ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ ΜΕΓΑΛΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
01.Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής (1873 - 1950)
Μια λαμπρή μαθηματική Ελληνική διάνοια.
Σε όλο τον κόσμο της Επιστήμης γιορτάστηκε το έτος 1973 σαν «Έτος Καραθεοδωρή» με τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γένησή του. Η εξέγχουσα αυτή διάνοια, ο Έλληνας επιστήμονας Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής μπήκε και θα μείνει πάντα στην πρώτη γραμμή των μεγάλων ερευνητών που λόγω της μεγαλοφυας τους έφτασαν να πετύχουν μια τεράστια επέκταση στα όρια της Μαθηματικής Επιστήμης.
Ο πασίγνωστος 'Αλμπερτ Αϊνστάιν, η μεγαλύτερη διάνοια του 20ου αιώνα, θεωρούσε - και το είχε και προσωπικά δηλώσει σε συνέντευξή του σε Αμερικανούς δημοσιογράφους (1954)- «τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Καραθεοδωρή θεμέλιο της δικής του επιστημονικής σκέψης».
Ας παρακολουθήσουμε, όμως, αυτόν τον μεγάλο επιστήμονα βήμα βήμα από το 1873 που γεννήθηκε στο Βερολίνο ως το 1950 που πέθανε στο Μόναχο έχοντας κατακτήσει την αναγνώριση και τον θαυμασμό τόσο για τις επιστημονικές του καταθέσεις όσο και για τις ανθρώπινες αρετές που διέθετε η σπάνια αυτή προσωπικότητα.
Ο πατέρας του Καραθεοδωρή, ο Στέφανος, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1824. Υπηρέτησε στις πρεσβείες του Βερολίνου, της Στοκχόλμης, της Βιέννης και του Βελγίου. Υπήρξε μέλος της Ακαδημίας Διεθνούς Δικαίου των Βρυξελλών και η μητέρα του, Δέσποινα Κοκκίνου, καταγόταν από την Χίο αλλά γεννήθηκε στη Μασσαλία. Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής πέρασε τα παιδικά του χρόνια στις Βρυξέλλες όπου ήταν πρεσβευτής ο πατέρας του. Πολύ νωρίς το μαθηματικό του ταλέντο εμφανίστηκε με το να έρθει πρώτος σε δύο Μαθηματικούς διαγωνισμούς όλων των μαθητών του Βελγίου. Φοίτησε τέσσερα χρόνια στη Στρατιωτική Σχολή του Βελγίου, όπου απέκτησε γνώσεις που επηρέασαν την επιστημονική του σταδιοδρομία και εργάστηκε σαν μηχανικός στην Αίγυπτο. Την απόφαση ν' ασχοληθεί με τη μαθηματική επιστήμη την πήρε όταν έκανε κάποιες μελέτες και μετρήσεις για την πυραμίδα του Χέοπος.
Εκεί κατάλαβε πόσο μεγάλη γοητεία κια επιρροή ασκούσαν απάνω του τα Μαθηματικά κι ακόμα κατάλαβε πως η δουλειά του πολιτικού μηχανικού δεν ήταν εκείνη που ζητούσε το ανήσυχο πνεύμα του. Αποφάσισε, λοιπόν, να αφήσει τη σίγουρη θέση που είχε με τις πολύ καλές προοπτικές για το μέλλον, για να στραφεί στον τομέα που τον τραβούσε ολόψυχα.
Έτσι, σε ηλικία 27 χρονών, ο πολιτικός μηχανικός Καραθεοδωρής αρχίζει να σπουδάζει Μαθηματικά σαν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου!
Διάσημοι καθηγητές των Μαθηματικών, όπως ο L. Fuchs, ο G. Frobenius και ο H.Schultz, δίδασκαν εκεί. Ο Καραθεοδωρής, παρ' όλο που με ενθουσιασμό και ζωηρό ενδιαφέρον παρακολουθούσε τις παραδόσεις τους, δε συνδέθηκε παρά μόνο με τον Schultz και αργότερα με τον Erhard Schmidt. Ο Schultz, μάλιστα, ήταν εκείνος που τον δίδαξε τη Θεωρία των «Μιγαδικών Συναρτήσεων».
Παράλληλα, όμως, με τα Μαθηματικά παρακολουθούσε και μια σειρά παραδόσεων στη Μηχανική και την Ουράνιο Μηχανική.
Ο Schultz, το φθινόπωρο του 1901 έφυγε για το Πανεπιστήμιο της Γοτίγγης και επιστρέφοντας για Χριστούγεννα στο Βερολίνο, παρακίνησε τον Καραθεοδωρή να αποφασίσει να εγκατασταθεί κι εκείνος εκεί. Έτσι κι έγινε.
Η Γοτίγγη ήταν μια παλιά πανεπιστημιούπολη, που το πανεπιστήμιό της είχε θεμελιωθεί το 1737, όπου γύρω της υπήρχαν ακόμα ερείπια τειχών αλλά και όμορφα σπίτια με ξύλινες στηρίξεις που έδιναν την ατμόσφαιρα του 16ου αιώνα. Η Γοτίγγη εκείνο τον καιρό είχε θεωρηθεί σαν το «υψιπύργιο» των Μαθηματικών και δύο διάσημοι Καθηγητές και Ερευνητές ο Klein και ο Hilbert είχαν πάει και δίδασκαν εκεί.
Αυτοί οι δύο Μαθηματικοί επέδρασαν πολύ και στη ζωή και στη σταδιοδρομία του Καραθεοδωρή.
O Hilbert και ο Klein ανέβασαν, τη γοητεία των Μαθηματικών στη Γοτίγγη, στα ύψη.
Τότε ήταν που ο Καραθεοδωρής δημοσίευσε τις πρώτες του εργασίες, οι οποίες προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση στους Καθηγητές του. Από εκείνη τη στιγμή η δύναμη του μαθηματικού ταλέντου ήταν ολότελα φανερή. Ο ίδιος ήταν, πια, τελείως απορροφημένος από τα Μαθηματικά. Περπατούσε, συνομιλούσε με φίλους και Καθηγητές του, σκεπτόταν και κάθε του εκδήλωση ήταν συνδεδεμένη με τα Μαθηματικά.
Όταν το 1904 υπέβαλε την διδακτορική του διατριβή με τίτλο: Περί των «Ασυνεχών Λύσεων του Λογισμού των Μεταβολών», η επιστημονική του αξία και η φωτεινή μαθηματική διάνοια ήταν πια ολοφάνερα. Τότε αναγορεύστηκε και διδάκτωρ της Φιλοσοφίας των Μαθηματικών.
Ο Καραθεοδωρής, Έλληνας ως τα κατάβαθα της ψυχής του, μόλις απέκτησε τον διδακτορικό του τίτλο, ζήτησε να εργαστεί στην Ελλάδα. Οι αρμόδιοι, όμως, είπαν πως οι ελπίδες να διοριστεί ήταν μόνο σαν δάσκαλος σε σχολεία επαρχίας! Πικραμένος, ο Μαθηματικός γύρισε πίσω στη Γερμανία, όπου - σε χρόνο ρεκόρ- τον Μάρτιο του 1905 αναγορεύθηκε υφηγητής.
Το 1908 παντρεύτηκε την Ευφροσύνη Αλ. Καραθεοδωρή (μια γλυκύτατη, ευγενική γυναίκα) και απέκτησαν δύο παιδιά: τον Στέφανο και την Δέσποινα.
Τον ίδιο χρόνο, αφού πήρε μέρος στο Μαθηματικό Συνέδριο της Ρώμης, έγινε υφηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, και έτσι έφυγε από την Γοτίγγη. Η μαθηματική ιδιοφυα ήταν, πια, ευρύτατα γνωστή. Τον κάλεσαν, σαν Τακτικό Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Ανόβερου και δίδαξε σ' αυτό ως το 1910. Εκεί επεξέτεινε τις μελέτες του και στο χώρο της Φυσικής και διατύπωσε δύο εμπνευσμένα αξιώματα για τη Θερμοδυναμική. Πολλοί λένε πως αν ο Καραθεοδωρής δεν ήταν ένας πασίγνωστος Μαθηματικός, θα ήταν ένας εξίσου γνωστός Φυσικός.
Το κύρος του ήταν, πια, διεθνώς αναγνωρισμένο και ανέλαβε τη θέση Τακτικού Καθηγητή στο Πολυτεχνείο του Μπρέσλάου.
Το 1913 ο παλιός του δάσκαλος, ο Klein, τον κάλεσε σαν διάδοχό του στο Πανεπιστήμιο της Γοτίγγης. Ο Καραθεοδωρής δέχτηκε και άρχισε να διδάσκει Μαθηματικά στους ίδιους χώρους που τα είχε διδαχθεί κι αυτός σαν φοιτητής.
Το 1915, προσκεκλημένος επισκέφθηκε το Πανεπιστήμιο ο Αϊνστάιν για μια σειρά διαλέξεων πάνω στην πρωτοεμφανισθείσα τότε θεωρία του για τη Βαρύτητα και τη Σχετικότητα. Εκεί γνωρίστηκαν οι δύο άντρες και γεννήθηκε μεταξύ τους μια στενή επιστημονική σχέση, στηριγμένη σε αλληλοεκτίμηση και σεβασμό. Τότε ξεκίνησε και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Καραθεοδωρή για την ολοκλήρωση της Θεωρίας της Σχετικότητας. Σε γράμματα που υπάρχουν φαίνεται καθαρά ότι ο Αϊνστάιν «ζητούσε κατ' επανάληψη τη συνδρομή του Καραθεοδωρή για μαθηματικά προβλήματα στα οποία αδυνατούσε να δώσει μια λύση ο ίδιος. Κι εκείνος ποτέ δεν του την αρνήθηκε.
Το 1919, ήταν μέλος της Πρωσικής Ακαδημίας και τον επόμενο χρόνο τον κάλεσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος ν' αναλάβει την οργάνωση του Πανεπιστημίου της Σμύρνης. Ο Καραθεοδωρής, παρ' όλο που μεσουρανούσε στη Γερμανία παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο, προκειμένου να φανεί χρήσιμος στην πατρίδα του, κι ήρθε στην Ελλάδα. Εκεί έδειξε μεγάλη δραστηριότητα για το δύσκολο αυτό έργο. Ήθελε να φανεί σε όλους ότι «η Ελλάδα δεν πήγε στη Μ. Ασία για να κατακτήσει και να δυναστεύσει ξένους λαούς, αλλά για να φέρει σ' αυτόν τον ανώτερο πολιτισμό της».
Δυστυχώς, όμως τον Αύγουστο του 1922 σημειώθηκε η κατάρευση του μικρασιατικού μετώπου και ήρθε η καταστροφή. Έτσι ο 49ιάχρονος επιστήμονας βρέθηκε πρόσφυγας στην Αθήνα. Για δύο χρόνια δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας όπου, μη μπορώντας να αξιολογήσουν την τρομερή προσωπικότητα που είχαν κοντά τους, του ανέθεσαν να διδάσκει σε πρωτοετείς φοιτητές το μάθημα Στοιχείων των Μαθηματικών!
Πολλά ήταν που τον ανάγκασαν να φύγει πάλι για τη Γερμανία και να διοριστεί Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, που εκείνο τον καιρό ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Γερμανίας και δίδασκαν σ' αυτό κορυφαία ονόματα.
Εκτός, όμως, από την επιστημονική πλευρά της ζωής του ο Καραθεοδωρής ήταν σαν άνθρωπος ένα άτομο πολύ καλλιεργημένο, με πηγαία, άδολη ευγένεια, πράος σαν χαρακτήρας, με μια ελκυστική προσωπικότητα που γοήτευε τους καθηγητές, τους φίλους, τους συναδέλφους και γενικά όλους όσους τον γνώριζαν από κοντά. Αγαπούσε την κλασική λογοτεχνία και πάντα πριν κοιμηθεί, διάβαζε κάποιο λογοτεχνικό βιβλίο.
Τον Νοέμβριο του 1926 εκλέκτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών για την Τάξη των Θετικών Επιστημών. Η χαρά του, για την τιμή αυτή που του έγινε, ήταν μεγάλη γιατί πίστευε ότι αντιπροσώπευε μια επιστήμη όπου ήταν δύσκολο να πρωτοστατήσει η Ακαδημία Αθηνών γιατί ο ρόλος της ήταν να τονίσει επιστήμες που να έχουν σχέση με την Ελλάδα.
Δύο χρόνια αργότερα ο μεγάλος Μαθηματικός μετά από πρόσκληση της Μαθηματικής Εταιρείας και του Πανεπιστημίου του Harvard, πήγε και δίδαξε εκεί ένα ολόκληρο εξάμηνο.
Παντού, σε όλα τα Πανεπιστήμια τον υποδέχονταν με ενθουσιασμό. Κι όταν δίδασκε, μέσα στις αίθουσες βασίλευε νεκρική σιγή.
Το 1930 ο τότε Πρωθυπουργός της Ελλάδας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, τον κάλεσε να έρθει εδώ και να αναλάβει καθήκοντα κυβερνητικού Επιτρόπου στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης.
