Μπετελγκέζ

Ἡ ἀπίστευτη συρρίκνωση τοῦ ἐρυθροῦ ὑπεργίγαντα Μπετελγκέζ



Ὁ κόκκινος ὑπεργίγαντας Μπετελγκέζ - ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ λαμπρὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ ποὺ βρίσκεται στὸν ἀστερισμὸ τοῦ Ὠρίωνα - μυστηριωδῶς συρρικνώθηκε κατὰ 15% ἀπὸ τὸ 1993, καὶ οἱ ἀστρονόμοι δὲν ξέρουν τὴν ἀκριβῆ αἰτία.

Εἶναι τόσο μεγάλο ἄστρο ποὺ ἂν βρισκόταν στὴ θέση τοῦ δικοῦ μας ἥλιου θὰ ἔφτανε μέχρι τὸν Δία. Ἡ κατηγορία αὐτὴ τῶν ἄστρων ἔχει περάσει ἤδη τὸ ἀρχικὸ στάδιο ποὺ ἔκαιγαν ὑδρογόνο καὶ εἶναι στὴ φάση ποὺ ἔχει ‘φουσκώσει’ κατὰ 100 φορὲς περίπου σὲ σχέση μὲ τὸ ἀρχικό του μέγεθος. Ἡ ἑπόμενη φάση εἶναι νὰ ἐκραγεῖ βίαια ὡς σουπερνόβα.



Ἡ συρρίκνωση θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ἕνα σημάδι μιᾶς μακροπρόθεσμης ταλάντωσης τοῦ μεγέθους του ἣ οἱ πρῶτοι σπασμοὶ τοῦ θανάτου τοῦ. Ἢ μπορεῖ ἁπλὰ νὰ ὀφείλεται σὲ μία ἀνωμαλία τῆς ἐπιφάνειάς του, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ δείχνει ὅτι ἀλλάζει σὲ μέγεθος καθὼς τὸ ἀστέρι περιστρέφεται.

Τὸ λαμπρὸ ἄστρο Betelgeuse ἔχει 15 ἕως 20 φορὲς περισσότερη μάζα ἀπὸ τὸν ἥλιό μας καὶ περιβάλλεται ἀπὸ τεράστια νέφη ἀερίων καὶ σκόνης, γὶ αὐτὸ καὶ ἡ ἀκριβὴς μέτρηση τοῦ μεγέθους τοῦ εἶναι δύσκολο.

Γιὰ νὰ ξεφύγουν ἀπὸ αὐτὸ τὸ ἐμπόδιο ὁ Charles Townes τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Μπέρκλεϋ καὶ οἱ συνάδελφοι τοῦ χρησιμοποίησαν μία σειρὰ ἀπὸ τηλεσκόπια, ποὺ εἶναι εὐαίσθητα σὲ ἕνα συγκεκριμένο μῆκος κύματος τοῦ ὑπέρυθρου φωτὸς τῶν ἄστρων αὐτῶν.

Ἡ ὁμάδα χρησιμοποίησε τὰ ὄργανα αὐτὰ γιὰ νὰ μετρήσει τὸ μέγεθος τοῦ δίσκου τοῦ Μπετελγκὲζ πάνω στὸν οὐρανό. Τὰ τελευταῖα 15 χρόνια ἡ διάμετρος τοῦ φαίνεται νὰ ἔχει μειωθεῖ ἀπὸ 11,2 σὲ 9,6 AU (1 AU εἶναι ἡ ἀπόσταση ἀπὸ τὴ Γῆ ἕως τὸν ἥλιο), ὅσο δηλαδὴ εἶναι ἡ τροχιὰ τῆς Ἀφροδίτης.

Ἡ πραγματικὴ αἰτία τῆς μείωσης αὐτῆς εἶναι ἄγνωστη, δεδομένου ὅτι εἶναι ἀσαφὴς ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο συμπεριφέρονται οἱ κόκκινοι ὑπεργίγαντες ὅταν πλησιάζει τὸ τέλος τῆς ζωῆς τους.

"Ἴσως ὑπάρχει κάποια ἀστάθεια στὸ ἄστρο καὶ πρόκειται νὰ καταρρεύσει ἢ ἐκτοξεύει ὑλικὸ στὸ διάστημα, ποιὸς νὰ ξέρει," δήλωσε ὁ 94-χρόνος Townes, ποὺ μοιράστηκε ἕνα βραβεῖο Νόμπελ τὸ 1964 γιὰ τὴν ἐφεύρεση τοῦ λέιζερ καὶ μέιζερ. σὲ μία συνεδρίαση τῆς Ἀμερικανικῆς Ἀστρονομικῆς Ἑταιρείας στὴν Πασαντένα.

Μάλιστα δήλωσε ὅτι ὁ ἴδιος παρὰ τὴν ἡλικία του θὰ παρακολουθεῖ στενὰ τὰ ἑπόμενα χρόνια νὰ δεῖ ἂν ἡ συρρίκνωση θὰ συνεχιστεῖ ἢ ὁ Μπετελγκὲζ θὰ ἐπανέλθει στὸ ἀρχικό του μέγεθος.

Ἃς σημειωθεῖ ὅτι ἐνῶ τὸ ἄστρο μειώνεται σὲ μέγεθος ἡ φωτεινότητά του δὲν ἔχει ἀλλάξει ἰδιαίτερα. Ἡ συρρίκνωση τοῦ ἄστρου γινόταν σιγά-σιγὰ καὶ ὄχι ἀπότομα, ἀλλὰ μὲ ἐλαφρῶς ἐπιταχυνόμενο ρυθμὸ ὅσο περνοῦσαν τὰ χρόνια.

