υπήρξε η απαρχή μιας αλλαγής στην Ευρώπη, η οποία αλλαγή, τελικά, οδήγησε στην Μεταρρύθμιση. Περί τον 15ο μ.Χ. αιώνα, κάθε μορφωμένο Ευρωπαίο τον απασχολούσε η Ελληνική γνώση και μάθηση. Η Αστρονομία, η οποία την εποχή εκείνη ήταν ακόμη κάτι σαν κι' αυτό που σήμερα θα λέγαμε αστρολογία, εθεωρείτο ως ανήκουσα στα Γράμματα και τις Τέχνες. Έτσι, π.χ. ο Άγγλος Geoffrey Chaucer, αν και ποιητής, έγραψε μια διατριβή σχετική με την χρήση του αστρολάβου, επιστημονικού οργάνου για τον προσδιορισμό της θέσεως των αστέρων. Εξάλλου, οι μορφωμένοι Ευρωπαίοι ήταν ενήμεροι, για το ότι η Γη είχε σφαιρικό και όχι επίπεδο σχήμα και, ακόμη, γνώριζαν με πολλή μεγάλη ακρίβεια τη διάμετρό της.
Η Ευρωπαϊκή διανόηση κατά τον 16ο μ.Χ. αιώνα βρισκόταν σε αναβρασμό. Το υψηλό επίπεδο παιδείας και μόρφωσης, η εκ νέου ανακάλυψη των αρχαίων λόγιων έργων και η ανάπτυξη της τυπογραφίας ανύψωσαν τα διανοητικά δεδομένα και διαφοροποίησαν δραματικά το πολιτικό κλίμα. Αυτό το νέο περιβάλλον επέτρεψε αλλαγές όπως η Μεταρρύθμιση, η οποία αμφισβήτησε ευθέως την επικρατούσα τότε δογματική αυθεντία, δηλαδή, την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Αποτελεί δε ειρωνεία το ότι εκείνος ο οποίος, επαναλαμβάνοντας τις ιδέες του Αρίσταρχου, άρχισε την επερχόμενη κοσμολογική επανάσταση, δηλαδή, ο Copernicus, προερχόταν από την Εκκλησία.
Είναι, λοιπόν, εντελώς φυσιολογικό, αλλά και αποτελεί αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα, η οποία δεν είναι δυνατό να παραβλεφθεί (εκφεύγει, όμως, των ορίων αυτής της ομιλίας, αλλά περιγράφεται αναλυτικά στην παρατιθέμενη στο τέλος Ενδεικτική Βιβλιογραφία), ότι η κριτική των ιδεών του Copernicus άρχισε γρήγορα και υπήρξε έντονη. Χαρακτηριστική είναι η αντίδραση του Martin Luther, του Γερμανού θεολόγου και θεμελιωτή της Γερμανικής Μεταρρύθμισης, ο οποίος το 1539 μ.Χ. σχολίασε με θυμό: Ακούσαμε για ένα νέο αστρολόγο, ο οποίος θέλει να αποδείξει ότι η Γη και όχι το στερέωμα, ο Ήλιος και Σελήνη κινείται και περιφέρεται. Αυτός ο τρελλός θέλει να ανατρέψει ολόκληρη την τέχνη της Αστρονομίας. Όμως, σύμφωνα με τις Ιερές Γραφές, ο Ιησούς διέταξε τον Ήλιο να σταματήσει, όχι τη Γη.
Υπό την έννοια αυτή, η συνεισφορά του Copernicus στην αναβίωση της ηλιοκεντρικής θεωρίας πρέπει να αναγνωρισθεί ως πραγματικά σημαντική, αυτό όμως δεν αρκεί για να του αναγνωρισθεί και η πατρότητα της θεωρίας αυτής. Είναι αλήθεια ότι ο Copernicus γνώριζε τις απόψεις του Αριστάρχου. Αυτό πιστοποιείται από ένα σωζόμενο απόσπασμα του χειρογράφου της πραγματείας του Copernicus με τίτλο De Revolutionibus Orbium Coelestium, που ακόμα φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Σ' αυτό φαίνεται διαγεγραμμένη παράγραφος που αναφέρεται στην πραγματεία του Αριστάρχου και η οποία, κατά ένα παράδοξο τρόπο, δεν έχει συμπεριληφθεί στην τυπωμένη έκδοση της πραγματείας του που παρουσιάστηκε το 1543 μ.Χ. (Σχήμα 8). Σε μετάφραση του σεβαστού Καθηγητή κ. Σ. Σβολόπουλου, η παράγραφος έχει ως εξής:
«Αν και αναγνωρίζομεν ότι η πορεία του Ηλίου και της Σελήνης θα ήτο επίσης δυνατόν να εξηγηθή με την προϋπόθεσιν ότι η Γη είναι ακίνητος, τούτο είναι ολιγώτερον δυνατόν δια τους άλλους πλανήτας. Είναι πιθανόν ότι δι' αυτούς, ως και δι' άλλους λόγους, ο Φιλόλαος συνέλαβεν την ιδέαν της κινήσεως της Γης, η οποία, όπως μερικοί λέγουν, ήτο επίσης γνώμη του Αριστάρχου του Σαμίου και όχι δια τους λόγους, τους οποίους αναφέρει ο Αριστοτέλης και τους απορρίπτει. Αλλά αφού αυτά τα ζητήματα είναι τοιούτου είδους, δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν παρά μόνον από οξείς εγκεφάλους και κατόπιν μακράς προσπαθείας και κατ' εκείνους τους χρόνους παρέμενον μεταξύ των φιλοσόφων και δεν ήσαν παρά ολίγοι εκείνοι, οι οποίοι κατενόησαν τον λόγον της κινήσεως των αστέρων, όπως μας πληροφορεί ο Πλάτων. Αλλ' εάν ο λόγος ήτο γνωστός εις τον Φιλόλαον ή εις κάποιον των Πυθαγορείων, είναι πιθανόν να μην ανεφέρθη εις τους νεωτέρους, δεδομένου ότι οι Πυθαγόρειοι δεν συνήθιζον να καταγράφουν τα ζητήματα που τους απησχόλουν».