Ο Καραθεοδωρής, για τρίτη φορά, εγκαταλείπει τα πάντα και πρόθυμα δέχεται την πρόσκληση της πατρίδας του που νιώθει την υποχρέωση να την υπηρετήσει με όλες του τις δυνάμεις.
Αναλαμβάνει, αμέσως τη θέση αυτή και κάνει προτάσεις για την αναδιοργάνωση των δύο Πανεπιστημίων. Οι προτάσεις του αυτές τυπώθηκαν σ' ένα βιβλιαράκι 39 σελίδων και θεωρείται από τα πιο αξιόλογα κείμενα που γράφτηκαν για τα Ελληνικά Πανεπιστήμια.
Οι επιστημονικές του εργασίες είναι θεμελιώδεις έρευνες υψίστης σημασίας και γενικά, η επιστημονική του εργασία τον τοποθέτησε μεταξύ των κορυφαίων, σύγχρονων, μεγαλοφυιών μορφών. Έγινε μέλος πολλών διεθνών Ακαδημιών και τιμήθηκε με άπειρες διακρίσεις και βραβεία Οι εργασίες του στη θεωρία των Πραγματικών Συναρτήσεων, στον Λογισμό των Μεταβολών, στις Διαφορετικές Εξισώσεις, στη Θερμοδυναμική και σε πλήθος άλλων περιοχών, από τα Μαθηματικά και τη Φυσική, του έδωσαν παγκόσμια φήμη και τον ανέδειξαν σαν έναν από τους κορυφαίους επιστήμονες του 20ου αιώνα. Το 1954 η Βαυαρική Ακαδημία δημοσίευσε το σύνολο του έργου του σε πέντε τόμους.
Το αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου στην Ξάνθη φέρει το όνομά του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, καθώς και το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Νέας Βύσσας, που εγκαινίασε η κόρη του Δέσποινα κατά τη διάρκεια κάποιου Συνεδρίου. Επίσης το όνομά του φέρει το κτίριο της Διοίκησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Το 1998 το Πανεπιστήμιο του Μονάχου, σε ειδική τελετή, τίμησε τον Καραθεοδωρή ως «κορυφαία προσωπικότητα της πνευματικής ζωής του 20ου αιώνα, ως φαινόμενο πνευματικής πολυμέρειας, ως στοχαστή, ερευνητή, οραματιστή, πανεπιστημιακό δάσκαλο και ρήτορα».
Η Ελλάδα στο Διεθνές Μαθηματικό Συνέδριο της Σάμου, το 2000 τίμησε τον Καραθεοδωρή σαν «προσωπικότητα με οικουμενική ακτινοβολία που διαδραματίζει εξέχοντα ρόλο στην παγκόσμια επιστήμη και στη χώρα μας.
Πάνω απ' όλα, όμως, εκτός από τη μεγαλοφυα και την προσφορά του, ο Καραθεοδωρής έπρεπε να τιμηθεί σαν αληθινός Έλληνας που η σκέψη του κι η φλόγα του για την πατρίδα έμειναν άσβηστα ως την τελευταιά του πνοή.
http://www.alpha123.gr/page/default.asp?la=1&id=8801
Μια λαμπρή μαθηματική Ελληνική διάνοια.
Σε όλο τον κόσμο της Επιστήμης γιορτάστηκε το έτος 1973 σαν «Έτος Καραθεοδωρή» με τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γένησή του. Η εξέγχουσα αυτή διάνοια, ο Έλληνας επιστήμονας Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής μπήκε και θα μείνει πάντα στην πρώτη γραμμή των μεγάλων ερευνητών που λόγω της μεγαλοφυας τους έφτασαν να πετύχουν μια τεράστια επέκταση στα όρια της Μαθηματικής Επιστήμης.
Ο πασίγνωστος 'Αλμπερτ Αϊνστάιν, η μεγαλύτερη διάνοια του 20ου αιώνα, θεωρούσε - και το είχε και προσωπικά δηλώσει σε συνέντευξή του σε Αμερικανούς δημοσιογράφους (1954)- «τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Καραθεοδωρή θεμέλιο της δικής του επιστημονικής σκέψης».
Ας παρακολουθήσουμε, όμως, αυτόν τον μεγάλο επιστήμονα βήμα βήμα από το 1873 που γεννήθηκε στο Βερολίνο ως το 1950 που πέθανε στο Μόναχο έχοντας κατακτήσει την αναγνώριση και τον θαυμασμό τόσο για τις επιστημονικές του καταθέσεις όσο και για τις ανθρώπινες αρετές που διέθετε η σπάνια αυτή προσωπικότητα.
Ο πατέρας του Καραθεοδωρή, ο Στέφανος, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1824. Υπηρέτησε στις πρεσβείες του Βερολίνου, της Στοκχόλμης, της Βιέννης και του Βελγίου. Υπήρξε μέλος της Ακαδημίας Διεθνούς Δικαίου των Βρυξελλών και η μητέρα του, Δέσποινα Κοκκίνου, καταγόταν από την Χίο αλλά γεννήθηκε στη Μασσαλία. Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής πέρασε τα παιδικά του χρόνια στις Βρυξέλλες όπου ήταν πρεσβευτής ο πατέρας του. Πολύ νωρίς το μαθηματικό του ταλέντο εμφανίστηκε με το να έρθει πρώτος σε δύο Μαθηματικούς διαγωνισμούς όλων των μαθητών του Βελγίου. Φοίτησε τέσσερα χρόνια στη Στρατιωτική Σχολή του Βελγίου, όπου απέκτησε γνώσεις που επηρέασαν την επιστημονική του σταδιοδρομία και εργάστηκε σαν μηχανικός στην Αίγυπτο. Την απόφαση ν' ασχοληθεί με τη μαθηματική επιστήμη την πήρε όταν έκανε κάποιες μελέτες και μετρήσεις για την πυραμίδα του Χέοπος.
Εκεί κατάλαβε πόσο μεγάλη γοητεία κια επιρροή ασκούσαν απάνω του τα Μαθηματικά κι ακόμα κατάλαβε πως η δουλειά του πολιτικού μηχανικού δεν ήταν εκείνη που ζητούσε το ανήσυχο πνεύμα του. Αποφάσισε, λοιπόν, να αφήσει τη σίγουρη θέση που είχε με τις πολύ καλές προοπτικές για το μέλλον, για να στραφεί στον τομέα που τον τραβούσε ολόψυχα.
Έτσι, σε ηλικία 27 χρονών, ο πολιτικός μηχανικός Καραθεοδωρής αρχίζει να σπουδάζει Μαθηματικά σαν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου!
Διάσημοι καθηγητές των Μαθηματικών, όπως ο L. Fuchs, ο G. Frobenius και ο H.Schultz, δίδασκαν εκεί. Ο Καραθεοδωρής, παρ' όλο που με ενθουσιασμό και ζωηρό ενδιαφέρον παρακολουθούσε τις παραδόσεις τους, δε συνδέθηκε παρά μόνο με τον Schultz και αργότερα με τον Erhard Schmidt. Ο Schultz, μάλιστα, ήταν εκείνος που τον δίδαξε τη Θεωρία των «Μιγαδικών Συναρτήσεων».
Παράλληλα, όμως, με τα Μαθηματικά παρακολουθούσε και μια σειρά παραδόσεων στη Μηχανική και την Ουράνιο Μηχανική.
Ο Schultz, το φθινόπωρο του 1901 έφυγε για το Πανεπιστήμιο της Γοτίγγης και επιστρέφοντας για Χριστούγεννα στο Βερολίνο, παρακίνησε τον Καραθεοδωρή να αποφασίσει να εγκατασταθεί κι εκείνος εκεί. Έτσι κι έγινε.
Η Γοτίγγη ήταν μια παλιά πανεπιστημιούπολη, που το πανεπιστήμιό της είχε θεμελιωθεί το 1737, όπου γύρω της υπήρχαν ακόμα ερείπια τειχών αλλά και όμορφα σπίτια με ξύλινες στηρίξεις που έδιναν την ατμόσφαιρα του 16ου αιώνα. Η Γοτίγγη εκείνο τον καιρό είχε θεωρηθεί σαν το «υψιπύργιο» των Μαθηματικών και δύο διάσημοι Καθηγητές και Ερευνητές ο Klein και ο Hilbert είχαν πάει και δίδασκαν εκεί.
Αυτοί οι δύο Μαθηματικοί επέδρασαν πολύ και στη ζωή και στη σταδιοδρομία του Καραθεοδωρή.
O Hilbert και ο Klein ανέβασαν, τη γοητεία των Μαθηματικών στη Γοτίγγη, στα ύψη.
Τότε ήταν που ο Καραθεοδωρής δημοσίευσε τις πρώτες του εργασίες, οι οποίες προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση στους Καθηγητές του. Από εκείνη τη στιγμή η δύναμη του μαθηματικού ταλέντου ήταν ολότελα φανερή. Ο ίδιος ήταν, πια, τελείως απορροφημένος από τα Μαθηματικά. Περπατούσε, συνομιλούσε με φίλους και Καθηγητές του, σκεπτόταν και κάθε του εκδήλωση ήταν συνδεδεμένη με τα Μαθηματικά.
Όταν το 1904 υπέβαλε την διδακτορική του διατριβή με τίτλο: Περί των «Ασυνεχών Λύσεων του Λογισμού των Μεταβολών», η επιστημονική του αξία και η φωτεινή μαθηματική διάνοια ήταν πια ολοφάνερα. Τότε αναγορεύστηκε και διδάκτωρ της Φιλοσοφίας των Μαθηματικών.
Ο Καραθεοδωρής, Έλληνας ως τα κατάβαθα της ψυχής του, μόλις απέκτησε τον διδακτορικό του τίτλο, ζήτησε να εργαστεί στην Ελλάδα. Οι αρμόδιοι, όμως, είπαν πως οι ελπίδες να διοριστεί ήταν μόνο σαν δάσκαλος σε σχολεία επαρχίας! Πικραμένος, ο Μαθηματικός γύρισε πίσω στη Γερμανία, όπου - σε χρόνο ρεκόρ- τον Μάρτιο του 1905 αναγορεύθηκε υφηγητής.
Το 1908 παντρεύτηκε την Ευφροσύνη Αλ. Καραθεοδωρή (μια γλυκύτατη, ευγενική γυναίκα) και απέκτησαν δύο παιδιά: τον Στέφανο και την Δέσποινα.
Τον ίδιο χρόνο, αφού πήρε μέρος στο Μαθηματικό Συνέδριο της Ρώμης, έγινε υφηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, και έτσι έφυγε από την Γοτίγγη. Η μαθηματική ιδιοφυα ήταν, πια, ευρύτατα γνωστή. Τον κάλεσαν, σαν Τακτικό Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Ανόβερου και δίδαξε σ' αυτό ως το 1910. Εκεί επεξέτεινε τις μελέτες του και στο χώρο της Φυσικής και διατύπωσε δύο εμπνευσμένα αξιώματα για τη Θερμοδυναμική. Πολλοί λένε πως αν ο Καραθεοδωρής δεν ήταν ένας πασίγνωστος Μαθηματικός, θα ήταν ένας εξίσου γνωστός Φυσικός.
Το κύρος του ήταν, πια, διεθνώς αναγνωρισμένο και ανέλαβε τη θέση Τακτικού Καθηγητή στο Πολυτεχνείο του Μπρέσλάου.
Το 1913 ο παλιός του δάσκαλος, ο Klein, τον κάλεσε σαν διάδοχό του στο Πανεπιστήμιο της Γοτίγγης. Ο Καραθεοδωρής δέχτηκε και άρχισε να διδάσκει Μαθηματικά στους ίδιους χώρους που τα είχε διδαχθεί κι αυτός σαν φοιτητής.
Το 1915, προσκεκλημένος επισκέφθηκε το Πανεπιστήμιο ο Αϊνστάιν για μια σειρά διαλέξεων πάνω στην πρωτοεμφανισθείσα τότε θεωρία του για τη Βαρύτητα και τη Σχετικότητα. Εκεί γνωρίστηκαν οι δύο άντρες και γεννήθηκε μεταξύ τους μια στενή επιστημονική σχέση, στηριγμένη σε αλληλοεκτίμηση και σεβασμό. Τότε ξεκίνησε και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Καραθεοδωρή για την ολοκλήρωση της Θεωρίας της Σχετικότητας. Σε γράμματα που υπάρχουν φαίνεται καθαρά ότι ο Αϊνστάιν «ζητούσε κατ' επανάληψη τη συνδρομή του Καραθεοδωρή για μαθηματικά προβλήματα στα οποία αδυνατούσε να δώσει μια λύση ο ίδιος. Κι εκείνος ποτέ δεν του την αρνήθηκε.
Το 1919, ήταν μέλος της Πρωσικής Ακαδημίας και τον επόμενο χρόνο τον κάλεσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος ν' αναλάβει την οργάνωση του Πανεπιστημίου της Σμύρνης. Ο Καραθεοδωρής, παρ' όλο που μεσουρανούσε στη Γερμανία παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο, προκειμένου να φανεί χρήσιμος στην πατρίδα του, κι ήρθε στην Ελλάδα. Εκεί έδειξε μεγάλη δραστηριότητα για το δύσκολο αυτό έργο. Ήθελε να φανεί σε όλους ότι «η Ελλάδα δεν πήγε στη Μ. Ασία για να κατακτήσει και να δυναστεύσει ξένους λαούς, αλλά για να φέρει σ' αυτόν τον ανώτερο πολιτισμό της».
