ΣΤΑ ΑΚΡΑ » ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ
Ἢ ἐκπομπὴ τῆς Βίκυ Φλέσσας "ΣΤΑ ΆΚΡΑ" μὲ καλεσμένο τὸν καθηγητὴ γλωσσολογίας Γιῶργο Μπαμπινιώτη.
Γνώμη μου...
Ὁ κ. Μπαμπινιώτης θέλει πολλὰ καρβέλια ἀκόμη γιὰ νὰ φτάσει τὴν κ. Ἄννα Τζιροπούλου Εὐσταθίου.
Γνώμη μου...
Ὁ κ. Μπαμπινιώτης θέλει πολλὰ καρβέλια ἀκόμη γιὰ νὰ φτάσει τὴν κ. Ἄννα Τζιροπούλου Εὐσταθίου.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
Τὸ Ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικῆς Γλώσσας.
Ἱστορία τῶν Λέξεων, τὸ νέο ἔργο τοῦ διακεκριμένου γλωσσολόγου, 1.720 σελίδων, μόλις κυκλοφόρησε ἀπὸ τὸ Κέντρο Λεξικολογίας
Ἔργο τοῦ γλωσσολόγου-ἐτυμολόγου εἶναι νὰ ἐρευνήσει, νὰ ἑρμηνεύσει καὶ νὰ ἀνασυστήσει τὴν προέλευση τήςμορφηςκαι τήςσημασιαςκαθε λέξης. Εἶναι μία ἰδιαίτερα ἐπίπονη ὅσο καὶ ἑλκυστικὴ ἐπιστημονικὴ προσπάθεια, μιὰ περιπλάνηση μὲ τελικὸ σκοπὸ τὴν ἀναζήτηση τῆς ρίζας τῆς λέξης μέσα ἀπὸ τὶς μαρτυρίες ὁμοειδῶν λέξεων ἀπὸ ἄλλες συγγενεῖς γλῶσσες κι ἀπὸ τὴν ἴδια τὴ γλώσσα, μιὰ περιπλάνηση συχνὰ ἀπὸ δρόμους δύσβατους, χαμένους μέσα στὸν χρόνο, ἀκολουθώντας τὰ ἴχνη μεταβολῶν ποὺ ἔχουν ἐπέλθει στὴ φθογγικὴ σύσταση, τὴ γραμματικὴ δομὴ καὶ τὴ σημασία τῆς λέξης.
Σὲ αὐτὴ τὴ δημιουργικὴ περιπλάνηση ὁ ἐτυμολόγος δὲν πορεύεται αὐθαίρετα, χωρὶς πυξίδα. Ἡ γλωσσικὴ ἐπιστήμη, μέσα ἀπὸ τὴν ἔρευνα πολλῶν χρόνων, ἔχει καθορίσει τὴ μεθοδολογία ἐπανασύνθεσης (reconstruction) καὶ ἑρμηνείας τῆς μορφῆς καί, πιὸ δύσκολα- λόγω τῆς ρευστότητάς της καὶ τῶν ποικίλων ἐξωγλωσσικῶν συνθηκῶν-, τῆς σημασίας τῶν λέξεων. Ἔτσι ἐλέγχεται ἐπιστημονικὰ καὶ ἡ ἀποδοχὴ ἢ μὴ μιᾶς ἐτυμολογικῆς ἑρμηνείας.
Ἀμιγῶς Ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ γιὰ τὴν προέλευση τῶν λέξεων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς ἔχουμε μόνο τὸ Λεξικὸ τοῦ ἀείμνηστου καθηγητῆ τῆς γλωσσολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, τοῦ Νικολάου Ἀνδριώτη (σὲ 3η μεταθανάτια ἔκδοση τοῦ 1983) καὶ τὸ ἡμιτελὲς (μέχρι καὶ τὸ γράμμα Π) ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ τοῦ Κωνσταντίνου Δαγκίτση (1978-1984). Περισσότερο ἔχουμε ἑρμηνευτικὰ λεξικὰ ποὺ περιλαμβάνουν καὶ ἐτυμολογία, στηριγμένη σὲ ἐπιστημονικὰ δεδομένα. Τέτοια εἶναι κυρίως: ἅ) Τὸ ἡμιτελὲς (μέχρι τὸ Δ)Ἱστορικὸν Λεξικὸν τῆς τὲ Κοινῆς καὶ τῶν ἰδιωμάτων,τὸ γνωστὸ ὠςΛεξικὸ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τὸ πρῶτο ποὺ καθιέρωσε τὴν ἐπιστημονικὴ ἐτυμολόγηση τῶν λέξεων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς. β) ΤοΛεξικὸ τῆς Μεσαιωνικῆς Ἑλληνικῆς Δημώδους Γραμματείαςτου καθηγητὴ Ἔμμ. Κριαρά• γ) ΤοΛεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικῆς Γλώσσαςτου γράφοντος, τὸ ὁποῖο περιλαμβάνει συστηματικὴ ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογία ὅλων τῶν λημμάτων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς. δ) ΤοΛεξικὸ τῆς Κοινῆς Νεοελληνικήςτου Ἱδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, ποὺ περιλαμβάνει ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογία τῶν νεοελληνικῆς προελεύσεως λέξεων.
