ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ ΣΥΝΑΞΑΡΙ ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μακεδονικό συναξάρι αγωνιστών
Μια σοβαρότατη επιστημονική έρευνα που καλύπτει σημαντικά κενά, αλλά και ένα βιβλίο που ξυπνά μνήμες και συγκινήσεις. Αυτός είναι ο διπλός χαρακτήρας του τόμου “Αφανείς γηγενείς μακεδονομάχοι (1903-1913)”, της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, που κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες
Συνεντεύξεις: Βασίλης Πάγκαλος, Κυριακή Τσολάκη
Ο τόμος καταγράφει περίπου 3.000 γηγενείς αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα με τεκμηριωμένα στοιχεία για τη δράση τους καθώς και με φωτογραφίες, κατατάσσοντας τα ονόματα ανά νομό και χωριό ή πόλη. Είναι ένα μοναδικό μακεδονικό συναξάρι που φέρνει στο φως πλούσιο και άγνωστο υλικό.
Μήλον της Έριδος σε μια Οθωμανική αυτοκρατορία που κατέρρεε, η περιοχή της Μακεδονίας διεκδικήθηκε από όλες σχεδόν τις εθνότητες που κατοικούσαν σ’ αυτήν. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα των εθνικών διεκδικήσεων, ιδιαίτερα σφοδρή υπήρξε η ένταση μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων. Η βουλγαρική προπαγάνδα περιελάμβανε τον προσεταιρισμό των Ελλήνων στους κόλπους της Εξαρχίας -της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Βουλγαρίας-, την ίδρυση βουλγαρικών σχολείων αλλά και την εξαιρετικά βίαιη δράση βουλγαρικών ανταρτικών ομάδων, των κομιτατζήδων. Σ’ όλα αυτά αντέδρασαν δυναμικά οι Έλληνες με τον Μακεδονικό Αγώνα, που ήταν μια συστηματική προσπάθεια αντίστασης, τόσο από επίσημους φορείς του ελληνικού κράτους και Έλληνες αξιωματικούς όσο και από γηγενείς Μακεδόνες.
Τον ρόλο των τελευταίων έρχεται να αναδείξει ο τόμος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, με επιμέλεια του Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη, επίκουρου καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ, και του Κωνσταντίνου Σ. Παπανικολάου, υποψήφιου διδάκτορα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ. Την επιστημονική εποπτεία είχε ο καθηγητής Ιστορίας Νεοτέρων Χρόνων στο ΑΠΘ Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον Νικόλαο Εμμ. Μάνο, που με την ευγενική χορηγία του κατέστησε δυνατή την έκδοση αυτή. Δεν είναι κάτι ιδιαίτερα συνηθισμένο, μπορεί ωστόσο να αποτελέσει παράδειγμα και για άλλες εκδόσεις.
ΤΑ ΔΙΑΚΥΒΕΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ
Με τον επίκουρο καθηγητή στο ΑΠΘ Ιάκωβο Μιχαηλίδη είχαμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για γενικότερα ζητήματα σχετικά με τον Μακεδονικό Αγώνα.
Γνωρίζαμε ότι τα χρονικά όρια του Μακεδονικού Αγώνα είναι 1904-1908. Εσείς έχετε θέσει ως όρια το 1903 και το 1913. Γιατί;
Θέσαμε ως χρονική αφετηρία του Μακεδονικού Αγώνα το 1903, οπότε έγινε η βουλγαρική εξέγερση του Ίλιντεν. Αυτή η εξέγερση αποτέλεσε το έναυσμα για την κινητοποίηση και του ελληνικού πληθυσμού. Στα τέλη του 1903 άλλωστε στέλνονται στη Μακεδονία τα πρώτα σώματα από την Ελλάδα. Όσο για το 1913, είναι το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου, η οποία επικυρώνει τη Μακεδονία στην Ελλάδα. Το 1908, με την επανάσταση των Νεότουρκων και την αποδοχή του Συντάγματος από τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ, έχουμε μια προσωρινή παύση των εχθροπραξιών. Η κατάσταση ωστόσο παρέμεινε έκρυθμη ως το 1913. Όλη αυτή είναι μια ενιαία εποχή που δεν θέλαμε να διασπάσουμε.