Δυστυχώς, όμως τον Αύγουστο του 1922 σημειώθηκε η κατάρευση του μικρασιατικού μετώπου και ήρθε η καταστροφή. Έτσι ο 49ιάχρονος επιστήμονας βρέθηκε πρόσφυγας στην Αθήνα. Για δύο χρόνια δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας όπου, μη μπορώντας να αξιολογήσουν την τρομερή προσωπικότητα που είχαν κοντά τους, του ανέθεσαν να διδάσκει σε πρωτοετείς φοιτητές το μάθημα Στοιχείων των Μαθηματικών!
Πολλά ήταν που τον ανάγκασαν να φύγει πάλι για τη Γερμανία και να διοριστεί Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, που εκείνο τον καιρό ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Γερμανίας και δίδασκαν σ' αυτό κορυφαία ονόματα.
Εκτός, όμως, από την επιστημονική πλευρά της ζωής του ο Καραθεοδωρής ήταν σαν άνθρωπος ένα άτομο πολύ καλλιεργημένο, με πηγαία, άδολη ευγένεια, πράος σαν χαρακτήρας, με μια ελκυστική προσωπικότητα που γοήτευε τους καθηγητές, τους φίλους, τους συναδέλφους και γενικά όλους όσους τον γνώριζαν από κοντά. Αγαπούσε την κλασική λογοτεχνία και πάντα πριν κοιμηθεί, διάβαζε κάποιο λογοτεχνικό βιβλίο.
Τον Νοέμβριο του 1926 εκλέκτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών για την Τάξη των Θετικών Επιστημών. Η χαρά του, για την τιμή αυτή που του έγινε, ήταν μεγάλη γιατί πίστευε ότι αντιπροσώπευε μια επιστήμη όπου ήταν δύσκολο να πρωτοστατήσει η Ακαδημία Αθηνών γιατί ο ρόλος της ήταν να τονίσει επιστήμες που να έχουν σχέση με την Ελλάδα.
Δύο χρόνια αργότερα ο μεγάλος Μαθηματικός μετά από πρόσκληση της Μαθηματικής Εταιρείας και του Πανεπιστημίου του Harvard, πήγε και δίδαξε εκεί ένα ολόκληρο εξάμηνο.
Παντού, σε όλα τα Πανεπιστήμια τον υποδέχονταν με ενθουσιασμό. Κι όταν δίδασκε, μέσα στις αίθουσες βασίλευε νεκρική σιγή.
Το 1930 ο τότε Πρωθυπουργός της Ελλάδας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, τον κάλεσε να έρθει εδώ και να αναλάβει καθήκοντα κυβερνητικού Επιτρόπου στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης.
Ο Καραθεοδωρής, για τρίτη φορά, εγκαταλείπει τα πάντα και πρόθυμα δέχεται την πρόσκληση της πατρίδας του που νιώθει την υποχρέωση να την υπηρετήσει με όλες του τις δυνάμεις.
Αναλαμβάνει, αμέσως τη θέση αυτή και κάνει προτάσεις για την αναδιοργάνωση των δύο Πανεπιστημίων. Οι προτάσεις του αυτές τυπώθηκαν σ' ένα βιβλιαράκι 39 σελίδων και θεωρείται από τα πιο αξιόλογα κείμενα που γράφτηκαν για τα Ελληνικά Πανεπιστήμια.
Οι επιστημονικές του εργασίες είναι θεμελιώδεις έρευνες υψίστης σημασίας και γενικά, η επιστημονική του εργασία τον τοποθέτησε μεταξύ των κορυφαίων, σύγχρονων, μεγαλοφυιών μορφών. Έγινε μέλος πολλών διεθνών Ακαδημιών και τιμήθηκε με άπειρες διακρίσεις και βραβεία Οι εργασίες του στη θεωρία των Πραγματικών Συναρτήσεων, στον Λογισμό των Μεταβολών, στις Διαφορετικές Εξισώσεις, στη Θερμοδυναμική και σε πλήθος άλλων περιοχών, από τα Μαθηματικά και τη Φυσική, του έδωσαν παγκόσμια φήμη και τον ανέδειξαν σαν έναν από τους κορυφαίους επιστήμονες του 20ου αιώνα. Το 1954 η Βαυαρική Ακαδημία δημοσίευσε το σύνολο του έργου του σε πέντε τόμους.
Το αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου στην Ξάνθη φέρει το όνομά του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, καθώς και το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Νέας Βύσσας, που εγκαινίασε η κόρη του Δέσποινα κατά τη διάρκεια κάποιου Συνεδρίου. Επίσης το όνομά του φέρει το κτίριο της Διοίκησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Το 1998 το Πανεπιστήμιο του Μονάχου, σε ειδική τελετή, τίμησε τον Καραθεοδωρή ως «κορυφαία προσωπικότητα της πνευματικής ζωής του 20ου αιώνα, ως φαινόμενο πνευματικής πολυμέρειας, ως στοχαστή, ερευνητή, οραματιστή, πανεπιστημιακό δάσκαλο και ρήτορα».
Η Ελλάδα στο Διεθνές Μαθηματικό Συνέδριο της Σάμου, το 2000 τίμησε τον Καραθεοδωρή σαν «προσωπικότητα με οικουμενική ακτινοβολία που διαδραματίζει εξέχοντα ρόλο στην παγκόσμια επιστήμη και στη χώρα μας.
Πάνω απ' όλα, όμως, εκτός από τη μεγαλοφυα και την προσφορά του, ο Καραθεοδωρής έπρεπε να τιμηθεί σαν αληθινός Έλληνας που η σκέψη του κι η φλόγα του για την πατρίδα έμειναν άσβηστα ως την τελευταιά του πνοή.
http://www.alpha123.gr/page/default.asp?la=1&id=8801
02.Ρήγας Φεραίος ή Βελεστινλής
(Βελεστίνο 1757- Βελιγράδι 1798)
Υπάρχουν πολλοί θρύλοι γύρω από το πρόσωπο του Ρήγα μα το μόνο βέβαιο είναι πως υπήρξε ένας από τους προδρόμους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και ένας από τους πρωτομάρτυρες της Ελευθερίας. Ρομαντικός οραματιστής της απελευθέρωσης του γένους μα και όλων των λαών της Βαλκανικής από το ζυγό των τυράννων.
Γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Ο πατέρας του Κυριαζής ήταν κατά τις παραδόσεις ο πιο ευκατάστατος του χωριού, με πολλά κτήματα, τρία χάνια, βυρσοδεψείο, βαφείο και εργοστάσιο με περισσοτέρους των 40 εργατών. Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση ο Ρήγας καταγόταν από παλιά Λευϊτική οικογένεια με το αξίωμα του οικονόμου, γνωστή ως οικογένεια των οικονομάδων. ( Αναφέρεται πολύ αργότερα από τον Δημ. Π. Φεραίο στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον , τόμος Γ΄, 1910) Ο Χρ. Περραιβός αντίθετα διευκρινίζει πως κατάγονταν από γονείς ορθοδόξους. Οι πληροφορίες γύρω από την καταγωγή του είναι σίγουρα συγκεχυμένες.
Οι σπουδές του Ρήγα. Μαθαίνει τα πρώτα γράμματα στο χωριό του και συνεχίζει τις σπουδές του στη Ζαγορά του Πηλίου, όπου παίρνει την καλύτερη μόρφωση που θα μπορούσε να πάρει τότε ένας φιλομαθής νέος. Όταν τελειώνει τις εκεί σπουδές του τον καλούν ως δάσκαλο στο γειτονικό χωριό Κισσός του Πηλίου.
Τα γεγονότα που ζει ο Ρήγας στη Θεσσαλία είναι από τα συνταρακτικότερα της ιστορίας των προεπαναστατικών χρόνων. Η εφηβεία του περνά μέσα από τα ταραχώδη χρόνια των Ορλωφικών. Ζει τις εξεγέρσεις των Ελλήνων, τις αντεκδικήσεις των Τούρκων και τις καταδρομές του ρωσικού στόλου. Εποχή γεμάτη υποσχέσεις και προσδοκίες για το αύριο.
Μετά το 1774 ο Ρήγας μεταβαίνει στην Πόλη. Σύμφωνα με μαρτυρίες του Γ. Καλαφάτη, Σπ. Θεοτόκη και κατά τον ιστορικό του ’21 Ιω. Φιλήμονα , ο Ρήγας μεταβαίνει στην οικία του Αλ. Υψηλάντη, παππού των Υψηλάντηδων του ’21 , ο οποίος τον εκπαίδευσε στο σπίτι του μετά πατρικής προνοίας. Στην Κωνσταντινούπολη ο Ρήγας ακολουθεί τη σταδιοδρομία που συνήθως ακολουθούσαν και οι άλλοι γραμματιζούμενοι νέοι της εποχής στην Πόλη. Εργάστηκε ως καταστιχάριος σε επιχειρήσεις συμπατριωτών του , ως γραμματικός και ως οικοδιδάσκαλος. Ασχολήθηκε Δε και με το εμπόριο. Κατάφερε να εξελιχθεί και να συσχετισθεί με υψηλά πρόσωπα και ισχυρούς παράγοντες του τόπου και της εποχής του. Παράλληλα με όλα τούτα φρόντισε ιδιαίτερα για τη μόρφωσή του συμπληρώνοντας τις γνώσεις του και μαθαίνοντας ξένες γλώσσες.
Στη Βλαχία. Γύρω στο 1786 ο Ρήγας φεύγει για τη Βλαχία και χρηματίζει γραμματέας ενός εκ των εκεί ευγενών και αρχόντων, του Βραγκοβάνου. Κατόπιν εισέρχεται στην αυλή του Νικολάου Μαυρογένη ως γραμματικός του. (Χρ.Περραιβός) Εν τω μεταξύ ξεσπά ο 2ος ρωσσοτουρκικός πόλεμος. Ο Ρήγας ορίζεται έπαρχος της Κραϊόβα από το Μαυρογένη για να επιβλέπει στα παραδουνάβια τη διαπεραίωση και τον επισιτισμό των τουρκικών στρατευμάτων και να διαβιβάζει τις εντολές του γενικού αρχηγού της εκστρατείας. Ως έπαρχος ο Ρήγας άφησε καλές αναμνήσεις. Τότε γνωρίζει και τον πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου, μετέπειτα αποστάτη, με τον οποίο ο Ρήγας συνδέθηκε φιλικά καθώς , σύμφωνα με πηγές της εποχής, του έσωσε τη ζωή.
Ο Ρήγας αποδοκίμαζε τη στάση του Μαυρογένη και απεχθάνονταν το πρόσωπό του καθότι ο 2ος πολεμούσε με λύσσα για τα συμφέροντα του Σουλτάνου. Ο ίδιος ο Ρήγας τον αποκαλεί έκτρωμα της ανθρώπινης φύσης και ανάξιο ηγεμόνα σε χειρόγραφό του. Μετά την κατάληψη του Βουκουρεστίου από τους Αυστρορώσσους τον Οκτώβρη του 1788 ο Ρήγας έχει ήδη περάσει στο στρατόπεδο των Αυστριακών και από την 1η Ιουνίου 1790 βρίσκεται στην υπηρεσία του βαρώνου de Langenfeld ως γραμματικός. Πρόκειται για ένα τοπικό άρχοντα της Ουγγροβλαχίας, ελληνικής καταγωγής, τον Μέγα Σερδάρη Χριστόδουλο Κιρλιάνο. Ο αυτοκράτορας της Αυστρίας του είχε απονείμει τον τίτλο του Βαρώνου για τις υπηρεσίες του.
Ο Ρήγας στη Βιέννη. Ο Ρήγας μεταβαίνει στη Βιέννη, ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα των διεθνών διπλωματικών ζυμώσεων της εποχής, ως γραμματικός του Κιρλιάνου τον Ιούνιο του 1790. Εκεί θα μείνε ως τον Ιανουάριο του 1791. Οι εκεί Έλληνες βρίσκονται σε αναβρασμό προσπαθώντας να εξασφαλίσουν τη βοήθεια της Ρωσσίας για την απελευθέρωση της Ελλάδος. Σίγουρα το κλίμα αυτό επηρέασε το Ρήγα και ίσως εδώ θα πρέπει να αναζητηθούν τα πρώτα σπέρματα των επαναστατικών σχεδίων που συνέλαβε και κατέστρωσε αργότερα. Εκεί τυπώνει και τα πρώτα του βιβλία, το Σχολείο Ντελικάτων Εραστών, μετάφραση από τα γαλλικά και εμπλουτισμένο με φαναριώτικα τραγούδια, ανάγνωσμα προσφιλές στους νεαρούς φαναριώτες και το Φυσικής Απάνθισμα, εράνισμα κειμένων γαλλικών και γερμανικών εγχειριδίων αστρονομίας και φυσικής, γραμμένο σε απλή γλώσσα. Στο 2ο αυτό του βιβλίο υπάρχει η επιγραμματική φράση «όποιος ελεύθερα συλλογάται συλλογάται καλά». Αναγγέλλεται και ένα τρίτο έργο του, το Πνεύμα των Νόμων, του Μοντεσκιέ, μετάφραση από τα γαλλικά. Ποτέ όμως δεν το ολοκλήρωσε και δεν το τύπωσε.