Ἡ ταυτότητα καὶ ἡ πληρότητα
Αὐτὸ ποὺ ξεχωρίζει αὐτομάτως τὸ ἄρτι ἐκδοθένΕτυμολογικο Λεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικήςειναι ἠπληρότητατου περιεχομένουτου.Γιὰ πρώτη φορᾶ σ΄ ἕνα εἰδικὸ ἐτυμολογικὸ λεξικὸ ἐτυμολογοῦνται συστηματικὰ καιόσες λέξεις εἶναι ἀρχαίας ἢ μεσαιωνικῆς προελεύσεως . Ἔτσι, ὁ ἀναγνώστης ἔχει πληροφορίες γιὰ τὴν ἐτυμολογικὴ προέλευση ὅλων τῶν λέξεων τῆς Νὲ ἃς Ἑλληνικῆς, χωρὶς νὰ χρειάζεται νὰ ἀνατρέξει σὲ δυσεύρετα καὶ συχνὰ δυσνόητα γιὰ τὸν μὴ εἰδικὸ ἐτυμολογικὰ λεξικὰ τῶν παλαιοτέρων περιόδων τῆς Ἑλληνικῆς.
Ὅ,τι ἀποτελεῖ κατεξοχὴν τὴν «ταυτότητα» αὐτοῦ τοῦ Λεξικοῦ εἶναι ἡ διάρθρωσή του σὲ δυὸ ἄξονες: ἅ) στὸν ἱστορικοσυγκριτικὸ ἄξονα• ἐξετάζεται ἡ ἐτυμολογικὴ προέλευση καὶ ἡ σχέση κάθε λέξης μὲ ὁμόρριζα ἄλλων συγγενῶν γλωσσῶν. Στὸν ἄξονα αὐτὸν ὁ λεξιλογικὸς θησαυρὸς τῆς Ἑλληνικῆς τοποθετεῖται στὸν εὐρύτερο ἐκφραστικὸ στίβο τῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, καὶ β) στὸν διαχρονικό- συγχρονικὸ ἄξονα• ἐξετάζεται ἡ ἐτυμολογικὴ σύνδεση τῆς λέξης μὲ ἄλλες ἑλληνικὲς λέξεις, μὲ τὰ ὁμόρριζα, τὰ παράγωγα καὶ τὰ σύνθετα κάθε λέξης, κατὰ τρόπο ποὺ νὰ φαίνεται ἀνάγλυφα ἡ ὀργάνωση τοῦ λεξιλογίου τῆς Ἑλληνικῆς κατὰ ἐτυμολογικὲς οἰκογένειες. Αὐτὴ ἡ διπλὴ διάρθρωση τῆς ἐτυμολογίας συνιστᾶ, στὴν πράξη, μιὰ ὁλιστικὴ θεώρηση καὶ μαζὶ μιὰ πρόταση γιὰ τὴ μελέτη τῆς ἐτυμολογίας ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴ σύνταξη σύγχρονων ἐτυμολογικῶν λεξικῶν κάθε γλώσσας. Ἐπίσης εἶναι φανερὸ ὅτι αὐτὴ ἡ θεώρηση τῆς ἐτυμολογίας δίνει τὴ δυνατότητα νὰ ἀξιοποιηθεῖ δημιουργικὰ καὶ ἑλκυστικὰ ἡ ἐτυμολογία στὴ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς.
Στὴν ἐξερεύνηση τῶν φανερῶν ἀλλὰ καὶ τῶν ἀφανῶν ἁρμῶν ποὺ συνδέουν μεταξὺ τοὺς ἐτυμολογικὰ τὶς λέξεις στὸν ἱστορικοσυγκριτικὸ ἄξονα, ὁ ἀναγνώστης ἔκπληκτος παρακολουθεῖ σὲ κάθε σχεδὸν λῆμμα τὸ ἐννοιολογικό-σημασιολογικὸ νῆμα ποὺ συνδέει λέξεις, ὅπως:βίος- ζωὴ - ὑγιής, γελῶ- γαλήνη- γλήνηαλλα καὶ ἀγγλ.cleanκαὶ γέρμ.klein, ἔδεσμα- δόντι- ὀδύνη- ὠδίνεςαλλα καὶ ἀγγλ.eatκαὶ γέρμ.essenκαὶ ἰσπαν. comer, ἕπομαι- ὀπαδόςκαι γάλλ. suivre,ἀγγλ.second,γάλλ.societe, ἀγγλ.society,ἔχω- ἕξη- σχέση- σχεδόν- σχῆμα- ἑξῆς- ὀχυρός, ἄφιξηεφικτος- ἱκανός- ἱκέτης- καθήκονπροικα,κεῖμαι- κοίτη- κοιτώνας- κοιτάζω- κοιμοῦμαι- κειμήλιοαλλα καὶ ἀγγλ.city,civil,κύηση- κύμα- κύρος - κύριος- ἔγκυος- κοῖλος,ἀλλὰ καὶ ἀγγλ. caveκ.τ.ὅ.!