Πριν από το 1903 υπάρχουν αντιδράσεις στη βουλγαρική προπαγάνδα;
Η αντίδραση και αντίσταση των γηγενών ποτέ δεν έπαψε να υπάρχει. Ήδη το ζήτημα του ελληνοβουλγαρικού ανταγωνισμού τίθεται έντονα από το 1870, όταν ιδρύεται η Εξαρχία, δηλαδή η αυτοκέφαλη βουλγαρική εκκλησία. Υπήρξε αντίδραση από τότε, ωστόσο επρόκειτο για εθελοντικές πρωτοβουλίες και όχι για σώματα οργανωμένα από το επίσημο κράτος. Εκείνη την εποχή άλλωστε το ενδιαφέρον του ελληνικού κράτους ήταν προσανατολισμένο στην Κρήτη - το Κρητικό Ζήτημα και η Κρητική Επανάσταση είχαν καταστεί διεθνείς ειδήσεις.
Μπορείτε να μας περιγράψετε το κλίμα που επικρατούσε την εποχή εκείνη στη Μακεδονία;
Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν ένας σιωπηλός αγώνας. Μιλάμε για μια περιοχή -τη Μακεδονία- η οποία βρισκόταν υπό οθωμανική διοίκηση. Μετά την ανακήρυξη της βουλγαρικής Εξαρχίας εντατικοποιείται η εκπαιδευτική αλλά και εκκλησιαστική δραστηριότητα των Βουλγάρων. Σε πολλά χωριά ιδρύονται εξαρχικές εκκλησίες ενώ παράλληλα κλείνουν εκκλησίες που υπάγονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτό έχει τεράστια σημασία εκείνη την εποχή, καθώς η παραμονή γύρω από την εκκλησία είναι το σημείο αναφοράς για όλους τους υπόδουλους - άλλωστε δεν υπήρχαν πολλά σχολεία που θα μπορούσαν να λειτουργούν και ως φορείς εθνικής συνείδησης. Πατριαρχικός σήμαινε Έλληνας και εξαρχικός σήμαινε Βούλγαρος. Διακυβεύονταν λοιπόν πάρα πολλά πράγματα.
Και όσον αφορά το ζήτημα της γλώσσας;
Η γλώσσα δεν αποτελεί ασφαλές κριτήριο εθνικής συνείδησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλοί Μακεδόνες -και βεβαίως πολλοί μακεδονομάχοι- δεν ήταν ελληνόγλωσσοι αλλά σλαβόφωνοι, καθώς και βλαχόφωνοι, αρβανιτόφωνοι κτλ.
Δίπλα σε πολλά ονόματα μακεδονομάχων βλέπουμε χαρακτηρισμούς όπως πράκτορας α’, β’, γ’ τάξης κτλ. Τι σημαίνουν;
Είναι οι διάφοροι πληροφοριοδότες, αγγελιοφόροι και μεταφορείς πολεμικού υλικού. Αυτή είναι βέβαια μια κατηγοριοποίηση η οποία έγινε από τον Στρατό κατά την περίοδο του μεσοπολέμου, καθαρά για τεχνικούς λόγους. Δεν υπάρχει κλιμάκωση στον πατριωτισμό.
Υπήρξε κάποιος ανταγωνισμός μεταξύ γηγενών και ελλαδιτών μακεδονομάχων;
Σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε διάσταση μεταξύ γηγενών και ελλαδιτών μακεδονομάχων. Η αλήθεια είναι ότι στη μεταγενέστερη ιστοριογραφία η εμβληματική μορφή του Παύλου Μελά προβλήθηκε ιδιαίτερα, και πολύ δικαίως. Δυστυχώς όμως έτσι επισκιάστηκαν οι γηγενείς μακεδονομάχοι. Ιδιαίτερα ορισμένες ηγετικές φυσιογνωμίες μεταξύ τους θα μπορούσαν να είναι πιο προβεβλημένες. Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό είναι θέμα της ιστοριογραφίας και όχι των προσώπων που συμμετείχαν στα γεγονότα.
ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΜΕΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Θέματα που αφορούν ειδικότερα τον τόμο και τα περιεχόμενά του συζητήσαμε με τον Κωνσταντίνο Παπανικολάου, υποψήφιο διδάκτορα στο ΑΠΘ.
Πόσα ονόματα περιλαμβάνει η έρευνά σας και πώς αντλήθηκαν τα στοιχεία;
Ο τόμος περιλαμβάνει σχεδόν 3.000 ονόματα. Αναζητήθηκαν και συγκεντρώθηκαν στο Ίδρυμα Μουσείου του Μακεδονικού Αγώνα και στο Κέντρο Έρευνας Μακεδονικής Ιστορίας και Τεκμηρίωσης (ΚΕΜΙΤ), καθώς και στα Αρχεία της Διεύθυνσης Εφέδρων Πολεμιστών Αγωνιστών Θυμάτων και Αναπήρων (ΔΕΠΑΘΑ) του υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Το αρχείο αυτό περιλαμβάνει τις αιτήσεις πάνω από 4.000 μακεδονομάχων για την αναγνώρισή τους (δεν περιλαμβάνονται μόνο οι γηγενείς αλλά και ελλαδίτες). Έτσι, τα στοιχεία προέρχονται πολλές φορές από την πένα του ίδιου του πρωταγωνιστή, χωρίς να μεσολαβεί κάποιος υπάλληλος που θα κατέγραφε γραφειοκρατικά τα στοιχεία. Άλλες φορές υπάρχουν πιστοποιητικά δράσης από γνωστούς μακεδονομάχους. Όλα αυτά τα στοιχεία περιλαμβάνουν την περιοχή και τον τομέα δράσης ενός εκάστου μακεδονομάχου.