Το γεγονός της διαγραφής αυτής της παραγράφου χαρακτηρίζεται από μερικούς ως λογοκλοπή, ενώ άλλοι θεωρούν την παράλειψη αναφοράς, ιδιαίτερα στον Αρίσταρχο, ως έλλειψη θάρρους ή δειλία. Θα πρέπει να τονιστεί, ότι δεν είναι απολύτως εξακριβωμένο ότι η ανωτέρω διαγραφή πρέπει να απoδοθεί στον ίδιο τον Copernicus ή στον εκδότη, δεδομένου ότι η έκδοση της πραγματείας ως βιβλίου σχεδόν συνέπεσε με τον θάνατο του Copernicus.
Με βάση όλα τα ανωτέρω, ο Copernicus δεν είναι ο εισηγητής αλλά απλώς ο ανακαινιστής της ηλιοκεντρικής θεωρίας. Η πατρότητα της θεωρίας αυτής ανήκει κατά τρόπο αποκλειστικό και πρωτότυπο στον Αρίσταρχο. Ίσως θα μπορούσε να πει κανείς, ότι η προσωπική συνεισφορά του Copernicus βρίσκεται κυρίως στο ότι εισήγαγε το γεωμετρικό μηχανισμό του γεωκεντρικού συστήματος του Πτολεμαίου στο ηλιοκεντρικό σύστημα του Αριστάρχου. Όμως, είναι φανερό ότι, αφού η πραγματική δυσκολία-δηλαδή, η πίστη ότι οι πλανήτες κινούνται ομαλά σε κυκλικές τροχιές-δεν ήταν δυνατό να υπερνικηθεί, η όλη του προσπάθεια βρισκόταν σε λανθασμένο δρόμο.
Για την αποκατάσταση και διάδοση αυτής της ιστορικής αλήθειας , για λόγους καθαρά δεοντολογίας, αλλά (και αυτό απευθύνεται στην πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων της χώρας μας) και για την επιβαλλόμενη δίκαιη μεταχείριση της επιστήμης της Αστρονομίας από όλους, άρχοντες και αρχομένους, είναι απαραίτητη μια, όσο το δυνατό, ευρύτερη ενημέρωση πάνω στο έργο του μεγάλου αυτού Έλληνα αστρονόμου και των αρχαίων Ελλήνων αστρονόμων-μαθηματικών-φιλοσόφων γενικότερα. Αυτό εμφανίζεται να είναι ακόμη πιο αναγκαίο, διότι, ακόμη και στις μέρες μας, από έγκριτα φύλλα του ημερήσιου τύπου γίνεται, θέλω να ελπίζω μη ηθελημένα, παραπληροφόρηση, αφού π.χ., όπως αναφέρεται στη Βιβλογραφία στο τέλος, σε δημοσιευμένο άρθρο, απλή μεταφορά-μετάφραση αντίστοιχου άρθρου του ξένου τύπου για τον Γαλιλαίο γίνεται συνεχής αναφορά στην θεωρία, στις υποθέσεις αλλά και στο σύστημα του Copernicus χωρίς, δυστυχώς, καμιά αναφορά στον Αρίσταρχο. Προς την κατεύθυνση αυτή κατατείνει και το σημερινό συνέδριο και η σημερινή ομιλία και, όπως θέλω να πιστεύω, οι ανάλογες μελλοντικές ενέργειες του Ινστιτούτου Διεθνούς Συνεργασίας Ελλήνων Επιστημόνων.
Αξίζει να επαναληφθεί και από την θέση αυτή η γνώμη του Zdenek Kopal, γνωστού θαυμαστή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και θερμού φίλου της νεώτερης Ελλάδας, Καθηγητή του Πανεπιστημίου του Manchester, όπως αυτή εκφράσθηκε πριν από είκοσι ακριβώς χρόνια σε αντίστοιχο συνέδριο στο Πυθαγόρειο της Σάμου και δημοσιεύθηκε το 1979 στο περιοδικό (οι παλαιότεροι από σας μπορεί και να γνωρίζουν ή θυμούνται το περιοδικό) Σαμιακή Επιθεώρηση:
Τα πρώτα και ουσιαστικότερα βήματα που οδήγησαν στην οριστική διαμόρφωση ενός σωστού προτύπου του ηλιακού συστήματος έγιναν από τον Αρίσταρχο το Σάμιο κατά τον 3ον αιώνα π.Χ. Αυτός διακήρυξε το σωστό δρόμο, είκοσι αιώνες πριν το αποτέλεσμα αυτό της έρευνας γίνει μόνιμο πνευματικό κτήμα της ανθρωπότητας. Αυτός άναψε τις πρώτες σπίθες της θεϊκής φωτιάς που αποκάλυψε τελικά την πραγματική θέση μας στο Σύμπαν.