Παραλλήλως, στὸν διαχρονικὸ -συγχρονικὸ ἄξονα, δηλαδὴ στὰ ἐτυμολογικὰ πεδία, ἀναδεικνύονται ὅλος ὁ ἐκφραστικὸς πλοῦτος ἀλλὰ καὶ ἡ σημασιολογικὴ διάχυση μιᾶς λέξης μέσα ἀπὸ τὰ παράγωγα καὶ τὰ σύνθετά της. Ἔτσι λ.χ. στὸ ἐτυμολογικὸ πεδίο τοῦ λήμματοςπολεμοςεχουν ἐνταχθεῖ τὰ παράγωγαπολεμ-ἰκός, πολέμ-ἰός,πόλεμ-ὤ,πόλεμ-ἴστρα,καθὼς καὶ τὰ σύνθετα ἀπόπολεμο-(πόλεμο-χαρῆς,πόλεμο-κάπηλος,πόλε- μό-παθήςκ.ἅ.) καὶ σέ-πόλεμος(ἐμπόλεμος, πέτρο-πόλεμος, ἐμπειροπόλεμος κ.ἅ.),-πολεμῶ (-πολέμηση) (κατά-πολεμῶ,κατά-πολέμησηκ.ἅ.).
Ἡ ἐπικοινωνιακὴ βαρύτητα
ΤοΕτυμολογικὸ Λεξικόδεν εἶναι ἁπλὴ ξηρὴ πληροφόρηση γιὰ τὴν προέλευση τῶν λέξεων. Εἶναι ἕνα «σκάψιμο», μιὰ διερεύνηση σὲ ὅ,τι ὑπάρχει γύρω ἀπὸ τὴν προέλευση τῆς λέξης καὶ ὅ,τι φωτίζει τὴ μορφὴ καὶ τὴ σημασία της. Εἶναι, τρόπον τινά, ἡ ἀνίχνευση τήςιστοριάς της λέξης,ποὺ ἐφόσον πρόκειται γιὰ ἀρχαίας προελεύσεως λέξη γίνεται μεπαράδειγμα καιπαραπομπῆ.Δοθέντος δὲ ὅτι οἱ ἀρχαίας προελεύσεως νεοελληνικὲς λέξεις εἶναι ἕνα τεράστιο πλῆθος, ἡ ἀρχαία ἢ ἀρχαιότερη σωζόμενη μνεία εἶναι ἰδιαίτερα διαφωτιστική. Ὅπου ἐπιτρέπουν τὰ δεδομένα καὶ ἐπιβάλλει ἡ «ἐπικοινωνιακὴ βαρύτητα» τῆς λέξης, ἐπιδιώξαμε καὶ μία πιὸ ἀναλυτικὴ ἐξιστόρηση τῆς σημασιολογικῆς πορείας τῆς λέξης.
Ἔτσι, στὸ λήμμαπροσωποσημειωνουμε:
Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἀρχικὴ κοινὴ σήμ. «ἐμπρὸς μέρος τοῦ κεφαλιοῦ,ὄψη», ἡ λ.ἀπέκτησε κατὰ τὴν Ἀρχαιότητα τὴ σήμ. «προσωπεῖο, προσωπίδα» καὶ δήλωνε τοὺς προσωπιδοφόρους ἠθοποιοὺς ἢ κωμαστὲς (πβ.Δημοσθ. Περίπαραπρ.287.ὃς ἐν ταὶς πομπαὶς ἄνευ τοῦ προσώπου κωμάζει).Ὡς ἐκ τούτου,κατὰ τὴν ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ λ. ἀναφερόταν ἐπίσης στοὺς χαρακτῆρες θεατρικῶν ἢ λογοτεχνικῶν ἔργων (πβ.Πολυβ.Ἰστ. 8.11.5:οὐδεὶς ἂν ἐπέσχε σὺν καιρῶ ποιήσασθαι μετάβασιν ἐπὶ τὸ τῆς Ἑλλάδος ὄνομα καὶ πρόσωπον) καὶ κατέληξε στὴ σήμ. «ἄνθρωπος, ἄτομο» (Κ.Δ. Ἐπιστ.Ἰούδα 16:καὶ τὸ στόμα αὐτῶν λαλεῖ ὑπέρογκα,θαυμάζοντες πρόσωπα ὠφελείας χάριν). Στοὺς μεταγενέστερους γραμματικοὺς πρωτοαπαντὰ ἐπίσης ἡ χρήση τῆς λ. πρόσωπονως γραμματικοῦ ὄρου (πβ. Ἀπόλλων. Δυσκ. Περὶ ἀντων.