Αυτά δεν ήταν γνωστά μέχρι τώρα;
Πρόκειται για ένα υλικό άγνωστο και ανέκδοτο κατά το μεγαλύτερο μέρος του. Τα έγγραφα αυτά φωτογραφήθηκαν και οι πληροφορίες τους διασταυρώθηκαν. Όσα δεν μπόρεσαν να τεκμηριωθούν επαρκώς, δεν περιελήφθησαν. Οι φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στον τόμο προέρχονται επίσης από τα Αρχεία της ΔΕΠΑΘΑ. Ένα μέρος του υλικού προέρχεται και από σχετικά περιοδικά, όπως η “Μακεδονική ζωή”.
Ανάμεσα στα ονόματα των γηγενών μακεδονομάχων συναντούμε και λίγα ονόματα γυναικών. Μιλήστε μας για την προσφορά τους...
Πολλές απ’ αυτές είναι δασκάλες. Αυτός ο συνδυασμός της μακεδονομάχου-δασκάλας δεν είναι σπάνιος, καθώς μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία προσπαθούσαν να τονώσουν την εθνική συνείδηση στα παιδιά, μαθαίνοντάς τους π.χ. ελληνικά τραγούδια και πολλά άλλα. Επιπλέον όμως πολλές ήταν οι γυναίκες που βοήθησαν τον Μακεδονικό Αγώνα προσφέροντας το σπίτι τους ως κρυψώνα. Γενικά η προσφορά τους ήταν πολυποίκιλη, όπως βέβαια και των ανδρών.
Ήταν πολλοί οι Μακεδόνες που συμμετείχαν τελικά στον Μακεδονικό Αγώνα; Και τι είδους άνθρωποι ήταν οι μακεδονομάχοι;
Χωρίς να είμαστε σε θέση να μιλήσουμε με ακριβείς αριθμούς, μπορούμε να πούμε πως για την υπόθεση του Μακεδονικού Αγώνα κινητοποιήθηκε ένας σημαντικός αριθμός των κατοίκων της περιοχής. Οι μακεδονομάχοι στην πλειονότητά τους ήταν απλοί άνθρωποι, χωρίς ιδιαίτερες φιλοδοξίες, που το κίνητρό τους ήταν η αγάπη στην πατρώα γη.
--------------------------------------------------------------------------------
“Συγκλονιστική η απήχηση του τόμου”
Γράφει ο Νικόλαος Ι. Μέρτζος
πρόεδρος Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών
Για μια “σημαντική και συγχρόνως πάρα πολύ σκληρή κι επίπονη προσπάθεια” έκανε λόγο ο πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Νικόλαος Ι. Μέρτζος. “Όλα έπρεπε να τεκμηριωθούν, ενώ οι πηγές είναι δυσπρόσιτες και συχνά άγνωστες έως κατεστραμμένες. Κάθε παράγραφος, κάθε λήμμα, είναι μια ολόκληρη επιστημονική εργασία”. Ο ίδιος όμως μας είπε και για την ανταπόκριση που συνάντησε το βιβλίο:
“Η απήχηση του τόμου είναι συγκλονιστική. Στα βιβλιοπωλεία και στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών γίνεται... λαϊκό προσκύνημα. Θα σας πω κάτι χαρακτηριστικό: στην Ελαφίνα της Πιερίας ένας συνάδελφος που συνέλεγε πληροφορίες είδε κάποιον να κρατάει τον τόμο στην καρδιά του. Τον ρωτάει ‘πού το βρήκες αυτό;’ αφού δεν είχε κυκλοφορήσει καλά καλά. Του απάντησε: ‘εμείς οι Μακεδόνες γνωριζόμαστε κι αυτό είναι η Αγία Γραφή μας. Το κρατάω στην καρδιά μου’.