5. Επίλογος

Eπιβάλλεται να τονισθούν ορισμένες προφανείς, αν και παρεξηγημένες, υποχρεώσεις των Νεοελλήνων. Πιο συγκεκριμένα επιβάλλεται:
α) Η ανάγκη τονισμού της συνεχούς προσπάθειας για προστασία της Ελληνικής γλώσσας, η οποία σήμερα κακοποιείται κατά βάναυσο τρόπο, αν και αποτελεί τη βάση τόσων γλωσσών (Εικόνα 1),



β) Η ανάγκη τονισμού της σημασίας ο πολίτης να επιζητεί-απαιτεί να είναι πάντα σωστά ενημερωμένος, διότι μόνον έτσι θα είναι σωστός πολίτης και, εκφράζοντας πάντα όχι απλώς τη γνώμη του αλλά την ελεύθερη γνώμη του, θα παίρνει όποτε απαιτείται τις σωστές αποφάσεις (Εικόνα 2) και



γ) Η ανάγκη τονισμού της αναγνώρισης της σημασίας της ατομικής ή συλλογικής πρωτοβουλίας και προσπάθειας για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας ιδιαιτέρως επί θεμάτων εθνικής σημασίας, όπως στην περίπτωση της κατασκευής, με την αξιέπαινη πρωτοβουλία του Ιδρύματος Κωνσταντίνου και Μαρίας Ζημάλη, του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Αιγαίου και του Συλλόγου Φίλων του Παλαιοντολογικού Μουσείου Μυτιληνιών Σάμου, του πρώτου γνωστού στον κόσμο ανδριάντος του Αριστάρχου του Σαμίου, ευρισκόμενου από την 9ην Αυγούστου 2003 στον προαύλιο χώρο του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Αιγαίου-Παλαιοντολογικού Μουσείου Μυτιληνιών Σάμου στην πόλη Μυτιληνιοί Σάμου δίπλα στο Πυθαγόρειο (Εικόνα 3).