2.1,1.11:θέματα δὲ ἴδια κατὰ ἀριθμὸν καὶ πρόσωπον καὶ πτῶσιν).
Ἕνα ἐτυμολογικὸ λεξικὸ ποὺ ἐξ ὁρισμοῦ ἀπεικονίζει τὴν περιπέτεια τῶν λέξεων μιᾶς γλώσσας πρέπει, πέρα ἀπὸ τὴν ἔγκυρη πληροφορία, νὰ προσελκύει τὸν ἀναγνώστη νὰ τὸ διαβάσει καὶ νὰ μπορεῖ εὔκολα νὰ τὸ κατανοήσει. Ἔτσι προχωρήσαμε στὸν ἐμπλουτισμὸ τοῦ Λεξικοῦ μὲ πλῆθος ποικίλωνΣχολιων,ὥστε νὰ διαβάζεται καὶ νὰ μὴν ἀποτελεῖ ἁπλῶς βιβλίο ἀναφορᾶς καὶ εὐκαιριακῆς ἀναζήτησης πληροφοριῶν. Π.χ. στὸ λήμμαπαταταυπαρχει τὸ ἑξῆς σχόλιο:
Ἡ πατάτα προέρχεται ἀπὸ τὴ Ν. Ἀμερική.Οἱ Ἰσπανοὶ κατακτητὲς ἔφεραν στὴν Εὐρώπη τὸ φυτὸ τοῦ ὁποίου οἱ καρποὶ ἀποτελοῦσαν βασικὴ τροφὴ τῶν Ἰνκας καὶ μαζὶ μὲ αὐτὸ τὴν ὀνομασίαpatata,μὲ τὴν ὁποία τὴ γνωρίζουμε σήμερα. Ὡστόσο, πρὶν καθιερωθεῖ ἡ λ.πατάταστα Ἑλληνικά, τὸ φυτὸ καὶ ὁ καρπὸς τοῦ εἶχε ὀνομαστεῖ ἀπὸ τοὺς λογίους ἤδη ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰώναγεωμηλον,δήλ. «μῆλο τῆς γῆς»,ἀποδίδοντας ἔτσι στὰ Ἑλληνικὰ τὴ γαλλικὴ ὀνομασία τοῦ φυτούpomme de terre. κ.λπ. κ.λπ.
Στὸν ἴδιο σκοπὸ ἀποβλέπουν καὶ οἱ ἔνθετοι ἐτυμολογικοίΠινακεςμε συγκεντρωτικὲς πληροφορίες γιὰ τὴν προέλευση ὁρισμένων κατηγοριῶν λέξεων, π.χ. λέξεων ἀπὸ τὴν Ἀγγλική, τὴ Γαλλική, τὴν Τουρκικὴ κ.λπ., λέξεων ἀπὸ κύρια ὀνόματα, ἐξελληνισμένων ξένων λέξεων κ.λπ. Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον (γιὰ τὴν ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς καὶ ὄχι μόνον) ἔχει ἡ συγκέντρωση τωναντιδανείων,λέξεων ποὺ ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ πέρασαν σὲ ξένη γλώσσα, γιὰ νὰ ξαναγυρίσουν πάλι στὰ Ἑλληνικὰ μὲ τὴν ἴδια ἢ ἄλλη σημασία.
ΤοΕτυμολογικὸ Λεξικόειναι πηγὴ γιὰ τὴν καλύτερη γνώση τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, γιὰ τὴ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς στὸ Σχολεῖο (ρίζες λέξεων - οἰκογένειες λέξεων- παράγωγα ἢ σύνθετα), γιὰ τὴν ὀρθογραφία τῆς Ἑλληνικῆς, γιὰ τὴν ἱστορία τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, γιὰ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, γιὰ τὴ σχέση τῆς Ἑλληνικῆς μὲ τὶς ἄλλες γλῶσσες (δάνεια- ἀντιδάνεια- ἑλληνογενεῖς λέξεις- σχέση μὲ Τουρκική, Ἰταλική, Γαλλική, Ἀγγλική, Σλαβικὲς γλῶσσες κ.ἅ.).