Παρά ταύτα ο τόμος έχει κάποιες ατέλειες. Η μία είναι ότι δεν περιλαμβάνει όλους τους μακεδονομάχους, διότι αυτό δεν ήταν δυνατόν. Κάθε μέρα έρχονται απόγονοι μακεδονομάχων οι οποίοι μου φέρνουν τα μετάλλιά τους, τις μνήμες τους. Το δεύτερο είναι ότι δεν περιελήφθη ένα πολύ σημαντικό τμήμα γηγενών αφανών ηρώων και μαρτύρων της Άνω Μακεδονίας, το οποίο εκρίθη από τους επιστήμονες ότι δεν έπρεπε να συμπεριληφθεί διότι δεν ανήκει στην ελληνική επικράτεια.
Αυτά όμως θα συμπληρωθούν οπωσδήποτε, διότι ήδη σχεδιάζουμε τη δεύτερη μελέτη, την οποία σκοπεύουμε να εκδώσουμε μέσα στο 2009”.
“Καπετάν Κώττας: μια καρδιά που χώρεσε την Ελλάδα ολόκληρη”
Γράφει ο Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος
καθηγητής Ιστορίας Νεοτέρων Χρόνων στο ΑΠΘ
Η προσφορά των γηγενών μακεδονομάχων υπήρξε τεράστια αλλά δυστυχώς μέχρι τώρα δεν προσέχθηκε όσο θα έπρεπε. Αναφέρει χαρακτηριστικά στον πρόλογό του ο καθηγητής Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος:
“Τον χειμώνα οι επήλυδες Μακεδονομάχοι έφευγαν, όπως οι νομάδες, για τον θερμότερο Νότο: εκεί ξεχείμαζαν, εκεί στρατολογούσαν ή στρατολογούνταν, εκεί συνήπταν συμφωνίες. Οι γηγενείς, αντιθέτως, υπέμεναν τις κακουχίες και ανέμεναν την άνοιξη σκεπασμένοι από τα χιόνια της Μακεδονίας. Εκεί συνέχιζαν να εκκλησιάζονται στην Ορθόδοξη εκκλησία τους, να στέλνουν τα παιδιά τους στο ελληνικό σχολείο. Η εμμονή στα πάτρια συνιστούσε αδιάσειστη ταυτότητα ελληνική. Σε μια εποχή και περιοχή, όπου το μέλλον φαινόταν αβέβαιο και οι αβεβαιότητες φάνταζαν περισσότερες από τις βεβαιότητες, δύο ήσαν οι αδιαμφισβήτητες βεβαιότητες: η πατροπαράδοτη πίστη και η ελληνική συνείδηση των γηγενών”.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ξεχωρίζει η μορφή του καπετάν Κώττα:
“Η επιλεκτική αναφορά σε επώνυμους γηγενείς Μακεδονομάχους θα αδικούσε πλειάδα αξιομνημόνευτων γηγενών ηρώων και θυμάτων. Παρελαύνουν όλοι στις σελίδες που ακολουθούν. Ένας όμως εξ αυτών αξίζει ιδιαίτερης μνείας, ο καπετάν Κώττας. Όταν τον αντίκρισε ο Παύλος Μελάς, ο κατ’ εξοχήν ήρωας του Μακεδονικού Αγώνα, είδε με δέος και θαυμασμό στον ισχνό άνδρα από την Ρούλια (Κώττας σήμερα) των Κορεστίων τον αδιαμφισβήτητο ηγέτη αυτού του Αγώνα. Ούτε οι διάφοροι σύλλογοι, ούτε τα Προξενεία, ούτε οι διάφοροι πράκτορες από την Ελλάδα αντιπροσώπευαν αυτό που αντιπροσώπευε ο Κώττας, την Ελληνική Μακεδονία! Την γενναιότητα και την παλληκαριά του, την σύνεση και την μεγαλοφροσύνη του, δεν τις χωρούσαν η Ρούλια και τα Κορέστια ούτε η Καστοριά αλλά μόνο η Ελλάδα ολόκληρη, για την οποία έδωσε την ζωή του. Παραμένει ακόμη ανεξήγητο το εξής: πώς η καρδιά αυτού του απλού χωρικού χώρεσε την Ελλάδα ολόκληρη - την Ελλάδα μάλιστα που δεν την είχε γνωρίσει ποτέ παρά μόνο στο πρόσωπο λίγων αγωνιστών, όπως ο Παύλος Μελάς και ο Γερμανός Καραβαγγέλης”.