Ξανά στη Βλαχία. Ο Ρήγας επιστρέφει στη Βλαχία αρχές του 1791 μετά τη λήξη της θητείας του πλάι στον Κιρλιάνο. Στη Βλαχία είχε αφήσει τη μητέρα του και τον αδελφό του Κωστή, καθώς και μεγάλη κτηματική περιουσία.
1791 – 1796. Το διάστημα αυτό ο Ρήγας βρίσκεται μόνιμα εγκατεστημένος ση Βλαχία. Χρηματίζει δε, γραμματικός στην αυλή του Μιχαήλ Σούτσου και διερμηνέας του Γαλλικού Προξενείου της Βλαχίας. Τον Ιούνιο του 1796 αποχαιρετά τη Βλαχία, παίρνει μαζί του τα χειρόγραφα και τους χάρτες και ξεκινά για τη Βιέννη.
Βιέννη 1796 – 1797. Η συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα της περιόδου αυτής είναι ιδιαίτερα έντονη. Πρώτα τυπώνεται μια σειρά χαρτών. Ένας χάρτης της Βλαχίας, ένας χάρτης της Μολδαβίας και η Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος. Η Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος είναι ένα έργο άξιο θαυμασμού. Πρόκειται για δώδεκα φύλλα σε άτλαντα μεγάλου σχήματος που γίνονται ένας χάρτης 4ων τετραγωνικών μέτρων. Τα σύνορα ορίζονται βόρια πέραν του Δουνάβεως, ως τον ποταμό Σάο, νότια πέραν του Λυβικού πελάγους, δυτικά ως το Ιόνιο και ανατολικά από τα Μύρα της Λυκίας ως το Αργαθώνιο όρος της Βιθυνίας. Πάνω στο χάρτη εικονίζονται 161 έκτυπα ελληνικών νομισμάτων, οι επιπεδογραφίες περίφημων πόλεων και μαχών, Αθήνα, Σπάρτη, Ολυμπία, Δελφοί, Κωνσταντινούπολη, Φερραί, η μάχη των Πλαταιών, των Θερμοπυλών και η ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ο χάρτης είναι εμπλουτισμένος με αρχαίες ονομασίες πόλεων, χωρών, ποταμών κτλ ενώ επισημαίνονται αρχαιολογικοί χώροι κα. Παράλληλα τυπώνεται και μια χαλκογραφία με την προτομή του Μεγάλου Αλεξάνδρου πλαισιωμένη από σημειώσεις για τις πράξεις του ήρωος. Διετίθετο σε ευτελή τιμή για να αναφλέξει τα στήθη των υπόδουλων Ελλήνων. Άλλα έργα του που τύπωσε ήταν η Νέος Ανάχαρσις, μια φανταστική περιήγηση στην αρχαία Ελλάδα, ο Ηθικός Τρίπους, τρίπτυχο μεταφράσεων από την ιταλική, τη γαλλική και τη γερμανική λογοτεχνία και το Στρατιωτικόν Εγκόλπιον. Τότε γράφεται και ο γνωστός σε όλους μας Θούριος.
Η δράση του όμως αυτή την περίοδο δεν περιορίζεται μόνο στην έκδοση βιβλίων. Το όραμα του Ρήγα ήταν η απελευθέρωση και ενοποίηση με ομοσπονδία όλων των Βαλκανίων. Ανεγνώριζε όμως την υπεροχή του ελληνικού στοιχείου στην ανατολή και για αυτό αγωνιζόταν να μυήσει τους Έλληνες κυρίως στα σχέδιά του. Τους Έλληνες ανεγνώριζε ως ποδηγέτας των άλλων λαών της Βαλκανικής λόγω φυλετικών και άλλων προσόντων. Στη Βιέννη οργανώνει συνωμοτική εταιρία στρατιωτικής χροιάς. Για τα μέλη της δε γνωρίζουμε πολλά, ευρέθη όμως ένας κατάλογος με ονόματα ιερωμένων, λογίων και εμπόρων σε Ιωάννινα, Πάτρα, Κων/πολη, Βιέννη, Βουκουρέστι και Ιάσιο με τους οποίους ο Ρήγας τηρούσε τακτική αλληλογραφία.Παράλληλα φαίνεται να βρίσκεται σε επαφή με το Βοναπάρτη για τη χορήγηση βοήθειας στην Ελλάδα. Ακόμη βρίσκεται σε συνεννόηση με τον πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου καθώς και με άλλους μεγιστάνες της ανατολής. Σύμφωνα με παλαιότερες πηγές (Χρ. Περραιβός, Φιλήμων, Γαζής) η ανταρσία του Πασβάνογλου ήταν υποκινημένη και σε συνεννόηση με το Ρήγα. Σε συνεννόηση όμως βρισκόταν και με αρματολούς (σύμφωνα με τον Χερτζμπεργ) , το Νικοτσαρά και τον Βλαχάβα για το συντονισμό μελλοντικών τους κινήσεων. Αλληλογραφούσε επίσης με Αλβανούς προκρίτους και άλλους επισήμους Αλβανούς, καθώς ως φαίνεται και με τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων.
Μετά από όλα αυτά ήρθε η ώρα να δοθεί το σύνθημα. Συντάσσει και δημοσιεύει την Επαναστατική Προκήρυξη μαζί με τον Καταστατικό Χάρτη με τον οποίο θα κυβερνάται το νέο κράτος της Βαλκανικής και της Μ. Ασίας που θα αντικαθιστούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Είχε ως βάση τους νόμους της Γαλλίας του 1793 τους οποίους προσάρμοσε στις ελληνικές ανάγκες. Άλλωστε ο Ρήγας επηρεάστηκε βαθύτατα από τη γαλλική επανάσταση και τα γαλλικά ιδεώδη της εποχής. Αυτών έπεται το Πολιτικό Σύνταγμα 124ων άρθρων. Στο παράρτημα αυτού ορίζεται και η σημαία της επανάστασης. Τρεις λωρίδες, μια λευκή, μια μελανή και μια ερυθρή, ενώ απεικονίζεται και το ρόπαλο του Ηρακλή το οποίο και φέρει 3 σταυρούς. Δικαιολογεί τα χρώματα ως εξής : «το κόκκινο σημαίνει την αυτοκρατορική πορφύρα και αυτοεξουσιαστικότητα του ελληνικού λαού ΄ το εμεταχειρίζοντο οι προπάτορές μας ως ένδυμα πολέμου, θέλοντες να μη φαίνονται οι πληγές τους που έτρεχαν αίμα για να μη δειλιάζουν οι στρατιώτες. Το άσπρο σημαίνει την αθωότητα της δικαίας ημών αφορμής κατά της τυραννίας. Το μαύρο σημαίνει τον υπέρ πατρίδος και ελευθερίας ημών θάνατον.» Μαζί τυπώνεται και ο Θούριος.
Σύλληψη στην Τεργέστη. Αμέσως μετά την άφιξή του εκεί στις 19-12-1797 από τη Βιέννη η αυστριακή αστυνομία ειδοποιημένη τον συλλαμβάνει. Από εκεί μεταφέρεται στη Βιέννη. Παράλληλα στα χέρια των Αυστριακών έχουν πέσει και τα κιβώτια που θα στέλνονταν στην Ελλάδα με τις επαναστατικές προκηρύξεις. Μαζί με το Ρήγα συλλαμβάνονται και άλλοι συνεργάτες του. Οι ανακρίσεις διεξάγονται στη Βιέννη με την κατηγορία της προπαρασκευής επανάστασης εναντίον της φίλης και συμμάχου Τουρκίας. Μαζί με το Ρήγα επιλέγονται και οι 8 πιο ένοχοι εκ των συνεργατών του και παραδίδονται στον Τούρκο διοικητή του Βελιγραδίου. Για 40 ημέρες υπομένουν τα μαρτύρια των βασανιστών τους στον πύργο της Neboisa.
Το τέλος. Νύκτα, 24 Ιουνίου 1798 , στον υγρό τάφο της φυλακής, σιδηροδέσμιους τους στραγγάλισαν οι δήμιοι και πέταξαν ύστερα τα άψυχα κορμιά τους στο Δούναβη. Μαζί με το Ρήγα οι οκτώ Έλληνες πατριώτες :
Ευστράτιος Αργέντης, έμπορος από τη Χίο, ετών 31
Δημήτριος Νικολίδης, γιατρός από τα Γιάννενα, ετών 32
Αντώνιος Κορωνιός, έμπορος και λόγιος, από τη Χίο, ετών 27
Ιωάννης Καρατζάς, λόγιος, από τη Λευκωσία, ετών 31
Θεοχάρης Γεωργίου Τουρούτζας, έμπορος από τη Σιάτιστα, ετών 22
Ιωάννης Εμμανουήλ, φοιτητής ιατρικής, από την Καστοριά, ετών 24 και
Παναγιώτης Εμμανουήλ, υπάλληλος του Αργέντη, ετών 22
Η απήχηση του έργου και της θυσίας του Ρήγα υπήρξε πραγματικά τεράστια και σε έκταση και σε βάθος κι ανεξάντλητη σε ιστορική διάρκεια. Η μορφή του πρωτομάρτυρα ήταν θαρρείς το σύμβολο που αναζητούσε η πίστη και η συνείδηση των υποδούλων.
Ο Κοραής στην «Αδελφική Διδασκαλία» φέρεται ενάντια στον τύραννο της Ελλάδας Αυστρία για την άσπλαχνη παράδοση του εθνομάρτυρα στην Πύλη. Διακηρύττει ότι το αθώο αίμα που χύθηκε πρέπει αντί να καταπλήξει τους Έλληνες να τους ωθήσει σε εκδίκηση και γράφει πως η Ελλάδα όλη με δάκρυα στα μάτια καλεί τους εν Τεργέστη εμπορευόμενους Έλληνες να μετοικήσουν στα νησιά του Ιονίου και να ερημώσουν την πόλη του μισέλληνος αυτοκράτορος.
Βιβλιογραφία :
-‘’Ρήγας’’ , Λ. Ι. Βρανούσης, Βασική βιβλιοθήκη τόμος 10, Εκδ. Ζαχαρόπουλος
-‘’Ρήγας Φερραίος’’ , Χρ. Περραιβός
-Εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου
-Εγκυκλοπαίδεια Grand Larousse – Brittanica
(Βελεστίνο 1757- Βελιγράδι 1798)
Υπάρχουν πολλοί θρύλοι γύρω από το πρόσωπο του Ρήγα μα το μόνο βέβαιο είναι πως υπήρξε ένας από τους προδρόμους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και ένας από τους πρωτομάρτυρες της Ελευθερίας. Ρομαντικός οραματιστής της απελευθέρωσης του γένους μα και όλων των λαών της Βαλκανικής από το ζυγό των τυράννων.
Γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Ο πατέρας του Κυριαζής ήταν κατά τις παραδόσεις ο πιο ευκατάστατος του χωριού, με πολλά κτήματα, τρία χάνια, βυρσοδεψείο, βαφείο και εργοστάσιο με περισσοτέρους των 40 εργατών. Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση ο Ρήγας καταγόταν από παλιά Λευϊτική οικογένεια με το αξίωμα του οικονόμου, γνωστή ως οικογένεια των οικονομάδων. ( Αναφέρεται πολύ αργότερα από τον Δημ. Π. Φεραίο στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον , τόμος Γ΄, 1910) Ο Χρ. Περραιβός αντίθετα διευκρινίζει πως κατάγονταν από γονείς ορθοδόξους. Οι πληροφορίες γύρω από την καταγωγή του είναι σίγουρα συγκεχυμένες.
Οι σπουδές του Ρήγα. Μαθαίνει τα πρώτα γράμματα στο χωριό του και συνεχίζει τις σπουδές του στη Ζαγορά του Πηλίου, όπου παίρνει την καλύτερη μόρφωση που θα μπορούσε να πάρει τότε ένας φιλομαθής νέος. Όταν τελειώνει τις εκεί σπουδές του τον καλούν ως δάσκαλο στο γειτονικό χωριό Κισσός του Πηλίου.
Τα γεγονότα που ζει ο Ρήγας στη Θεσσαλία είναι από τα συνταρακτικότερα της ιστορίας των προεπαναστατικών χρόνων. Η εφηβεία του περνά μέσα από τα ταραχώδη χρόνια των Ορλωφικών. Ζει τις εξεγέρσεις των Ελλήνων, τις αντεκδικήσεις των Τούρκων και τις καταδρομές του ρωσικού στόλου. Εποχή γεμάτη υποσχέσεις και προσδοκίες για το αύριο.