Γενικά, ἕνα ἐτυμολογικὸ λεξικὸ εἶναι ἡ ἱστορία τῆς προέλευσης καὶ τῆς ἐξέλιξης τῶν λέξεων μιᾶς γλώσσας καὶ μέσα ἀπὸ τὶς λέξεις καὶ τὶς σημασίες τοὺς εἶναι μία ἱστορία τῶν ἐννοιῶν μὲ τὶς ὁποῖες ἐκφράστηκε ἕνας πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2& ... z0pRL8dQ6d
Ἱστορία τῶν Λέξεων, τὸ νέο ἔργο τοῦ διακεκριμένου γλωσσολόγου, 1.720 σελίδων, μόλις κυκλοφόρησε ἀπὸ τὸ Κέντρο Λεξικολογίας
Ἔργο τοῦ γλωσσολόγου-ἐτυμολόγου εἶναι νὰ ἐρευνήσει, νὰ ἑρμηνεύσει καὶ νὰ ἀνασυστήσει τὴν προέλευση τήςμορφηςκαι τήςσημασιαςκαθε λέξης. Εἶναι μία ἰδιαίτερα ἐπίπονη ὅσο καὶ ἑλκυστικὴ ἐπιστημονικὴ προσπάθεια, μιὰ περιπλάνηση μὲ τελικὸ σκοπὸ τὴν ἀναζήτηση τῆς ρίζας τῆς λέξης μέσα ἀπὸ τὶς μαρτυρίες ὁμοειδῶν λέξεων ἀπὸ ἄλλες συγγενεῖς γλῶσσες κι ἀπὸ τὴν ἴδια τὴ γλώσσα, μιὰ περιπλάνηση συχνὰ ἀπὸ δρόμους δύσβατους, χαμένους μέσα στὸν χρόνο, ἀκολουθώντας τὰ ἴχνη μεταβολῶν ποὺ ἔχουν ἐπέλθει στὴ φθογγικὴ σύσταση, τὴ γραμματικὴ δομὴ καὶ τὴ σημασία τῆς λέξης.
Σὲ αὐτὴ τὴ δημιουργικὴ περιπλάνηση ὁ ἐτυμολόγος δὲν πορεύεται αὐθαίρετα, χωρὶς πυξίδα. Ἡ γλωσσικὴ ἐπιστήμη, μέσα ἀπὸ τὴν ἔρευνα πολλῶν χρόνων, ἔχει καθορίσει τὴ μεθοδολογία ἐπανασύνθεσης (reconstruction) καὶ ἑρμηνείας τῆς μορφῆς καί, πιὸ δύσκολα- λόγω τῆς ρευστότητάς της καὶ τῶν ποικίλων ἐξωγλωσσικῶν συνθηκῶν-, τῆς σημασίας τῶν λέξεων. Ἔτσι ἐλέγχεται ἐπιστημονικὰ καὶ ἡ ἀποδοχὴ ἢ μὴ μιᾶς ἐτυμολογικῆς ἑρμηνείας.
Ἀμιγῶς Ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ γιὰ τὴν προέλευση τῶν λέξεων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς ἔχουμε μόνο τὸ Λεξικὸ τοῦ ἀείμνηστου καθηγητῆ τῆς γλωσσολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, τοῦ Νικολάου Ἀνδριώτη (σὲ 3η μεταθανάτια ἔκδοση τοῦ 1983) καὶ τὸ ἡμιτελὲς (μέχρι καὶ τὸ γράμμα Π) ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ τοῦ Κωνσταντίνου Δαγκίτση (1978-1984). Περισσότερο ἔχουμε ἑρμηνευτικὰ λεξικὰ ποὺ περιλαμβάνουν καὶ ἐτυμολογία, στηριγμένη σὲ ἐπιστημονικὰ δεδομένα. Τέτοια εἶναι κυρίως: ἅ) Τὸ ἡμιτελὲς (μέχρι τὸ Δ)Ἱστορικὸν Λεξικὸν τῆς τὲ Κοινῆς καὶ τῶν ἰδιωμάτων,τὸ γνωστὸ ὠςΛεξικὸ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τὸ πρῶτο ποὺ καθιέρωσε τὴν ἐπιστημονικὴ ἐτυμολόγηση τῶν λέξεων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς. β) ΤοΛεξικὸ τῆς Μεσαιωνικῆς Ἑλληνικῆς Δημώδους Γραμματείαςτου καθηγητὴ Ἔμμ. Κριαρά• γ) ΤοΛεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικῆς Γλώσσαςτου γράφοντος, τὸ ὁποῖο περιλαμβάνει συστηματικὴ ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογία ὅλων τῶν λημμάτων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς. δ) ΤοΛεξικὸ τῆς Κοινῆς Νεοελληνικήςτου Ἱδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, ποὺ περιλαμβάνει ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογία τῶν νεοελληνικῆς προελεύσεως λέξεων.