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ
“ΑΦΑΝΕΙΣ ΓΗΓΕΝΕΙΣ ΜΑΚΕΔΟΝΟΜΑΧΟΙ (1903-1913)”
ΕΚΔΟΣΕΙΣ UNIVERSITY STUDIO PRESS
Οκτ 19, 2008
http://www.makthes.gr/index.php?name=Ne ... &sid=26653
Μια σοβαρότατη επιστημονική έρευνα που καλύπτει σημαντικά κενά, αλλά και ένα βιβλίο που ξυπνά μνήμες και συγκινήσεις. Αυτός είναι ο διπλός χαρακτήρας του τόμου “Αφανείς γηγενείς μακεδονομάχοι (1903-1913)”, της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, που κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες
Συνεντεύξεις: Βασίλης Πάγκαλος, Κυριακή Τσολάκη
Ο τόμος καταγράφει περίπου 3.000 γηγενείς αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα με τεκμηριωμένα στοιχεία για τη δράση τους καθώς και με φωτογραφίες, κατατάσσοντας τα ονόματα ανά νομό και χωριό ή πόλη. Είναι ένα μοναδικό μακεδονικό συναξάρι που φέρνει στο φως πλούσιο και άγνωστο υλικό.
Μήλον της Έριδος σε μια Οθωμανική αυτοκρατορία που κατέρρεε, η περιοχή της Μακεδονίας διεκδικήθηκε από όλες σχεδόν τις εθνότητες που κατοικούσαν σ’ αυτήν. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα των εθνικών διεκδικήσεων, ιδιαίτερα σφοδρή υπήρξε η ένταση μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων. Η βουλγαρική προπαγάνδα περιελάμβανε τον προσεταιρισμό των Ελλήνων στους κόλπους της Εξαρχίας -της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Βουλγαρίας-, την ίδρυση βουλγαρικών σχολείων αλλά και την εξαιρετικά βίαιη δράση βουλγαρικών ανταρτικών ομάδων, των κομιτατζήδων. Σ’ όλα αυτά αντέδρασαν δυναμικά οι Έλληνες με τον Μακεδονικό Αγώνα, που ήταν μια συστηματική προσπάθεια αντίστασης, τόσο από επίσημους φορείς του ελληνικού κράτους και Έλληνες αξιωματικούς όσο και από γηγενείς Μακεδόνες.
Τον ρόλο των τελευταίων έρχεται να αναδείξει ο τόμος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, με επιμέλεια του Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη, επίκουρου καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ, και του Κωνσταντίνου Σ. Παπανικολάου, υποψήφιου διδάκτορα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ. Την επιστημονική εποπτεία είχε ο καθηγητής Ιστορίας Νεοτέρων Χρόνων στο ΑΠΘ Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον Νικόλαο Εμμ. Μάνο, που με την ευγενική χορηγία του κατέστησε δυνατή την έκδοση αυτή. Δεν είναι κάτι ιδιαίτερα συνηθισμένο, μπορεί ωστόσο να αποτελέσει παράδειγμα και για άλλες εκδόσεις.
ΤΑ ΔΙΑΚΥΒΕΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ
Με τον επίκουρο καθηγητή στο ΑΠΘ Ιάκωβο Μιχαηλίδη είχαμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για γενικότερα ζητήματα σχετικά με τον Μακεδονικό Αγώνα.
Γνωρίζαμε ότι τα χρονικά όρια του Μακεδονικού Αγώνα είναι 1904-1908. Εσείς έχετε θέσει ως όρια το 1903 και το 1913. Γιατί;
Θέσαμε ως χρονική αφετηρία του Μακεδονικού Αγώνα το 1903, οπότε έγινε η βουλγαρική εξέγερση του Ίλιντεν. Αυτή η εξέγερση αποτέλεσε το έναυσμα για την κινητοποίηση και του ελληνικού πληθυσμού. Στα τέλη του 1903 άλλωστε στέλνονται στη Μακεδονία τα πρώτα σώματα από την Ελλάδα. Όσο για το 1913, είναι το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου, η οποία επικυρώνει τη Μακεδονία στην Ελλάδα. Το 1908, με την επανάσταση των Νεότουρκων και την αποδοχή του Συντάγματος από τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ, έχουμε μια προσωρινή παύση των εχθροπραξιών. Η κατάσταση ωστόσο παρέμεινε έκρυθμη ως το 1913. Όλη αυτή είναι μια ενιαία εποχή που δεν θέλαμε να διασπάσουμε.
Πριν από το 1903 υπάρχουν αντιδράσεις στη βουλγαρική προπαγάνδα;
Η αντίδραση και αντίσταση των γηγενών ποτέ δεν έπαψε να υπάρχει. Ήδη το ζήτημα του ελληνοβουλγαρικού ανταγωνισμού τίθεται έντονα από το 1870, όταν ιδρύεται η Εξαρχία, δηλαδή η αυτοκέφαλη βουλγαρική εκκλησία. Υπήρξε αντίδραση από τότε, ωστόσο επρόκειτο για εθελοντικές πρωτοβουλίες και όχι για σώματα οργανωμένα από το επίσημο κράτος. Εκείνη την εποχή άλλωστε το ενδιαφέρον του ελληνικού κράτους ήταν προσανατολισμένο στην Κρήτη - το Κρητικό Ζήτημα και η Κρητική Επανάσταση είχαν καταστεί διεθνείς ειδήσεις.