Μετά το 1774 ο Ρήγας μεταβαίνει στην Πόλη. Σύμφωνα με μαρτυρίες του Γ. Καλαφάτη, Σπ. Θεοτόκη και κατά τον ιστορικό του ’21 Ιω. Φιλήμονα , ο Ρήγας μεταβαίνει στην οικία του Αλ. Υψηλάντη, παππού των Υψηλάντηδων του ’21 , ο οποίος τον εκπαίδευσε στο σπίτι του μετά πατρικής προνοίας. Στην Κωνσταντινούπολη ο Ρήγας ακολουθεί τη σταδιοδρομία που συνήθως ακολουθούσαν και οι άλλοι γραμματιζούμενοι νέοι της εποχής στην Πόλη. Εργάστηκε ως καταστιχάριος σε επιχειρήσεις συμπατριωτών του , ως γραμματικός και ως οικοδιδάσκαλος. Ασχολήθηκε Δε και με το εμπόριο. Κατάφερε να εξελιχθεί και να συσχετισθεί με υψηλά πρόσωπα και ισχυρούς παράγοντες του τόπου και της εποχής του. Παράλληλα με όλα τούτα φρόντισε ιδιαίτερα για τη μόρφωσή του συμπληρώνοντας τις γνώσεις του και μαθαίνοντας ξένες γλώσσες.
Στη Βλαχία. Γύρω στο 1786 ο Ρήγας φεύγει για τη Βλαχία και χρηματίζει γραμματέας ενός εκ των εκεί ευγενών και αρχόντων, του Βραγκοβάνου. Κατόπιν εισέρχεται στην αυλή του Νικολάου Μαυρογένη ως γραμματικός του. (Χρ.Περραιβός) Εν τω μεταξύ ξεσπά ο 2ος ρωσσοτουρκικός πόλεμος. Ο Ρήγας ορίζεται έπαρχος της Κραϊόβα από το Μαυρογένη για να επιβλέπει στα παραδουνάβια τη διαπεραίωση και τον επισιτισμό των τουρκικών στρατευμάτων και να διαβιβάζει τις εντολές του γενικού αρχηγού της εκστρατείας. Ως έπαρχος ο Ρήγας άφησε καλές αναμνήσεις. Τότε γνωρίζει και τον πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου, μετέπειτα αποστάτη, με τον οποίο ο Ρήγας συνδέθηκε φιλικά καθώς , σύμφωνα με πηγές της εποχής, του έσωσε τη ζωή.
Ο Ρήγας αποδοκίμαζε τη στάση του Μαυρογένη και απεχθάνονταν το πρόσωπό του καθότι ο 2ος πολεμούσε με λύσσα για τα συμφέροντα του Σουλτάνου. Ο ίδιος ο Ρήγας τον αποκαλεί έκτρωμα της ανθρώπινης φύσης και ανάξιο ηγεμόνα σε χειρόγραφό του. Μετά την κατάληψη του Βουκουρεστίου από τους Αυστρορώσσους τον Οκτώβρη του 1788 ο Ρήγας έχει ήδη περάσει στο στρατόπεδο των Αυστριακών και από την 1η Ιουνίου 1790 βρίσκεται στην υπηρεσία του βαρώνου de Langenfeld ως γραμματικός. Πρόκειται για ένα τοπικό άρχοντα της Ουγγροβλαχίας, ελληνικής καταγωγής, τον Μέγα Σερδάρη Χριστόδουλο Κιρλιάνο. Ο αυτοκράτορας της Αυστρίας του είχε απονείμει τον τίτλο του Βαρώνου για τις υπηρεσίες του.
Ο Ρήγας στη Βιέννη. Ο Ρήγας μεταβαίνει στη Βιέννη, ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα των διεθνών διπλωματικών ζυμώσεων της εποχής, ως γραμματικός του Κιρλιάνου τον Ιούνιο του 1790. Εκεί θα μείνε ως τον Ιανουάριο του 1791. Οι εκεί Έλληνες βρίσκονται σε αναβρασμό προσπαθώντας να εξασφαλίσουν τη βοήθεια της Ρωσσίας για την απελευθέρωση της Ελλάδος. Σίγουρα το κλίμα αυτό επηρέασε το Ρήγα και ίσως εδώ θα πρέπει να αναζητηθούν τα πρώτα σπέρματα των επαναστατικών σχεδίων που συνέλαβε και κατέστρωσε αργότερα. Εκεί τυπώνει και τα πρώτα του βιβλία, το Σχολείο Ντελικάτων Εραστών, μετάφραση από τα γαλλικά και εμπλουτισμένο με φαναριώτικα τραγούδια, ανάγνωσμα προσφιλές στους νεαρούς φαναριώτες και το Φυσικής Απάνθισμα, εράνισμα κειμένων γαλλικών και γερμανικών εγχειριδίων αστρονομίας και φυσικής, γραμμένο σε απλή γλώσσα. Στο 2ο αυτό του βιβλίο υπάρχει η επιγραμματική φράση «όποιος ελεύθερα συλλογάται συλλογάται καλά». Αναγγέλλεται και ένα τρίτο έργο του, το Πνεύμα των Νόμων, του Μοντεσκιέ, μετάφραση από τα γαλλικά. Ποτέ όμως δεν το ολοκλήρωσε και δεν το τύπωσε.
Ξανά στη Βλαχία. Ο Ρήγας επιστρέφει στη Βλαχία αρχές του 1791 μετά τη λήξη της θητείας του πλάι στον Κιρλιάνο. Στη Βλαχία είχε αφήσει τη μητέρα του και τον αδελφό του Κωστή, καθώς και μεγάλη κτηματική περιουσία.
1791 – 1796. Το διάστημα αυτό ο Ρήγας βρίσκεται μόνιμα εγκατεστημένος ση Βλαχία. Χρηματίζει δε, γραμματικός στην αυλή του Μιχαήλ Σούτσου και διερμηνέας του Γαλλικού Προξενείου της Βλαχίας. Τον Ιούνιο του 1796 αποχαιρετά τη Βλαχία, παίρνει μαζί του τα χειρόγραφα και τους χάρτες και ξεκινά για τη Βιέννη.
Βιέννη 1796 – 1797. Η συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα της περιόδου αυτής είναι ιδιαίτερα έντονη. Πρώτα τυπώνεται μια σειρά χαρτών. Ένας χάρτης της Βλαχίας, ένας χάρτης της Μολδαβίας και η Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος. Η Μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος είναι ένα έργο άξιο θαυμασμού. Πρόκειται για δώδεκα φύλλα σε άτλαντα μεγάλου σχήματος που γίνονται ένας χάρτης 4ων τετραγωνικών μέτρων. Τα σύνορα ορίζονται βόρια πέραν του Δουνάβεως, ως τον ποταμό Σάο, νότια πέραν του Λυβικού πελάγους, δυτικά ως το Ιόνιο και ανατολικά από τα Μύρα της Λυκίας ως το Αργαθώνιο όρος της Βιθυνίας. Πάνω στο χάρτη εικονίζονται 161 έκτυπα ελληνικών νομισμάτων, οι επιπεδογραφίες περίφημων πόλεων και μαχών, Αθήνα, Σπάρτη, Ολυμπία, Δελφοί, Κωνσταντινούπολη, Φερραί, η μάχη των Πλαταιών, των Θερμοπυλών και η ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ο χάρτης είναι εμπλουτισμένος με αρχαίες ονομασίες πόλεων, χωρών, ποταμών κτλ ενώ επισημαίνονται αρχαιολογικοί χώροι κα. Παράλληλα τυπώνεται και μια χαλκογραφία με την προτομή του Μεγάλου Αλεξάνδρου πλαισιωμένη από σημειώσεις για τις πράξεις του ήρωος. Διετίθετο σε ευτελή τιμή για να αναφλέξει τα στήθη των υπόδουλων Ελλήνων. Άλλα έργα του που τύπωσε ήταν η Νέος Ανάχαρσις, μια φανταστική περιήγηση στην αρχαία Ελλάδα, ο Ηθικός Τρίπους, τρίπτυχο μεταφράσεων από την ιταλική, τη γαλλική και τη γερμανική λογοτεχνία και το Στρατιωτικόν Εγκόλπιον. Τότε γράφεται και ο γνωστός σε όλους μας Θούριος.
Η δράση του όμως αυτή την περίοδο δεν περιορίζεται μόνο στην έκδοση βιβλίων. Το όραμα του Ρήγα ήταν η απελευθέρωση και ενοποίηση με ομοσπονδία όλων των Βαλκανίων. Ανεγνώριζε όμως την υπεροχή του ελληνικού στοιχείου στην ανατολή και για αυτό αγωνιζόταν να μυήσει τους Έλληνες κυρίως στα σχέδιά του. Τους Έλληνες ανεγνώριζε ως ποδηγέτας των άλλων λαών της Βαλκανικής λόγω φυλετικών και άλλων προσόντων. Στη Βιέννη οργανώνει συνωμοτική εταιρία στρατιωτικής χροιάς. Για τα μέλη της δε γνωρίζουμε πολλά, ευρέθη όμως ένας κατάλογος με ονόματα ιερωμένων, λογίων και εμπόρων σε Ιωάννινα, Πάτρα, Κων/πολη, Βιέννη, Βουκουρέστι και Ιάσιο με τους οποίους ο Ρήγας τηρούσε τακτική αλληλογραφία.Παράλληλα φαίνεται να βρίσκεται σε επαφή με το Βοναπάρτη για τη χορήγηση βοήθειας στην Ελλάδα. Ακόμη βρίσκεται σε συνεννόηση με τον πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου καθώς και με άλλους μεγιστάνες της ανατολής. Σύμφωνα με παλαιότερες πηγές (Χρ. Περραιβός, Φιλήμων, Γαζής) η ανταρσία του Πασβάνογλου ήταν υποκινημένη και σε συνεννόηση με το Ρήγα. Σε συνεννόηση όμως βρισκόταν και με αρματολούς (σύμφωνα με τον Χερτζμπεργ) , το Νικοτσαρά και τον Βλαχάβα για το συντονισμό μελλοντικών τους κινήσεων. Αλληλογραφούσε επίσης με Αλβανούς προκρίτους και άλλους επισήμους Αλβανούς, καθώς ως φαίνεται και με τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων.
Μετά από όλα αυτά ήρθε η ώρα να δοθεί το σύνθημα. Συντάσσει και δημοσιεύει την Επαναστατική Προκήρυξη μαζί με τον Καταστατικό Χάρτη με τον οποίο θα κυβερνάται το νέο κράτος της Βαλκανικής και της Μ. Ασίας που θα αντικαθιστούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Είχε ως βάση τους νόμους της Γαλλίας του 1793 τους οποίους προσάρμοσε στις ελληνικές ανάγκες. Άλλωστε ο Ρήγας επηρεάστηκε βαθύτατα από τη γαλλική επανάσταση και τα γαλλικά ιδεώδη της εποχής. Αυτών έπεται το Πολιτικό Σύνταγμα 124ων άρθρων. Στο παράρτημα αυτού ορίζεται και η σημαία της επανάστασης. Τρεις λωρίδες, μια λευκή, μια μελανή και μια ερυθρή, ενώ απεικονίζεται και το ρόπαλο του Ηρακλή το οποίο και φέρει 3 σταυρούς. Δικαιολογεί τα χρώματα ως εξής : «το κόκκινο σημαίνει την αυτοκρατορική πορφύρα και αυτοεξουσιαστικότητα του ελληνικού λαού ΄ το εμεταχειρίζοντο οι προπάτορές μας ως ένδυμα πολέμου, θέλοντες να μη φαίνονται οι πληγές τους που έτρεχαν αίμα για να μη δειλιάζουν οι στρατιώτες. Το άσπρο σημαίνει την αθωότητα της δικαίας ημών αφορμής κατά της τυραννίας. Το μαύρο σημαίνει τον υπέρ πατρίδος και ελευθερίας ημών θάνατον.» Μαζί τυπώνεται και ο Θούριος.
Σύλληψη στην Τεργέστη. Αμέσως μετά την άφιξή του εκεί στις 19-12-1797 από τη Βιέννη η αυστριακή αστυνομία ειδοποιημένη τον συλλαμβάνει. Από εκεί μεταφέρεται στη Βιέννη. Παράλληλα στα χέρια των Αυστριακών έχουν πέσει και τα κιβώτια που θα στέλνονταν στην Ελλάδα με τις επαναστατικές προκηρύξεις. Μαζί με το Ρήγα συλλαμβάνονται και άλλοι συνεργάτες του. Οι ανακρίσεις διεξάγονται στη Βιέννη με την κατηγορία της προπαρασκευής επανάστασης εναντίον της φίλης και συμμάχου Τουρκίας. Μαζί με το Ρήγα επιλέγονται και οι 8 πιο ένοχοι εκ των συνεργατών του και παραδίδονται στον Τούρκο διοικητή του Βελιγραδίου. Για 40 ημέρες υπομένουν τα μαρτύρια των βασανιστών τους στον πύργο της Neboisa.