Ἡ ταυτότητα καὶ ἡ πληρότητα
Αὐτὸ ποὺ ξεχωρίζει αὐτομάτως τὸ ἄρτι ἐκδοθένΕτυμολογικο Λεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικήςειναι ἠπληρότητατου περιεχομένουτου.Γιὰ πρώτη φορᾶ σ΄ ἕνα εἰδικὸ ἐτυμολογικὸ λεξικὸ ἐτυμολογοῦνται συστηματικὰ καιόσες λέξεις εἶναι ἀρχαίας ἢ μεσαιωνικῆς προελεύσεως . Ἔτσι, ὁ ἀναγνώστης ἔχει πληροφορίες γιὰ τὴν ἐτυμολογικὴ προέλευση ὅλων τῶν λέξεων τῆς Νὲ ἃς Ἑλληνικῆς, χωρὶς νὰ χρειάζεται νὰ ἀνατρέξει σὲ δυσεύρετα καὶ συχνὰ δυσνόητα γιὰ τὸν μὴ εἰδικὸ ἐτυμολογικὰ λεξικὰ τῶν παλαιοτέρων περιόδων τῆς Ἑλληνικῆς.
Ὅ,τι ἀποτελεῖ κατεξοχὴν τὴν «ταυτότητα» αὐτοῦ τοῦ Λεξικοῦ εἶναι ἡ διάρθρωσή του σὲ δυὸ ἄξονες: ἅ) στὸν ἱστορικοσυγκριτικὸ ἄξονα• ἐξετάζεται ἡ ἐτυμολογικὴ προέλευση καὶ ἡ σχέση κάθε λέξης μὲ ὁμόρριζα ἄλλων συγγενῶν γλωσσῶν. Στὸν ἄξονα αὐτὸν ὁ λεξιλογικὸς θησαυρὸς τῆς Ἑλληνικῆς τοποθετεῖται στὸν εὐρύτερο ἐκφραστικὸ στίβο τῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, καὶ β) στὸν διαχρονικό- συγχρονικὸ ἄξονα• ἐξετάζεται ἡ ἐτυμολογικὴ σύνδεση τῆς λέξης μὲ ἄλλες ἑλληνικὲς λέξεις, μὲ τὰ ὁμόρριζα, τὰ παράγωγα καὶ τὰ σύνθετα κάθε λέξης, κατὰ τρόπο ποὺ νὰ φαίνεται ἀνάγλυφα ἡ ὀργάνωση τοῦ λεξιλογίου τῆς Ἑλληνικῆς κατὰ ἐτυμολογικὲς οἰκογένειες. Αὐτὴ ἡ διπλὴ διάρθρωση τῆς ἐτυμολογίας συνιστᾶ, στὴν πράξη, μιὰ ὁλιστικὴ θεώρηση καὶ μαζὶ μιὰ πρόταση γιὰ τὴ μελέτη τῆς ἐτυμολογίας ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴ σύνταξη σύγχρονων ἐτυμολογικῶν λεξικῶν κάθε γλώσσας. Ἐπίσης εἶναι φανερὸ ὅτι αὐτὴ ἡ θεώρηση τῆς ἐτυμολογίας δίνει τὴ δυνατότητα νὰ ἀξιοποιηθεῖ δημιουργικὰ καὶ ἑλκυστικὰ ἡ ἐτυμολογία στὴ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς.
Στὴν ἐξερεύνηση τῶν φανερῶν ἀλλὰ καὶ τῶν ἀφανῶν ἁρμῶν ποὺ συνδέουν μεταξὺ τοὺς ἐτυμολογικὰ τὶς λέξεις στὸν ἱστορικοσυγκριτικὸ ἄξονα, ὁ ἀναγνώστης ἔκπληκτος παρακολουθεῖ σὲ κάθε σχεδὸν λῆμμα τὸ ἐννοιολογικό-σημασιολογικὸ νῆμα ποὺ συνδέει λέξεις, ὅπως:βίος- ζωὴ - ὑγιής, γελῶ- γαλήνη- γλήνηαλλα καὶ ἀγγλ.cleanκαὶ γέρμ.klein, ἔδεσμα- δόντι- ὀδύνη- ὠδίνεςαλλα καὶ ἀγγλ.eatκαὶ γέρμ.essenκαὶ ἰσπαν. comer, ἕπομαι- ὀπαδόςκαι γάλλ. suivre,ἀγγλ.second,γάλλ.societe, ἀγγλ.society,ἔχω- ἕξη- σχέση- σχεδόν- σχῆμα- ἑξῆς- ὀχυρός, ἄφιξηεφικτος- ἱκανός- ἱκέτης- καθήκονπροικα,κεῖμαι- κοίτη- κοιτώνας- κοιτάζω- κοιμοῦμαι- κειμήλιοαλλα καὶ ἀγγλ.city,civil,κύηση- κύμα- κύρος - κύριος- ἔγκυος- κοῖλος,ἀλλὰ καὶ ἀγγλ. caveκ.τ.ὅ.!