Μπορείτε να μας περιγράψετε το κλίμα που επικρατούσε την εποχή εκείνη στη Μακεδονία;
Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν ένας σιωπηλός αγώνας. Μιλάμε για μια περιοχή -τη Μακεδονία- η οποία βρισκόταν υπό οθωμανική διοίκηση. Μετά την ανακήρυξη της βουλγαρικής Εξαρχίας εντατικοποιείται η εκπαιδευτική αλλά και εκκλησιαστική δραστηριότητα των Βουλγάρων. Σε πολλά χωριά ιδρύονται εξαρχικές εκκλησίες ενώ παράλληλα κλείνουν εκκλησίες που υπάγονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτό έχει τεράστια σημασία εκείνη την εποχή, καθώς η παραμονή γύρω από την εκκλησία είναι το σημείο αναφοράς για όλους τους υπόδουλους - άλλωστε δεν υπήρχαν πολλά σχολεία που θα μπορούσαν να λειτουργούν και ως φορείς εθνικής συνείδησης. Πατριαρχικός σήμαινε Έλληνας και εξαρχικός σήμαινε Βούλγαρος. Διακυβεύονταν λοιπόν πάρα πολλά πράγματα.
Και όσον αφορά το ζήτημα της γλώσσας;
Η γλώσσα δεν αποτελεί ασφαλές κριτήριο εθνικής συνείδησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλοί Μακεδόνες -και βεβαίως πολλοί μακεδονομάχοι- δεν ήταν ελληνόγλωσσοι αλλά σλαβόφωνοι, καθώς και βλαχόφωνοι, αρβανιτόφωνοι κτλ.
Δίπλα σε πολλά ονόματα μακεδονομάχων βλέπουμε χαρακτηρισμούς όπως πράκτορας α’, β’, γ’ τάξης κτλ. Τι σημαίνουν;
Είναι οι διάφοροι πληροφοριοδότες, αγγελιοφόροι και μεταφορείς πολεμικού υλικού. Αυτή είναι βέβαια μια κατηγοριοποίηση η οποία έγινε από τον Στρατό κατά την περίοδο του μεσοπολέμου, καθαρά για τεχνικούς λόγους. Δεν υπάρχει κλιμάκωση στον πατριωτισμό.
Υπήρξε κάποιος ανταγωνισμός μεταξύ γηγενών και ελλαδιτών μακεδονομάχων;
Σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε διάσταση μεταξύ γηγενών και ελλαδιτών μακεδονομάχων. Η αλήθεια είναι ότι στη μεταγενέστερη ιστοριογραφία η εμβληματική μορφή του Παύλου Μελά προβλήθηκε ιδιαίτερα, και πολύ δικαίως. Δυστυχώς όμως έτσι επισκιάστηκαν οι γηγενείς μακεδονομάχοι. Ιδιαίτερα ορισμένες ηγετικές φυσιογνωμίες μεταξύ τους θα μπορούσαν να είναι πιο προβεβλημένες. Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό είναι θέμα της ιστοριογραφίας και όχι των προσώπων που συμμετείχαν στα γεγονότα.
ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΜΕΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Θέματα που αφορούν ειδικότερα τον τόμο και τα περιεχόμενά του συζητήσαμε με τον Κωνσταντίνο Παπανικολάου, υποψήφιο διδάκτορα στο ΑΠΘ.
Πόσα ονόματα περιλαμβάνει η έρευνά σας και πώς αντλήθηκαν τα στοιχεία;
Ο τόμος περιλαμβάνει σχεδόν 3.000 ονόματα. Αναζητήθηκαν και συγκεντρώθηκαν στο Ίδρυμα Μουσείου του Μακεδονικού Αγώνα και στο Κέντρο Έρευνας Μακεδονικής Ιστορίας και Τεκμηρίωσης (ΚΕΜΙΤ), καθώς και στα Αρχεία της Διεύθυνσης Εφέδρων Πολεμιστών Αγωνιστών Θυμάτων και Αναπήρων (ΔΕΠΑΘΑ) του υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Το αρχείο αυτό περιλαμβάνει τις αιτήσεις πάνω από 4.000 μακεδονομάχων για την αναγνώρισή τους (δεν περιλαμβάνονται μόνο οι γηγενείς αλλά και ελλαδίτες). Έτσι, τα στοιχεία προέρχονται πολλές φορές από την πένα του ίδιου του πρωταγωνιστή, χωρίς να μεσολαβεί κάποιος υπάλληλος που θα κατέγραφε γραφειοκρατικά τα στοιχεία. Άλλες φορές υπάρχουν πιστοποιητικά δράσης από γνωστούς μακεδονομάχους. Όλα αυτά τα στοιχεία περιλαμβάνουν την περιοχή και τον τομέα δράσης ενός εκάστου μακεδονομάχου.