6. Ενδεικτική Βιβλιογραφία

1. Hawley, J .F., and Holcomb, K, A., 1998, Foundations of Modern Cosmology, Oxford University Press, New York, Oxford.
2. Johnson,G.,2003, Οι Αστοχίες του Γαλιλαίου-Ο πιο Διάσημος «Υπνοβάτης», Άρθρο σε μετάφραση αναδημοσιευμένο στην εφημερίδα Καθημερινή, Παρασκευή 15- Σάββατο 16 Αυγούστου 2003, Σελίδες 1 και 11.
3. Maurus, V., 2003, Ενας Εναντίον Όλων:Γαλιλαίος-«Και Όμως Κινείται», Άρθρο στην εφημερίδα Le Monde, αναδημοσιευμένο στην εφημερίδα Το Βήμα,Τετάρτη 6 Αυγούστου 3003, Σελίδες ΙΙΙ και IV.
4. Pasachoff, J.M. 1989, Contemporary Astronomy, W.B.Saunders Company, Philadelphia, USA.
5. Σπύρου, Ν.Κ.,1981,Αρίσταρχος ο Σάμιος: Θεμελιωτής της Αστρονομίας, Ευκλείδης Β΄ (Ελληνική Μαθηματική Εταιρεία) Τεύχη 1 και 2, Περίοδος 1980-81.
6. Σπύρου, Ν.Κ.,1997α, Σύγχρονες Απόψεις για το Σύμπαν, Πρακτικά των εργασιών του Ανοικτού Πανεπιστημίου Λήμνου, Τρίτη και Τέταρτη Περίοδος,1996-97, Σελ.98-120 (Έκδοση :Σύλλογος Λημνίων Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη).
7. Σπύρου, Ν.Κ.,1997β,Επιστημονικά Όργανα, Παρατηρήσεις και Σημασία τους στην Αστρονομία των Αρχαίων Ελλήνων, Προσκεκλημένη Ομιλία, Πρακτικά Εργασιών του Πρώτου Διεθνούς Συνεδρίου Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, Σελ. 169-174 (Εκδότες: Εταιρεία Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας, Τεχνικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ), Θεσσαλονίκη.
8. Σπύρου,Ν., 1998, Ίωνες Φιλόσοφοι και Κοσμολογική Επιστήμη, Απόπλους,Σελ.83-106.
9. Spyrou, N., 1999, Aristarchus of Samos: Founder of Astronomy, Invited Talk, in Proceedings of the 4th Panhellenic Conference in Astronomy Pythagoreion, Samos, 16-18 September 1999) (Electronic Version) Ed. John Seimenis.
10. Σπύρου, Ν.,2001, Αστρονομικοί Γεωκεντρισμοί και Ανθρώπινοι Εγωκεντρισμοί, Προσκεκλημένη Ομιλία, Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Εκκλησία και Κόσμος κατά τον Απόστολο Παύλο», Σελ.259-284 (Εκδότης: Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας), Βέροια.
11. Spyrou, N., 2003, Ionian Philosophers and Early-Greek Cosmology, Invited Invited Open Talk at the International Conference on Multi-Wavelength Cosmology, Myconos Island, Hellas ( Greece ), 16-20 June 2003.
12. Σπύρου, Ν.Κ.,2003α, Αρίσταρχος ο Σάμιος: Θεμελιωτής της Αστρονομίας, Προσκεκλημένη Ομιλία που δόθηκε την 9η Αυγούστου 2003 κατά τα αποκαλυπτήρια του πρώτου γνωστού στον κόσμο ανδριάντος για τον Αρίσταρχο τον Σάμιο στον προαύλιο χώρο του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Αιγαίου - Παλαιοντολογικού Μουσείου Μυτιληνιών Σάμου, Σάμος.
13. Terzian, Y.,1994, Η Φύση του Σύμπαντος, Προσκεκλημένη Ομιλία, Πρακτικά του εορτασμού για Τα Πενήντα Χρόνια του Εργαστηρίου Αστρονομίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης,Σελ.32-42 ( Εκδότες: Β. Μπαρμπάνης, Ν.Κ. Σπύρου) Θεσσαλονίκη.
14. Terzian, Y.,1997, Η Αξία της Επιστήμης, ( Επίσημη Ομιλία) Πρακτικά της τελετής αναγόρευσης του κ.Yervant Terzian, Καθηγητή του Cornell University, Ithaca, New York, USA, σε Επίτιμο Διδάκτορα του Τμήματος Φυσικής της Σχολής Θετικών Επιστημών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Σελ.21-32 ( Έκδοση-Επιμέλεια: Ν.Κ .Σπύρου), Θεσσαλονίκη.
15. Weinberg, S.,1992, Dreams of a Final Theory, Pantheon Books, New York.