Παραλλήλως, στὸν διαχρονικὸ -συγχρονικὸ ἄξονα, δηλαδὴ στὰ ἐτυμολογικὰ πεδία, ἀναδεικνύονται ὅλος ὁ ἐκφραστικὸς πλοῦτος ἀλλὰ καὶ ἡ σημασιολογικὴ διάχυση μιᾶς λέξης μέσα ἀπὸ τὰ παράγωγα καὶ τὰ σύνθετά της. Ἔτσι λ.χ. στὸ ἐτυμολογικὸ πεδίο τοῦ λήμματοςπολεμοςεχουν ἐνταχθεῖ τὰ παράγωγαπολεμ-ἰκός, πολέμ-ἰός,πόλεμ-ὤ,πόλεμ-ἴστρα,καθὼς καὶ τὰ σύνθετα ἀπόπολεμο-(πόλεμο-χαρῆς,πόλεμο-κάπηλος,πόλε- μό-παθήςκ.ἅ.) καὶ σέ-πόλεμος(ἐμπόλεμος, πέτρο-πόλεμος, ἐμπειροπόλεμος κ.ἅ.),-πολεμῶ (-πολέμηση) (κατά-πολεμῶ,κατά-πολέμησηκ.ἅ.).
Ἡ ἐπικοινωνιακὴ βαρύτητα
ΤοΕτυμολογικὸ Λεξικόδεν εἶναι ἁπλὴ ξηρὴ πληροφόρηση γιὰ τὴν προέλευση τῶν λέξεων. Εἶναι ἕνα «σκάψιμο», μιὰ διερεύνηση σὲ ὅ,τι ὑπάρχει γύρω ἀπὸ τὴν προέλευση τῆς λέξης καὶ ὅ,τι φωτίζει τὴ μορφὴ καὶ τὴ σημασία της. Εἶναι, τρόπον τινά, ἡ ἀνίχνευση τήςιστοριάς της λέξης,ποὺ ἐφόσον πρόκειται γιὰ ἀρχαίας προελεύσεως λέξη γίνεται μεπαράδειγμα καιπαραπομπῆ.Δοθέντος δὲ ὅτι οἱ ἀρχαίας προελεύσεως νεοελληνικὲς λέξεις εἶναι ἕνα τεράστιο πλῆθος, ἡ ἀρχαία ἢ ἀρχαιότερη σωζόμενη μνεία εἶναι ἰδιαίτερα διαφωτιστική. Ὅπου ἐπιτρέπουν τὰ δεδομένα καὶ ἐπιβάλλει ἡ «ἐπικοινωνιακὴ βαρύτητα» τῆς λέξης, ἐπιδιώξαμε καὶ μία πιὸ ἀναλυτικὴ ἐξιστόρηση τῆς σημασιολογικῆς πορείας τῆς λέξης.
Ἔτσι, στὸ λήμμαπροσωποσημειωνουμε:
Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἀρχικὴ κοινὴ σήμ. «ἐμπρὸς μέρος τοῦ κεφαλιοῦ,ὄψη», ἡ λ.ἀπέκτησε κατὰ τὴν Ἀρχαιότητα τὴ σήμ. «προσωπεῖο, προσωπίδα» καὶ δήλωνε τοὺς προσωπιδοφόρους ἠθοποιοὺς ἢ κωμαστὲς (πβ.Δημοσθ. Περίπαραπρ.287.ὃς ἐν ταὶς πομπαὶς ἄνευ τοῦ προσώπου κωμάζει).Ὡς ἐκ τούτου,κατὰ τὴν ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ λ. ἀναφερόταν ἐπίσης στοὺς χαρακτῆρες θεατρικῶν ἢ λογοτεχνικῶν ἔργων (πβ.Πολυβ.Ἰστ. 8.11.5:οὐδεὶς ἂν ἐπέσχε σὺν καιρῶ ποιήσασθαι μετάβασιν ἐπὶ τὸ τῆς Ἑλλάδος ὄνομα καὶ πρόσωπον) καὶ κατέληξε στὴ σήμ. «ἄνθρωπος, ἄτομο» (Κ.Δ. Ἐπιστ.Ἰούδα 16:καὶ τὸ στόμα αὐτῶν λαλεῖ ὑπέρογκα,θαυμάζοντες πρόσωπα ὠφελείας χάριν). Στοὺς μεταγενέστερους γραμματικοὺς πρωτοαπαντὰ ἐπίσης ἡ χρήση τῆς λ. πρόσωπονως γραμματικοῦ ὄρου (πβ. Ἀπόλλων. Δυσκ. Περὶ ἀντων.