Το τέλος. Νύκτα, 24 Ιουνίου 1798 , στον υγρό τάφο της φυλακής, σιδηροδέσμιους τους στραγγάλισαν οι δήμιοι και πέταξαν ύστερα τα άψυχα κορμιά τους στο Δούναβη. Μαζί με το Ρήγα οι οκτώ Έλληνες πατριώτες :
Ευστράτιος Αργέντης, έμπορος από τη Χίο, ετών 31
Δημήτριος Νικολίδης, γιατρός από τα Γιάννενα, ετών 32
Αντώνιος Κορωνιός, έμπορος και λόγιος, από τη Χίο, ετών 27
Ιωάννης Καρατζάς, λόγιος, από τη Λευκωσία, ετών 31
Θεοχάρης Γεωργίου Τουρούτζας, έμπορος από τη Σιάτιστα, ετών 22
Ιωάννης Εμμανουήλ, φοιτητής ιατρικής, από την Καστοριά, ετών 24 και
Παναγιώτης Εμμανουήλ, υπάλληλος του Αργέντη, ετών 22
Η απήχηση του έργου και της θυσίας του Ρήγα υπήρξε πραγματικά τεράστια και σε έκταση και σε βάθος κι ανεξάντλητη σε ιστορική διάρκεια. Η μορφή του πρωτομάρτυρα ήταν θαρρείς το σύμβολο που αναζητούσε η πίστη και η συνείδηση των υποδούλων.
Ο Κοραής στην «Αδελφική Διδασκαλία» φέρεται ενάντια στον τύραννο της Ελλάδας Αυστρία για την άσπλαχνη παράδοση του εθνομάρτυρα στην Πύλη. Διακηρύττει ότι το αθώο αίμα που χύθηκε πρέπει αντί να καταπλήξει τους Έλληνες να τους ωθήσει σε εκδίκηση και γράφει πως η Ελλάδα όλη με δάκρυα στα μάτια καλεί τους εν Τεργέστη εμπορευόμενους Έλληνες να μετοικήσουν στα νησιά του Ιονίου και να ερημώσουν την πόλη του μισέλληνος αυτοκράτορος.
Βιβλιογραφία :
-‘’Ρήγας’’ , Λ. Ι. Βρανούσης, Βασική βιβλιοθήκη τόμος 10, Εκδ. Ζαχαρόπουλος
-‘’Ρήγας Φερραίος’’ , Χρ. Περραιβός
-Εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου
-Εγκυκλοπαίδεια Grand Larousse – Brittanica
| Απόσπασμα (ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΑ @ Μαρ. 20 2005,18:06) |
| Ρήγας Φεραίος ή Βελεστινλής (Βελεστίνο 1757- Βελιγράδι 1798) Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση ο Ρήγας καταγόταν από παλιά Λευϊτική οικογένεια με το αξίωμα του οικονόμου, γνωστή ως οικογένεια των οικονομάδων. ( Αναφέρεται πολύ αργότερα από τον Δημ. Π. Φεραίο στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον , τόμος Γ΄, 1910) Ο Χρ. Περραιβός αντίθετα διευκρινίζει πως κατάγονταν από γονείς ορθοδόξους. Οι πληροφορίες γύρω από την καταγωγή του είναι σίγουρα συγκεχυμένες. |
Τα εχουμε ακουσει και για αλλους που ευεργετουν η βοηθουν την Ελλαδα!! κλασικο εχει γινει πια
Φίλτατη Ιωάννα,
συγχαρητήρια και για τον κόπο της συλλογής των στοιχείων και για την προσπάθειά σου να ανασυνθέσεις για όλους εμάς το πορτραίτο του Ρήγα. Οφείλω, όμως, να έχω κάποιες μικρές ενστάσεις, τόσο για το μέγεθος του έργου του, όσο και για την δράση του. Μήπως η "αποθέωση" του Ρήγα έγινε εξαιτίας του προώρου θανάτου του και μόνο; Αναφορικά με την καταγωγή του δε, με βάζει σε πολλές σκέψεις το γεγονός ότι, ενώ γνωρίζουμε πληθώρα στοιχείων για τις εγκύκλιες σπουδές του και για την οικογένειά του, δεν γνωρίζουμε το επίθετό του! Τότε πώς γνωρίζουμε πού εφοίτησε, ότι ήταν καλός μαθητής κτλ.; Το όνομα Ρήγας, όπως και όλα εκείνα τα οποία παρέπεμπαν σε αυτοκράτορες του Βυζαντίου και σε τίτλους ευγενείας, ήταν ιδιαιτέρως διαδεδομένα στον υπόδουλο ελληνισμό. Ρήγας - Ρήγαινα, Λασκαρίνα κτλ απαντώνται συχνά σε όλες τις περιοχές της υποδούλου Ελλάδος. Επιπλέον, αναφορικά με το έργο του, πλην της Χάρτας και του Θουρίου, όλα τα υπόλοιπα αποτελούν μεταφράσεις έργων του Διαφωτισμού, πολλά από αυτά μάλιστα και απλά προς τέρψιν των αναγνωστών του ή ίσως για εμπορική επιτυχία. Γνωρίζουμε άπαντες τον Ρήγα, ο οποίος δεν εξέδωσε ούτε ένα έργο της αρχαίας γραμματείας, και σχεδόν αγνοούμε τον Αδαμάντιο Κοραή, ο οποίος αφιέρωσε την ζωή του στην μελέτη και έκδοση πλείστων όσων έργων της αρχαίας γραμματείας και η συμβολή του οποίου στην πνευματική καλλιέργεια και ανύψωση του γένους προεπαναστατικά είναι ανεπανάληπτος και ανεκτίμητος. Αρκεί να δούμε τα λόγια των μελετητών του Κοραή, Ελλήνων και ξένων, και θα αντιληφθούμε την σημασία τους. Η έκδοση της Χάρτας του και του Θουρίου είναι και αυτή μέσα στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και του ελεγχόμενου ευρωπαϊκού "φιλελληνισμού", ο οποίος προερχόταν από μία στείρα σχεδόν αρχαιολατρεία. Με όλους αυτούς τους προβληματισμούς, που αδυνατώ σε πολλούς να δώσω ικανοποιητική απάντηση, πραγματικά δεν γνωρίζω αν η συμβολή του Ρήγα είναι τόσο σημαντική ή απλά υπερεκτιμημένη λόγω του μαρτυρικού και προώρου θανάτου του. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι αμέσως μετά την δημιουργία της ελληνικής πολιτείας, μέσα στα πλαίσια του ρομαντισμού που κυριαρχούσε στην Ευρώπη και που άμεσο αντίκτυπο είχε και στην χώρα μας, καθώς και στην προσπάθεια προβολής των αγώνων του Έθνους για την Ελευθερία πολλοί ηρωοποιήθηκαν και πάρα πολλοί έμεινα στην αφάνεια! Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Κολοκοτρώνης πέθανε στην φυλακή, την Μπουμπουλίνα την δολοφόνησαν και στην Μαντώ Μαυρογένους αρνήθηκαν να δώσουν σύνταξη αγωνιστού διότι δεν θεωρήθηκε ότι προσέφερε πολλά στον Αγώνα (είχε προσφέρει απλά όλη της την περιουσία και την προσωπική της σημαντική συμβολή!!!!!!)!
Με εκτίμηση,
Αλέξανδρος
συγχαρητήρια και για τον κόπο της συλλογής των στοιχείων και για την προσπάθειά σου να ανασυνθέσεις για όλους εμάς το πορτραίτο του Ρήγα. Οφείλω, όμως, να έχω κάποιες μικρές ενστάσεις, τόσο για το μέγεθος του έργου του, όσο και για την δράση του. Μήπως η "αποθέωση" του Ρήγα έγινε εξαιτίας του προώρου θανάτου του και μόνο; Αναφορικά με την καταγωγή του δε, με βάζει σε πολλές σκέψεις το γεγονός ότι, ενώ γνωρίζουμε πληθώρα στοιχείων για τις εγκύκλιες σπουδές του και για την οικογένειά του, δεν γνωρίζουμε το επίθετό του! Τότε πώς γνωρίζουμε πού εφοίτησε, ότι ήταν καλός μαθητής κτλ.; Το όνομα Ρήγας, όπως και όλα εκείνα τα οποία παρέπεμπαν σε αυτοκράτορες του Βυζαντίου και σε τίτλους ευγενείας, ήταν ιδιαιτέρως διαδεδομένα στον υπόδουλο ελληνισμό. Ρήγας - Ρήγαινα, Λασκαρίνα κτλ απαντώνται συχνά σε όλες τις περιοχές της υποδούλου Ελλάδος. Επιπλέον, αναφορικά με το έργο του, πλην της Χάρτας και του Θουρίου, όλα τα υπόλοιπα αποτελούν μεταφράσεις έργων του Διαφωτισμού, πολλά από αυτά μάλιστα και απλά προς τέρψιν των αναγνωστών του ή ίσως για εμπορική επιτυχία. Γνωρίζουμε άπαντες τον Ρήγα, ο οποίος δεν εξέδωσε ούτε ένα έργο της αρχαίας γραμματείας, και σχεδόν αγνοούμε τον Αδαμάντιο Κοραή, ο οποίος αφιέρωσε την ζωή του στην μελέτη και έκδοση πλείστων όσων έργων της αρχαίας γραμματείας και η συμβολή του οποίου στην πνευματική καλλιέργεια και ανύψωση του γένους προεπαναστατικά είναι ανεπανάληπτος και ανεκτίμητος. Αρκεί να δούμε τα λόγια των μελετητών του Κοραή, Ελλήνων και ξένων, και θα αντιληφθούμε την σημασία τους. Η έκδοση της Χάρτας του και του Θουρίου είναι και αυτή μέσα στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και του ελεγχόμενου ευρωπαϊκού "φιλελληνισμού", ο οποίος προερχόταν από μία στείρα σχεδόν αρχαιολατρεία. Με όλους αυτούς τους προβληματισμούς, που αδυνατώ σε πολλούς να δώσω ικανοποιητική απάντηση, πραγματικά δεν γνωρίζω αν η συμβολή του Ρήγα είναι τόσο σημαντική ή απλά υπερεκτιμημένη λόγω του μαρτυρικού και προώρου θανάτου του. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι αμέσως μετά την δημιουργία της ελληνικής πολιτείας, μέσα στα πλαίσια του ρομαντισμού που κυριαρχούσε στην Ευρώπη και που άμεσο αντίκτυπο είχε και στην χώρα μας, καθώς και στην προσπάθεια προβολής των αγώνων του Έθνους για την Ελευθερία πολλοί ηρωοποιήθηκαν και πάρα πολλοί έμεινα στην αφάνεια! Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Κολοκοτρώνης πέθανε στην φυλακή, την Μπουμπουλίνα την δολοφόνησαν και στην Μαντώ Μαυρογένους αρνήθηκαν να δώσουν σύνταξη αγωνιστού διότι δεν θεωρήθηκε ότι προσέφερε πολλά στον Αγώνα (είχε προσφέρει απλά όλη της την περιουσία και την προσωπική της σημαντική συμβολή!!!!!!)!
Με εκτίμηση,
Αλέξανδρος
03.Γρηγόριος ο Ε
Ο Γρηγόριος ο Ε γεννήθηκε το 1746 στη Δημητσάνα. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Αγγελόπουλος.
Φοίτησε στο σχολείο της γενέτειράς του και εν συνεχεία στην Αθήνα. Από εκεί πήγε στη Σμύρνη κοντά στο θείο του και φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης ενώ παράλληλα εργαζόταν. Έπειτα φεύγει στην Πάτμο για να γίνει μοναχός. Στη Σμύρνη επιστρέφει το 1775 και χειροτονείται διάκονος από τον μητροπολίτη Σμύρνης Προκόπιο. Το 1785 ανεβαίνει στον μητροπολιτικό θρόνο της Σμύρνης.
Στη Σμύρνη τον βρίσκουν τα γεγονότα της πατρίδας του ύστερα από την αποτυχία του Ορλόφ του 1770 μα και η φοβερή σφαγή της Σμύρνης το 1797. Τον αυτό χρόνο εκλέγεται για πρώτη φορά πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Συνολικά πατριάρχευσε τρεις φορές ( 1797, 1818, 1821 )
Ο Γρηγόριος είναι μια από τις πιο αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της εποχής του. Η θέση του στον πατριαρχικό θρόνο, η καθαίρεσή του, η επαναφορά του και ο απαγχονισμός του συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και καταστάσεις.
Ο Γρηγόριος ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο το 1797 , χρονιά του ρεμπελιού της Σμύρνης και της κατάληψης των Επτανήσων από τον Ναπολέοντα. Είναι η εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία συμμαχεί με τη Ρωσσία και την Αγγλία κατά της Γαλλίας , ενώ στη Βιέννη ο Ρήγας συλλαμβάνεται και θανατώνεται στο Βελιγράδι. Η Πύλη απαιτεί από τον ορθόδοξο πατριάρχη να καταδικάσει την κίνηση των Ελλήνων για συνεργασία με τη Γαλλική Επανάσταση, όπως εκφραζόταν από τον Ρήγα. Ο Γρηγόριος δέχθηκε, έκαψε τα έργα του Ρήγα και τον αφόρισε. Πολλοί θεώρησαν αυτήν την πράξη του αντεθνική. Η ουσία όμως είναι πως ο Γρηγόριος ακολουθεί τη ρωσσική πολιτική, πιστεύει στην ομόδοξη Ρωσσία και προσπαθεί να εφαρμόσει την πολιτική της.