Πηγή: http://www.astro.noa.gr/journal/Public/journal_iones_phoilosophoi.htm

ΣΟΦΙΣΤΙΚΗ
(είναι αντιγραφή από την ομώνυμη εργασία μου, αλλά την έβαλα κι εδώ για να μπορέσουμε -κάποια στιγμή, ευελπιστώ σ' αυτό το θέμα να μπουν όλες οι Σχολές, με την βοήθεια όλων ασφαλώς.)

«Με τον Σωκράτη, τους Σοφιστές και τους πνευματικούς επιγόνους των η φιλοσοφία από την εποχή των κοσμολόγων περνάει στην εποχή των ανθρωπολόγων. Το ερευνητικό ενδιαφέρον των φιλοσόφων εστιάζεται πλέον αλλού: όχι τόσο στην αντιμετώπιση προβλημάτων σχετικών με την εξήγηση του περιβάλλοντος, όπως οι απορίες για την αρχή και την δομή του σύμπαντος, όσο στην προσέγγιση ζητημάτων αφορώντων στον ίδιο τον άνθρωπο, όπως η ηθική συμπεριφορά του ή η κατάκτηση της γνώσης». (ΠΕΛΕΓΚΡΙΝΗΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ, Καθηγητής Φιλοσοφίας «Οι 5 Εποχές της Φιλοσοφίας»).

Η Σοφιστική, κίνημα του 5ου π.Χ. αιώνα, είναι η γέφυρα ανάμεσα στην Ιωνική φυσιολογία και τον Σωκρατικό/Πλατωνικό στοχασμό. Προσωπικά θεωρώ φιλοσοφία, αυτή που ασχολείται για τον βίο των ανθρώπων και για τις ιδέες. Όσον αφορά τους λεγόμενους «Φυσικούς Φιλοσόφους» προσωπικά τους θεωρώ Επιστήμονες και όχι φιλοσόφους, ίσως να κάνω ένα μεγάλο λάθος. Τώρα για τους Σοφιστές τους βλέπουμε να έχουν έναν πιο ευρύτερο κύκλο θεμάτων από τους προηγούμενους φιλοσόφους, από την πολιτική μέχρι την ηθική και από τις τέχνες μέχρι την αστρονομία.

Οι σοφιστές ήταν δάσκαλοι που δίδασκαν επί αμοιβή. Οι μείζονες εκπρόσωποι του κινήματος αυτού (θα είναι παραπάνω από 30) έρχονται να καταλάβουν τη θέση του δασκάλου της σοφίας και, ειδικότερα των νέων, που «δυναμωμένοι με θεωρία και μελέτη» πρέπει να δοθούν στο ύπατο δικαίωμα και υποχρέωση τους: την πολιτική. Ήταν δεινοί ρήτορες, στον διάλογο είχαν σαν σκοπό να πείσουν τον συνομιλητή τους, κι όχι τόσο την αναζήτηση της αλήθειας. Είχαν την δυνατότητα της ρητορικής δεινότητας τους να κάνουν τον μείζονα λόγο ελάσσονα και το αντίστροφο.