Ἡ συρρίκνωση τοῦ μεγέθους τοῦ ἄστρου θὰ μποροῦσε, ἐπίσης, νὰ εἶναι μία ἔνδειξη ὅτι ὑπάρχει μία παλμικὴ κίνηση ἄγνωστη μέχρι τώρα. ἀκόμη, λέει ὁ Graham Harper τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Κολοράντο, ποὺ ὅμως δὲν συμμετεῖχε στὴ μελέτη.





Ἡ ἐπιφάνεια τοῦ Μπετελγκὲζ εἶναι γνωστὸ ὅτι σείεται στὸ ἐσωτερικὸ ἀλλὰ καὶ ἔξω, ποὺ τροφοδοτεῖται ἐν μέρει ἀπὸ τὴν περιστροφικὴ ἐνέργεια μεταφορᾶς κάτω ἀπὸ τὴν ἐπιφάνεια. Δυὸ τέτοιες παλμικὲς κινήσεις εἶναι ἤδη γνωστὲς – ἡ μία φαίνεται νὰ ξεκινάει ἐκ νέου κάθε χρόνο, ἡ ἄλλη κάθε 6 χρόνια. Δεδομένου ὅτι ἡ ἔρευνα αὐτὴ δείχνει μία σταδιακὴ μείωση τοῦ μεγέθους τοῦ ἄστρου γιὰ τὰ τελευταῖα 15 χρόνια, μὲ ἕνα σωστὸ σύνολο μετρήσεων, ὁ Harper λέει ὅτι εἶναι μία πολὺ ὡραία ἔνδειξη ὅτι ὁ [Betelgeuse] γίνεται ὅλο καὶ μικρότερος.

Ἐπισημαίνει ὅμως ὅτι ἡ μεταβολὴ τοῦ μεγέθους θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι μία ψευδαίσθηση. Προσομοιώσεις ποὺ δείχνουν διαφορὲς θερμοκρασίας στοὺς ἐρυθροὺς ὑπεργίγαντες μπορεῖ νὰ κάνουν τὶς ἐπιφάνειες τοὺς ἐξαιρετικὰ ἀνώμαλες, ποὺ ἀναγκάζει τὸ ἀστέρι νὰ φαίνεται ὅτι ἔχει διαφορετικὸ μέγεθος ὅταν τὸ βλέπουμε ἀπὸ διαφορετικὲς ὀπτικὲς γωνίες.

"Συχνά, ἂν δεῖ κανεὶς τὶς προσομοιώσεις, τὸ ἀστέρι δὲν εἶναι σφαιρικό. Μοιάζει μὲ μία πατάτα," λέει ὁ Harper.Ο Betelgeuse θεωρεῖται ὅτι περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὸν ἄξονα τοῦ κάθε 18 χρόνια περίπου, Κάτι ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ δείχνει ὅτι βλέπουμε μὲ τὶς παρατηρήσεις ἕνα ἰδιαίτερα στενὸ τμῆμα του.

Μιὰ ἄλλη πιθανότητα, ἐξηγεῖ ὁ Harper, εἶναι ὅτι ἡ ὁμάδα δὲν ἔκανε τὴ μέτρηση τῆς ἐπιφάνειας τοῦ ἄστρου, ἀλλὰ μέτρησε ἕνα πυκνὸ στρῶμα ἀπὸ τὰ ἀέρια ποὺ τὸ περιβάλλουν.

Ἡ ὁμάδα ἐλπίζει νὰ πάρει εἰκόνες πολὺ ὑψηλῆς ἀνάλυσης ἀπὸ τὸ ἀστέρι σὲ διάφορα μήκη κύματος, γιὰ νὰ προσδιορίσει τὴν προέλευση τοῦ φωτὸς ποὺ βλέπουμε.

Ὁ Μπετελγκὲζ ἦταν τὸ πρῶτο ἄστρο ποὺ μετρήθηκε τὸ μέγεθός του καὶ μέχρι σήμερα εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ ἐλάχιστα ἄστρα ποὺ ἀπὸ τὸ τηλεσκόπιο Χὰμλ φαίνεται μᾶλλον ὡς δίσκος παρὰ ὡς κουκίδα φωτός. Ἦταν ἀκόμα τὸ πρῶτο ἄστρο, πέρα ἀπὸ τὸν ἥλιό μας, ποὺ φωτογραφήθηκε ἡ ἐπιφάνειά του ἀπὸ τὸ Χάμλ..

Ἀπέχει μόνο 300 ἔτη φωτὸς κι ἔχει φασματικὸ τύπο Μ ἐνῶ εἶναι ὑποψήφιο νὰ γίνει σουπερνόβα. Ὁ ἀστέρας βρίσκεται στὸ τέλος τῆς ζωῆς του καὶ πάλλεται ἀκανόνιστα, μεταβάλλοντας τὸ φαινόμενο μέγεθός του ἀπὸ 0 ἕως 1,5. Ἡ λαμπρότητά του εἶναι 14.000 φορὲς μεγαλύτερή του Ἥλιού μας καὶ ὁ ὄγκος τοῦ 160.000.000 φορὲς μεγαλύτερή του Ἥλιου. Ἡ μάζα του ἀπὸ τὶς παρατηρήσεις προκύπτει ὅτι εἶναι 20 ἡλιακὲς μάζες ἐνῶ ἂν ὑπολογιστεῖ ἡ πυκνότητά του βρίσκεται ὅτι ἔχει μόνο 10-4 φορὲς τὴν πυκνότητα τοῦ ἀέρα. Γι’ αὐτὸ χαρακτηρίζεται σὰν ἕνα "κόκκινο θερμὸ κενό".

Πηγή: New Scientist