2.1,1.11:θέματα δὲ ἴδια κατὰ ἀριθμὸν καὶ πρόσωπον καὶ πτῶσιν).
Ἕνα ἐτυμολογικὸ λεξικὸ ποὺ ἐξ ὁρισμοῦ ἀπεικονίζει τὴν περιπέτεια τῶν λέξεων μιᾶς γλώσσας πρέπει, πέρα ἀπὸ τὴν ἔγκυρη πληροφορία, νὰ προσελκύει τὸν ἀναγνώστη νὰ τὸ διαβάσει καὶ νὰ μπορεῖ εὔκολα νὰ τὸ κατανοήσει. Ἔτσι προχωρήσαμε στὸν ἐμπλουτισμὸ τοῦ Λεξικοῦ μὲ πλῆθος ποικίλωνΣχολιων,ὥστε νὰ διαβάζεται καὶ νὰ μὴν ἀποτελεῖ ἁπλῶς βιβλίο ἀναφορᾶς καὶ εὐκαιριακῆς ἀναζήτησης πληροφοριῶν. Π.χ. στὸ λήμμαπαταταυπαρχει τὸ ἑξῆς σχόλιο:
Ἡ πατάτα προέρχεται ἀπὸ τὴ Ν. Ἀμερική.Οἱ Ἰσπανοὶ κατακτητὲς ἔφεραν στὴν Εὐρώπη τὸ φυτὸ τοῦ ὁποίου οἱ καρποὶ ἀποτελοῦσαν βασικὴ τροφὴ τῶν Ἰνκας καὶ μαζὶ μὲ αὐτὸ τὴν ὀνομασίαpatata,μὲ τὴν ὁποία τὴ γνωρίζουμε σήμερα. Ὡστόσο, πρὶν καθιερωθεῖ ἡ λ.πατάταστα Ἑλληνικά, τὸ φυτὸ καὶ ὁ καρπὸς τοῦ εἶχε ὀνομαστεῖ ἀπὸ τοὺς λογίους ἤδη ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰώναγεωμηλον,δήλ. «μῆλο τῆς γῆς»,ἀποδίδοντας ἔτσι στὰ Ἑλληνικὰ τὴ γαλλικὴ ὀνομασία τοῦ φυτούpomme de terre. κ.λπ. κ.λπ.
Στὸν ἴδιο σκοπὸ ἀποβλέπουν καὶ οἱ ἔνθετοι ἐτυμολογικοίΠινακεςμε συγκεντρωτικὲς πληροφορίες γιὰ τὴν προέλευση ὁρισμένων κατηγοριῶν λέξεων, π.χ. λέξεων ἀπὸ τὴν Ἀγγλική, τὴ Γαλλική, τὴν Τουρκικὴ κ.λπ., λέξεων ἀπὸ κύρια ὀνόματα, ἐξελληνισμένων ξένων λέξεων κ.λπ. Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον (γιὰ τὴν ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς καὶ ὄχι μόνον) ἔχει ἡ συγκέντρωση τωναντιδανείων,λέξεων ποὺ ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ πέρασαν σὲ ξένη γλώσσα, γιὰ νὰ ξαναγυρίσουν πάλι στὰ Ἑλληνικὰ μὲ τὴν ἴδια ἢ ἄλλη σημασία.
ΤοΕτυμολογικὸ Λεξικόειναι πηγὴ γιὰ τὴν καλύτερη γνώση τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, γιὰ τὴ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς στὸ Σχολεῖο (ρίζες λέξεων - οἰκογένειες λέξεων- παράγωγα ἢ σύνθετα), γιὰ τὴν ὀρθογραφία τῆς Ἑλληνικῆς, γιὰ τὴν ἱστορία τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, γιὰ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, γιὰ τὴ σχέση τῆς Ἑλληνικῆς μὲ τὶς ἄλλες γλῶσσες (δάνεια- ἀντιδάνεια- ἑλληνογενεῖς λέξεις- σχέση μὲ Τουρκική, Ἰταλική, Γαλλική, Ἀγγλική, Σλαβικὲς γλῶσσες κ.ἅ.).
Γενικά, ἕνα ἐτυμολογικὸ λεξικὸ εἶναι ἡ ἱστορία τῆς προέλευσης καὶ τῆς ἐξέλιξης τῶν λέξεων μιᾶς γλώσσας καὶ μέσα ἀπὸ τὶς λέξεις καὶ τὶς σημασίες τοὺς εἶναι μία ἱστορία τῶν ἐννοιῶν μὲ τὶς ὁποῖες ἐκφράστηκε ἕνας πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2& ... z0pRL8dQ6d
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208