Η αδιαφορία τους προς την αλήθεια πήγαζε από την πεποίθηση του ότι η αλήθεια δεν ήταν μία, αλλά πολλές. Αυτή η στάση τους προσδιόρισε και την θέση τους για την ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων. Πιστεύουν ότι είναι αντικειμενικό τα των ανθρώπων τον κόσμο π.χ. το καλό ή το δίκαιο εκείνο που εξυπηρετεί το συμφέρον του. Γνωρίσματα της φιλοσοφίας τους, είναι η άρνηση, αντιμεταφυσική ροπή, σκεπτικισμός, σχετικοκρατία, κενόδοξοι εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, θορυβώδεις διαφήμιση της σοφιστικής τέχνης του πείθειν.

Για την Πολιτεία, λένε ότι ο κυβερνήτης κινούμενος από ιδιοτέλεια και θέλοντας να ικανοποιήσει το προσωπικό συμφέρον του, θεσπίζει νόμους και, έχοντας την δύναμη να τους επιβάλει, αναγκάζει τους πολίτες να τους τηρούν. Η δύναμη του κυβερνήτη πηγάζει από την ακατάλυτη αρχή του φυσικού κόσμου, ο ισχυρότερος υπερισχύει του ασθενέστερου. Οι νόμοι των κάθε πολιτειών διαφέρουν από κοινωνία σε κοινωνία. Κατά τους Σοφιστές δεν θα μπορούσε να υπάρξει μια παγκόσμια ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων, αλλά υπάρχει η σχετικότητα των αξιών, η ιδέα ότι ο κώδικας ηθικής συμπεριφοράς της μιας κοινωνίας δεν συμπίπτει με τον ηθικό κώδικα συμπεριφοράς μιας άλλης κοινωνίας.

Οι Σοφιστές εμπορεύονται (και είναι οι πρώτοι που το κάνουν) 2 πράγματα: εξειδικευμένη γνώση και μεθόδους επιβολής. Γίνονται συστηματικοί δάσκαλοι, που οργανώνουν σειρές μαθημάτων, καταστρώνουν παιδαγωγικά προγράμματα, συγγράφουν εγχειρίδια. Εστιάζουν την προσοχή τους από την φύση προς τον ανθρωπολογικό και πολιτειολογικό παράγοντα. Οι Σοφιστές προτιμούν μάλλον την αντιλογική, το αντεπιχείρημα, όργανο καταλληλότερο για μια γνώση που τώρα πια δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά έχει συγκεκριμένη πρακτική σημασία: να υποστηρίξει τις τεχνικές επικράτησης.

Με την σοφιστική το εμπειρικό υποκείμενο είναι αυτό που ορίζει (ίσως και αυθαίρετα) ποιο είναι το αληθινό, ποιο είναι το καλό. Η διερεύνηση των θεμάτων της καταλήγει σε συμπεράσματα με θεωρητική αλλά και πρακτική σημασία.

Κάποιοι από τους κυριότερους εκπροσώπους της σοφιστική κίνησης ήταν ο Πρωταγόρας, ο Γοργίας, ο Ξενιάδης, ο Πρόδικος, ο Θρασύμαχος, ο Ιππίας, ο Αντίφων και ο Κριτίας.

Δεν είναι παράδοξο που οι κατοπινές εποχές είδαν τους Σοφιστές μέσα από τα μάτια του Πλάτωνα. Ο λόγος είναι ότι από τα πολλά έργα τους ελάχιστα σώθηκαν.

ΠΗΓΕΣ:
-ΠΕΛΕΓΚΡΙΝΗΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ, Καθηγητής Φιλοσοφίας: «Οι 5 Εποχές της Φιλοσοφίας»
-ΠΡΟΚΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ: «Ελληνικός Πολιτισμός και Εξελικτική Πορεία»
-Σημειώσεις "Κάκτου", "ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ", Τόμοι 19-20: Σοφιστές.

ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

ΔΙΑΔΟΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΙΩΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΙ ΙΤΑΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