Αυτά δεν ήταν γνωστά μέχρι τώρα;
Πρόκειται για ένα υλικό άγνωστο και ανέκδοτο κατά το μεγαλύτερο μέρος του. Τα έγγραφα αυτά φωτογραφήθηκαν και οι πληροφορίες τους διασταυρώθηκαν. Όσα δεν μπόρεσαν να τεκμηριωθούν επαρκώς, δεν περιελήφθησαν. Οι φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στον τόμο προέρχονται επίσης από τα Αρχεία της ΔΕΠΑΘΑ. Ένα μέρος του υλικού προέρχεται και από σχετικά περιοδικά, όπως η “Μακεδονική ζωή”.
Ανάμεσα στα ονόματα των γηγενών μακεδονομάχων συναντούμε και λίγα ονόματα γυναικών. Μιλήστε μας για την προσφορά τους...
Πολλές απ’ αυτές είναι δασκάλες. Αυτός ο συνδυασμός της μακεδονομάχου-δασκάλας δεν είναι σπάνιος, καθώς μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία προσπαθούσαν να τονώσουν την εθνική συνείδηση στα παιδιά, μαθαίνοντάς τους π.χ. ελληνικά τραγούδια και πολλά άλλα. Επιπλέον όμως πολλές ήταν οι γυναίκες που βοήθησαν τον Μακεδονικό Αγώνα προσφέροντας το σπίτι τους ως κρυψώνα. Γενικά η προσφορά τους ήταν πολυποίκιλη, όπως βέβαια και των ανδρών.
Ήταν πολλοί οι Μακεδόνες που συμμετείχαν τελικά στον Μακεδονικό Αγώνα; Και τι είδους άνθρωποι ήταν οι μακεδονομάχοι;
Χωρίς να είμαστε σε θέση να μιλήσουμε με ακριβείς αριθμούς, μπορούμε να πούμε πως για την υπόθεση του Μακεδονικού Αγώνα κινητοποιήθηκε ένας σημαντικός αριθμός των κατοίκων της περιοχής. Οι μακεδονομάχοι στην πλειονότητά τους ήταν απλοί άνθρωποι, χωρίς ιδιαίτερες φιλοδοξίες, που το κίνητρό τους ήταν η αγάπη στην πατρώα γη.
--------------------------------------------------------------------------------
“Συγκλονιστική η απήχηση του τόμου”
Γράφει ο Νικόλαος Ι. Μέρτζος
πρόεδρος Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών
Για μια “σημαντική και συγχρόνως πάρα πολύ σκληρή κι επίπονη προσπάθεια” έκανε λόγο ο πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Νικόλαος Ι. Μέρτζος. “Όλα έπρεπε να τεκμηριωθούν, ενώ οι πηγές είναι δυσπρόσιτες και συχνά άγνωστες έως κατεστραμμένες. Κάθε παράγραφος, κάθε λήμμα, είναι μια ολόκληρη επιστημονική εργασία”. Ο ίδιος όμως μας είπε και για την ανταπόκριση που συνάντησε το βιβλίο:
“Η απήχηση του τόμου είναι συγκλονιστική. Στα βιβλιοπωλεία και στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών γίνεται... λαϊκό προσκύνημα. Θα σας πω κάτι χαρακτηριστικό: στην Ελαφίνα της Πιερίας ένας συνάδελφος που συνέλεγε πληροφορίες είδε κάποιον να κρατάει τον τόμο στην καρδιά του. Τον ρωτάει ‘πού το βρήκες αυτό;’ αφού δεν είχε κυκλοφορήσει καλά καλά. Του απάντησε: ‘εμείς οι Μακεδόνες γνωριζόμαστε κι αυτό είναι η Αγία Γραφή μας. Το κρατάω στην καρδιά μου’.