Λίγο μετά την εκδίωξη του Ναπολέοντα από τα Επτάνησα η ρωσσική πολιτική αλλάζει προσανατολισμό και προσεγγίζει τη Γαλλία του Ναπολέοντα. Η πύλη θεωρεί επικίνδυνη τη ρωσσική πολιτική και απομακρύνει το ρωσσόφιλο Γρηγόριο από τον πατριαρχικό θρόνο.
Μετά το 1803 η πολιτική της Πύλης ανασυντάσσεται και στρέφεται προς τη Γαλλία. Ο Σελίμ ο ‘Γ με στήριγμα τον στρατηγό Σεμπαστιάνι προσπαθεί να επιβάλλει την απόλυτη κυριαρχία του στην Αυτοκρατορία. Από το 1805 και μετά η Ρωσσία γίνεται σύμμαχος της Γαλλίας. Στην προσπάθειά του να επιβάλλει τον απολυταρχισμό του , ο Σελίμ επαναφέρει στο θρόνο τον Γρηγόριο που είναι κύριος εκφραστής της ρωσσικής πολιτικής. Έτσι ο Γρηγόριος εμφανίζεται να καλεί τους χριστιανούς να υπερασπίσουν την Πόλη από τις απειλές των Άγγλων. Η τύχη του Γρηγόριου κρίνεται μαζί με την τύχη του Σελίμ ΄Γ. Όταν ο τελευταίος δολοφονείται ύστερα από εξέγερση των γενίτσαρων ο Γρηγόριος χάνει ξανά το θρόνο του.
Το 1819 ο Γρηγόριος καλείται ξανά στο θρόνο. Είναι μια κρίσιμη εποχή για την Οθωμανική Αυτοκρατορία μα και για τον κόσμο γενικότερα. Η Ρωσσία είναι στυλοβάτης της Ιερής Συμμαχίας. Η επαναφορά του Γρηγορίου στο θρόνο του πατριάρχη δε φαίνεται να είναι άσχετη με την απόφαση του Μαχμούτ ΄Γ να συνεχίσει την πολιτική του αδελφού του Σελίμ ΄Γ για την επιβολή απόλυτης μοναρχίας. Η σύγκρουση της Πύλης με τον Αλή Πασά ήταν γεγονός και η Πύλη φοβάται πως η ορθόδοξη εκκλησία θα υποστήριζε τον αποστάτη πασά. Έτσι η επαναφορά του Γρηγορίου είναι πολιτική πράξη της Πύλης.
Η Τρίτη άνοδος του Γρηγορίου στο θρόνο συμπίπτει με την εξάπλωση της Φιλικής Εταιρίας και με τις προετοιμασίες για εθνικό ξεσηκωμό. Ο Γρηγόριος είχε λάβει γνώση της ύπαρξης της Φιλικής Εταιρίας όταν ήταν ακόμα στο Άγιο Όρος από τον Φαρμάκη. Διαφύλαξε το μυστικό των Φιλικών μα δε δέχτηκε να γίνει μέλος. Αυτός που έκαψε τα έργα του Ρήγα και τον αφόρισε καλύπτει τη Φιλική Εταιρία γιατί πιστεύει πως είναι κίνηση της Ρωσσίας.
Τα πράγματα κυλούν γρήγορα. Η σύγκρουση Αλή Πασά και Σουλτάνου ωθεί αντικειμενικά στην επανάσταση των Ελλήνων. Ο πατριάρχης μένει πιστός στη θέση της κάλυψης της κίνησης. Τα πράγματα ανατράπηκαν μόλις ξέσπασε η επανάσταση στις ηγεμονίες και ο Τσάρος από το συνέδριο του Λάουμπαχ καταγγέλλει το κίνημα και τον Υψηλάντη. Οι Τούρκοι απαιτούν την καταδίκη του κινήματος και ο Γρηγόριος δε διστάζει να το κάνει αφού το ίδιο έκανε και η Ρωσσία. Ελπίζει να πείσει για άλλη μια φορά ότι αυτός υπακούει στην πολιτική του Τσάρου αλλά η κατάσταση είχε αλλάξει. Οι αρχές της Κων/πολης εξαπολύουν άγριο διωγμό των χριστιανών καθώς οι φήμες θεωρούν πιθανή την έκρηξη κινήματος και μέσα στην Πόλη. Ο πατριάρχης πρέπει να προστατεύσει τους διωκόμενους. Το ίδιο κάνει και ο Ρώσσος πρεσβευτής Στρογκάνωφ. Μέσα στη θύελλα που συγκλονίζει τον ελληνισμό οι τούρκοι έφθασαν στα νήματα της Φιλικής που οδηγούσαν στο Πατριαρχείο. Διατάσσεται ο απαγχονισμός του Πατριάρχη.
Παρόλο που ιδεολογικά ήταν συντηρητικός και εχθρός των προοδευτικών ιδεών δεν ήταν τουρκόφιλος στο βαθμό που υπήρξαν άλλοι πατριάρχες. Πίστευε στο μεγάλο ρόλο της Ορθόδοξης Ρωσσίας και στο ρόλο του Πατριαρχείου μέσα στα πλαίσια της ρωσσικής πολιτικής. Πίστευε στον ξεχωριστό ρόλο των Ελλήνων στα πλαίσια της ορθόδοξης κοινότητας αλλά πίστευε πως κάθε προοδευτική ιδέα ήταν επικίνδυνος εχθρός.
Όταν το Πατριαρχείο θα προσπαθήσει να υποτάξει τους εξεγερμένους με τα προσκυνοχάρτια οι επαναστατημένοι ύψωναν την πίστη του Χριστού στο αίμα του πατριάρχη.
Στον τομέα της παιδευτικής δραστηριότητας πρέπει να σημειωθεί η ίδρυση και λειτουργία του πατριαρχικού τυπογραφείου το 1798. Ο Γρηγόριος εξηγεί πως το τυπογραφείο αποβλέπει στην αποκλειστική τροφοδότηση του ελληνικού αναγνωστικού κοινού με βιβλία, απαγορεύοντας την εισαγωγή άλλων εντύπων από το εξωτερικό. Έτσι οι εκδόσεις που πραγματοποιήθηκαν από το 1798 – 1821 είναι σχεδόν στο σύνολό τους θρησκευτικού περιεχομένου.
Ο Γρηγόριος καταδίκασε την ονοματοθεσία από την αρχαία ελληνική ιστορία και μυθολογία.
Βιβλιογραφία :
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
Εγκυκλοπαίδεια Ήλιος
[U]
Ο Γρηγόριος ο Ε γεννήθηκε το 1746 στη Δημητσάνα. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Αγγελόπουλος.
Φοίτησε στο σχολείο της γενέτειράς του και εν συνεχεία στην Αθήνα. Από εκεί πήγε στη Σμύρνη κοντά στο θείο του και φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης ενώ παράλληλα εργαζόταν. Έπειτα φεύγει στην Πάτμο για να γίνει μοναχός. Στη Σμύρνη επιστρέφει το 1775 και χειροτονείται διάκονος από τον μητροπολίτη Σμύρνης Προκόπιο. Το 1785 ανεβαίνει στον μητροπολιτικό θρόνο της Σμύρνης.
Στη Σμύρνη τον βρίσκουν τα γεγονότα της πατρίδας του ύστερα από την αποτυχία του Ορλόφ του 1770 μα και η φοβερή σφαγή της Σμύρνης το 1797. Τον αυτό χρόνο εκλέγεται για πρώτη φορά πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Συνολικά πατριάρχευσε τρεις φορές ( 1797, 1818, 1821 )
Ο Γρηγόριος είναι μια από τις πιο αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της εποχής του. Η θέση του στον πατριαρχικό θρόνο, η καθαίρεσή του, η επαναφορά του και ο απαγχονισμός του συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και καταστάσεις.
Ο Γρηγόριος ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο το 1797 , χρονιά του ρεμπελιού της Σμύρνης και της κατάληψης των Επτανήσων από τον Ναπολέοντα. Είναι η εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία συμμαχεί με τη Ρωσσία και την Αγγλία κατά της Γαλλίας , ενώ στη Βιέννη ο Ρήγας συλλαμβάνεται και θανατώνεται στο Βελιγράδι. Η Πύλη απαιτεί από τον ορθόδοξο πατριάρχη να καταδικάσει την κίνηση των Ελλήνων για συνεργασία με τη Γαλλική Επανάσταση, όπως εκφραζόταν από τον Ρήγα. Ο Γρηγόριος δέχθηκε, έκαψε τα έργα του Ρήγα και τον αφόρισε. Πολλοί θεώρησαν αυτήν την πράξη του αντεθνική. Η ουσία όμως είναι πως ο Γρηγόριος ακολουθεί τη ρωσσική πολιτική, πιστεύει στην ομόδοξη Ρωσσία και προσπαθεί να εφαρμόσει την πολιτική της.
Λίγο μετά την εκδίωξη του Ναπολέοντα από τα Επτάνησα η ρωσσική πολιτική αλλάζει προσανατολισμό και προσεγγίζει τη Γαλλία του Ναπολέοντα. Η πύλη θεωρεί επικίνδυνη τη ρωσσική πολιτική και απομακρύνει το ρωσσόφιλο Γρηγόριο από τον πατριαρχικό θρόνο.
Μετά το 1803 η πολιτική της Πύλης ανασυντάσσεται και στρέφεται προς τη Γαλλία. Ο Σελίμ ο ‘Γ με στήριγμα τον στρατηγό Σεμπαστιάνι προσπαθεί να επιβάλλει την απόλυτη κυριαρχία του στην Αυτοκρατορία. Από το 1805 και μετά η Ρωσσία γίνεται σύμμαχος της Γαλλίας. Στην προσπάθειά του να επιβάλλει τον απολυταρχισμό του , ο Σελίμ επαναφέρει στο θρόνο τον Γρηγόριο που είναι κύριος εκφραστής της ρωσσικής πολιτικής. Έτσι ο Γρηγόριος εμφανίζεται να καλεί τους χριστιανούς να υπερασπίσουν την Πόλη από τις απειλές των Άγγλων. Η τύχη του Γρηγόριου κρίνεται μαζί με την τύχη του Σελίμ ΄Γ. Όταν ο τελευταίος δολοφονείται ύστερα από εξέγερση των γενίτσαρων ο Γρηγόριος χάνει ξανά το θρόνο του.
Το 1819 ο Γρηγόριος καλείται ξανά στο θρόνο. Είναι μια κρίσιμη εποχή για την Οθωμανική Αυτοκρατορία μα και για τον κόσμο γενικότερα. Η Ρωσσία είναι στυλοβάτης της Ιερής Συμμαχίας. Η επαναφορά του Γρηγορίου στο θρόνο του πατριάρχη δε φαίνεται να είναι άσχετη με την απόφαση του Μαχμούτ ΄Γ να συνεχίσει την πολιτική του αδελφού του Σελίμ ΄Γ για την επιβολή απόλυτης μοναρχίας. Η σύγκρουση της Πύλης με τον Αλή Πασά ήταν γεγονός και η Πύλη φοβάται πως η ορθόδοξη εκκλησία θα υποστήριζε τον αποστάτη πασά. Έτσι η επαναφορά του Γρηγορίου είναι πολιτική πράξη της Πύλης.
Η Τρίτη άνοδος του Γρηγορίου στο θρόνο συμπίπτει με την εξάπλωση της Φιλικής Εταιρίας και με τις προετοιμασίες για εθνικό ξεσηκωμό. Ο Γρηγόριος είχε λάβει γνώση της ύπαρξης της Φιλικής Εταιρίας όταν ήταν ακόμα στο Άγιο Όρος από τον Φαρμάκη. Διαφύλαξε το μυστικό των Φιλικών μα δε δέχτηκε να γίνει μέλος. Αυτός που έκαψε τα έργα του Ρήγα και τον αφόρισε καλύπτει τη Φιλική Εταιρία γιατί πιστεύει πως είναι κίνηση της Ρωσσίας.
Τα πράγματα κυλούν γρήγορα. Η σύγκρουση Αλή Πασά και Σουλτάνου ωθεί αντικειμενικά στην επανάσταση των Ελλήνων. Ο πατριάρχης μένει πιστός στη θέση της κάλυψης της κίνησης. Τα πράγματα ανατράπηκαν μόλις ξέσπασε η επανάσταση στις ηγεμονίες και ο Τσάρος από το συνέδριο του Λάουμπαχ καταγγέλλει το κίνημα και τον Υψηλάντη. Οι Τούρκοι απαιτούν την καταδίκη του κινήματος και ο Γρηγόριος δε διστάζει να το κάνει αφού το ίδιο έκανε και η Ρωσσία. Ελπίζει να πείσει για άλλη μια φορά ότι αυτός υπακούει στην πολιτική του Τσάρου αλλά η κατάσταση είχε αλλάξει. Οι αρχές της Κων/πολης εξαπολύουν άγριο διωγμό των χριστιανών καθώς οι φήμες θεωρούν πιθανή την έκρηξη κινήματος και μέσα στην Πόλη. Ο πατριάρχης πρέπει να προστατεύσει τους διωκόμενους. Το ίδιο κάνει και ο Ρώσσος πρεσβευτής Στρογκάνωφ. Μέσα στη θύελλα που συγκλονίζει τον ελληνισμό οι τούρκοι έφθασαν στα νήματα της Φιλικής που οδηγούσαν στο Πατριαρχείο. Διατάσσεται ο απαγχονισμός του Πατριάρχη.