Παρά ταύτα ο τόμος έχει κάποιες ατέλειες. Η μία είναι ότι δεν περιλαμβάνει όλους τους μακεδονομάχους, διότι αυτό δεν ήταν δυνατόν. Κάθε μέρα έρχονται απόγονοι μακεδονομάχων οι οποίοι μου φέρνουν τα μετάλλιά τους, τις μνήμες τους. Το δεύτερο είναι ότι δεν περιελήφθη ένα πολύ σημαντικό τμήμα γηγενών αφανών ηρώων και μαρτύρων της Άνω Μακεδονίας, το οποίο εκρίθη από τους επιστήμονες ότι δεν έπρεπε να συμπεριληφθεί διότι δεν ανήκει στην ελληνική επικράτεια.
Αυτά όμως θα συμπληρωθούν οπωσδήποτε, διότι ήδη σχεδιάζουμε τη δεύτερη μελέτη, την οποία σκοπεύουμε να εκδώσουμε μέσα στο 2009”.
“Καπετάν Κώττας: μια καρδιά που χώρεσε την Ελλάδα ολόκληρη”
Γράφει ο Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος
καθηγητής Ιστορίας Νεοτέρων Χρόνων στο ΑΠΘ
Η προσφορά των γηγενών μακεδονομάχων υπήρξε τεράστια αλλά δυστυχώς μέχρι τώρα δεν προσέχθηκε όσο θα έπρεπε. Αναφέρει χαρακτηριστικά στον πρόλογό του ο καθηγητής Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος:
“Τον χειμώνα οι επήλυδες Μακεδονομάχοι έφευγαν, όπως οι νομάδες, για τον θερμότερο Νότο: εκεί ξεχείμαζαν, εκεί στρατολογούσαν ή στρατολογούνταν, εκεί συνήπταν συμφωνίες. Οι γηγενείς, αντιθέτως, υπέμεναν τις κακουχίες και ανέμεναν την άνοιξη σκεπασμένοι από τα χιόνια της Μακεδονίας. Εκεί συνέχιζαν να εκκλησιάζονται στην Ορθόδοξη εκκλησία τους, να στέλνουν τα παιδιά τους στο ελληνικό σχολείο. Η εμμονή στα πάτρια συνιστούσε αδιάσειστη ταυτότητα ελληνική. Σε μια εποχή και περιοχή, όπου το μέλλον φαινόταν αβέβαιο και οι αβεβαιότητες φάνταζαν περισσότερες από τις βεβαιότητες, δύο ήσαν οι αδιαμφισβήτητες βεβαιότητες: η πατροπαράδοτη πίστη και η ελληνική συνείδηση των γηγενών”.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ξεχωρίζει η μορφή του καπετάν Κώττα:
“Η επιλεκτική αναφορά σε επώνυμους γηγενείς Μακεδονομάχους θα αδικούσε πλειάδα αξιομνημόνευτων γηγενών ηρώων και θυμάτων. Παρελαύνουν όλοι στις σελίδες που ακολουθούν. Ένας όμως εξ αυτών αξίζει ιδιαίτερης μνείας, ο καπετάν Κώττας. Όταν τον αντίκρισε ο Παύλος Μελάς, ο κατ’ εξοχήν ήρωας του Μακεδονικού Αγώνα, είδε με δέος και θαυμασμό στον ισχνό άνδρα από την Ρούλια (Κώττας σήμερα) των Κορεστίων τον αδιαμφισβήτητο ηγέτη αυτού του Αγώνα. Ούτε οι διάφοροι σύλλογοι, ούτε τα Προξενεία, ούτε οι διάφοροι πράκτορες από την Ελλάδα αντιπροσώπευαν αυτό που αντιπροσώπευε ο Κώττας, την Ελληνική Μακεδονία! Την γενναιότητα και την παλληκαριά του, την σύνεση και την μεγαλοφροσύνη του, δεν τις χωρούσαν η Ρούλια και τα Κορέστια ούτε η Καστοριά αλλά μόνο η Ελλάδα ολόκληρη, για την οποία έδωσε την ζωή του. Παραμένει ακόμη ανεξήγητο το εξής: πώς η καρδιά αυτού του απλού χωρικού χώρεσε την Ελλάδα ολόκληρη - την Ελλάδα μάλιστα που δεν την είχε γνωρίσει ποτέ παρά μόνο στο πρόσωπο λίγων αγωνιστών, όπως ο Παύλος Μελάς και ο Γερμανός Καραβαγγέλης”.
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ
“ΑΦΑΝΕΙΣ ΓΗΓΕΝΕΙΣ ΜΑΚΕΔΟΝΟΜΑΧΟΙ (1903-1913)”
ΕΚΔΟΣΕΙΣ UNIVERSITY STUDIO PRESS
Οκτ 19, 2008
http://www.makthes.gr/index.php?name=Ne ... &sid=26653