Παρόλο που ιδεολογικά ήταν συντηρητικός και εχθρός των προοδευτικών ιδεών δεν ήταν τουρκόφιλος στο βαθμό που υπήρξαν άλλοι πατριάρχες. Πίστευε στο μεγάλο ρόλο της Ορθόδοξης Ρωσσίας και στο ρόλο του Πατριαρχείου μέσα στα πλαίσια της ρωσσικής πολιτικής. Πίστευε στον ξεχωριστό ρόλο των Ελλήνων στα πλαίσια της ορθόδοξης κοινότητας αλλά πίστευε πως κάθε προοδευτική ιδέα ήταν επικίνδυνος εχθρός.
Όταν το Πατριαρχείο θα προσπαθήσει να υποτάξει τους εξεγερμένους με τα προσκυνοχάρτια οι επαναστατημένοι ύψωναν την πίστη του Χριστού στο αίμα του πατριάρχη.
Στον τομέα της παιδευτικής δραστηριότητας πρέπει να σημειωθεί η ίδρυση και λειτουργία του πατριαρχικού τυπογραφείου το 1798. Ο Γρηγόριος εξηγεί πως το τυπογραφείο αποβλέπει στην αποκλειστική τροφοδότηση του ελληνικού αναγνωστικού κοινού με βιβλία, απαγορεύοντας την εισαγωγή άλλων εντύπων από το εξωτερικό. Έτσι οι εκδόσεις που πραγματοποιήθηκαν από το 1798 – 1821 είναι σχεδόν στο σύνολό τους θρησκευτικού περιεχομένου.
Ο Γρηγόριος καταδίκασε την ονοματοθεσία από την αρχαία ελληνική ιστορία και μυθολογία.
Βιβλιογραφία :
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
Εγκυκλοπαίδεια Ήλιος
[U]
Από το Ισραήλ στην Αθήνα
Αντίγραφα της αλληλογραφίας μεταξύ Αϊνστάιν και Καραθεοδωρή σε ελληνικά χέρια
Ένα από τα αντίγραφα που έφτασαν σε ελληνικά χέρια
Αθήνα
Αντίγραφα επιστολών, που αντάλλαξαν ο Αλμπερτ Αϊνστάιν με τον διακεκριμένο Έλληνα μαθηματικό Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, παρέδωσε την Τρίτη ο πρεσβευτής του Ισραήλ στην Αθήνα Ραμ Αβιράμ στον υφυπουργό Εξωτερικών Ευριπίδη Στυλιανίδη.
Οι πρωτότυπες επιστολές φυλάσσονται στο Μουσείο Αϊνστάιν στο Ισραήλ.
Η ελληνική πλευρά ζήτησε επίσημα από το Ισραήλ και κάποιες πρωτότυπες επιστολές. Οι επιστολές αυτές, καθώς και άλλα αντικείμενα του Καραθεοδωρή από ευρωπαϊκά και αμερικανικά πανεπιστήμια προορίζονται για το υπό σύσταση μουσείο που φέρει το όνομα του στην Κομοτηνή, γενέτειρα του διακεκριμένου επιστήμονα, είπε ο κ. Στυλιανίδης.
Ο Καραθεοδωρής γεννήθηκε το 1873 και πέθανε το 1950, διακρίθηκε ως καθηγητής σε μεγάλα γερμανικά πανεπιστήμια, θεμελίωσε το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης και εκσυγχρόνισε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
news.in.gr, με πληροφορίες από ΑΠΕ
Αντίγραφα της αλληλογραφίας μεταξύ Αϊνστάιν και Καραθεοδωρή σε ελληνικά χέρια
Ένα από τα αντίγραφα που έφτασαν σε ελληνικά χέρια
Αθήνα
Αντίγραφα επιστολών, που αντάλλαξαν ο Αλμπερτ Αϊνστάιν με τον διακεκριμένο Έλληνα μαθηματικό Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, παρέδωσε την Τρίτη ο πρεσβευτής του Ισραήλ στην Αθήνα Ραμ Αβιράμ στον υφυπουργό Εξωτερικών Ευριπίδη Στυλιανίδη.
Οι πρωτότυπες επιστολές φυλάσσονται στο Μουσείο Αϊνστάιν στο Ισραήλ.
Η ελληνική πλευρά ζήτησε επίσημα από το Ισραήλ και κάποιες πρωτότυπες επιστολές. Οι επιστολές αυτές, καθώς και άλλα αντικείμενα του Καραθεοδωρή από ευρωπαϊκά και αμερικανικά πανεπιστήμια προορίζονται για το υπό σύσταση μουσείο που φέρει το όνομα του στην Κομοτηνή, γενέτειρα του διακεκριμένου επιστήμονα, είπε ο κ. Στυλιανίδης.
Ο Καραθεοδωρής γεννήθηκε το 1873 και πέθανε το 1950, διακρίθηκε ως καθηγητής σε μεγάλα γερμανικά πανεπιστήμια, θεμελίωσε το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης και εκσυγχρόνισε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
news.in.gr, με πληροφορίες από ΑΠΕ
Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἀπάντων
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
04.ΠΛΑΤΩΝ
Η δύναμη του ελληνικού πνεύματος ενσαρκώνεται διαχρονικά στο πρόσωπο του Πλάτωνος.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 427 π.Χ. Ο πατέρας του Αρίστων καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια, αλλά και η μητέρα του Περικτυόνη καταγόταν από παλιά αρχοντική γενιά που έφτανε ως το Σόλωνα.
Ως γιος πλούσιας οικογένειας ανατράφηκε και μορφώθηκε με επιμέλεια. Προικισμένος με καλλιτεχνικές ικανότητες, ασχολήθηκε με την ποίηση. Το αρχικό του όνομα ήταν Αριστοκλής. Αργότερα, σύμφωνα με σχετική παράδοση, τον είπαν Πλάτωνα, επειδή είχε πλατύ στήθος και πλατύ μέτωπο.
Όταν το 404 π. Χ. μετά τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, γεμίζονταν τα τείχη των Αθηνών, ο Πλάτων ήταν 23 ετών. Είχε ήδη γνωρίσει το Σωκράτη, η διδασκαλία του οποίου τον επηρέασε βαθύτατα, ώστε εγκατέλειψε οριστικά την ποίηση και αφοσιώθηκε στη φιλοσοφία.
Ως πιστός μαθητής και αχώριστος σύντροφος του Σωκράτη θα συνεχίσει το έργο του. Αργότερα, μετά τη θανατική καταδίκη του δασκάλου του, συνθέτει μια πλούσια σειρά από φιλοσοφικούς διάλογους, οι οποίοι εξετάζουν τους διαχρονικούς προβληματισμούς του ανθρώπου για το Θεό, τη φύση, την ψυχή, τη γνώση, την ανθρώπινη κοινωνία, την Πολιτεία.
Έτσι ο Πλάτων αναπτύσσει τις φιλοσοφικές του θεωρίες, οι οποίες παρουσιάζονται σαν ιδέες του Σωκράτη, προβάλλοντας ταυτόχρονα την προσωπικότητα και την αρετή του δασκάλου του, μέσα από την αναπαράσταση της διαλογικής διδασκαλίας του.
Εκτός από την Απολογία, που δεν έχει διαλογική μορφή, είκοσι πέντε, περίπου, διάλογοι, θεωρούνται γνήσια έργα του Πλάτωνα. Αξιοποιώντας τη λογοτεχνική του ικανότητα, δίνει σ' αυτά το δραματικό στοιχείο της τραγωδίας, επειδή ο διάλογος, από αισθητική άποψη, ζωντανεύει τα πρόσωπα και τα θέματα. Το κάθε έργο, έχει ως τίτλο το όνομα του κυριότερου, ύστερα από το Σωκράτη, προσώπου που συμμετέχει στο διάλογο, (Πρωταγόρας, Γοργίας, Κρίτων, Φαίδων, Φαίδρος κ. α. ). Μόνο στους «Νόμους» δεν υπάρχει ο Σωκράτης.
Αναθρεμμένος σε οικογένεια με αριστοκρατική πολιτική παράδοση, ο Πλάτων δεν αναμείχθηκε στη πολιτική ζωή της Αθήνας, αν και είχε δυνατότητα πρόσβασης. Η δημοκρατική παράταξη που ήταν τότε στην εξουσία δεν ικανοποιούσε τις προσδοκίες του.
Από την άλλη πλευρά, η μεταβατική εποχή, στην οποία ζούσε έδειχνε την αποδυνάμωση της σύγχρονης ορατικής οργάνωσης ( Πόλις - Κράτος ). Με τα έργα του «Πολιτεία» και «Νόμοι» ο Πλάτων εκφράζει το αίτημα του καιρού του για τη δημιουργία νέας μορφής πολιτεύματος.
Από τα πολλά και μακρινά ταξίδια που έκανε αποκόμισε γνώσεις και εμπειρίες, αλλά δοκίμασε και περιπέτειες που σημάδεψαν τη ζωή του. Πρώτα, πήγε στην Αίγυπτο, οπού γνώρισε και μελέτησε τον πανάρχαιο πολιτισμό της. Μάλιστα του έκανε εντύπωση η σταθερότητα των σύγχρονων πολιτικών και κοινωνικών θεσμών της χώρας. Από εκεί πήγε στην Κυρήνη, όπου έμεινε λίγο καιρό κοντά στο διάσημο μαθηματικό Θεόδωρο, εμπλουτίζοντας τις γνώσεις του στη Γεωμετρία.
Το 387 π. χ., σε ηλικία σαράντα ετών πήγε στην κάτω Ιταλία. Εκεί είχε την ευκαιρία να μελετήσει τις θεωρίες των τοπικών φιλοσοφικών σχολών. Κατόπιν πήγε στη Σικελία, όπου έμεινε φιλοξενούμενος στην Αυλή του Τύραννου των Συρακουσών Διονυσίου του Α και συνδέθηκε φιλικά με το Δίωνα, τον αδελφό της γυναίκας του Τύραννου. Φαίνεται ότι η ελευθέρια με την οποία μιλούσε ο Πλάτων δυσαρέστησε το Διονύσιο, ο οποίος τον επιβίβασε με τη βία σε ένα πλοίο που έφευγε για την Ελλάδα. Ο κυβερνήτης του πλοίου πούλησε τον Πλάτωνα ως δούλο στην Αίγινα. Ευτυχώς κάποιος γνωστός του από την Κυρήνη τον αναγνώρισε και αφού τον εξαγόρασε, τον απελευθέρωσε. Έτσι ο Πλάτων γύρισε πάλι στην Αθηνά.
Γνωστός πια στους φιλοσοφικούς κύκλους από τις συζητήσεις του και τα συγγράμματα που είχε ήδη δημοσιεύσει, ο Πλάτων ίδρυσε το 385 π. χ. περίπου, φιλοσοφική σχολή με το όνομα Ακαδημία. Ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα επιδίωκε την επιστημονική μελέτη. Γι' αυτό στη σχολή διδάσκονταν η αστρονομία, τα μαθηματικά και κυρίως η φιλοσοφία. Η Ακαδημία, η οποία λειτουργούσε πάνω από εννιακόσια χρόνια, έκλεισε τον 6ο αι. μ. χ. μετά από διαταγή του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Εκεί ο μεγάλος δάσκαλος εργάστηκε δημιουργικά πάνω από 20 χρόνια, αναπτύσσοντας τις φιλοσοφικές του θεωρίες σχετικά με την οντολογία, που θέτει το ερώτημα τι είναι «ον» και φτάνει στη διατύπωση της θεωρίας των ιδεών.
Η Πλατωνική διαλεκτική αντιμετωπίζει τα προβλήματα, χρησιμοποιώντας τη μέθοδο των ερωτήσεων και απαντήσεων και μέσα από το πρίσμα των αντίθετων απόψεων ( θετικών και αρνητικών ) καταλήγει σε συμπεράσματα. Οι ερωτήσεις αποτελούν ερεθίσματα για την ψυχή, η οποία είναι αθάνατη, αφού με την ανάκληση της μνήμης θυμάται τις αιώνιες αλήθειες που είχε δει στη διάρκεια της προϋπάρξεως της στον υπερουράνιο χώρο και με το βατήρα του έρωτα ωθείται στη θέασή τους. Στην πολιτική φιλοσοφία ο Πλάτων θεωρεί ότι πολιτική εξουσία πρέπει να ασκείται από σώφρονες, οι οποίοι φτάνουν στην πολιτική αρετή μέσω της παιδείας. Όταν το 367 π. χ. πέθανε ο τύραννος των Συρακουσών τον Διονύσιος Α, ο νεαρός γιος και διάδοχος του προσκάλεσε τον Πλάτωνα στη Σικελία ως δάσκαλο και σύμβουλο του. Έτσι ταξίδεψε για δεύτερη φορά στο νησί, με την ελπίδα να πραγματοποιήσει τις πολιτικές του ιδέες, γιατί πίστευε ότι θα λείψουν τα δείνα από τις κοινωνίες, αν οι φιλόσοφοι γίνουν πολιτικοί ηγέτες η οι πολιτικοί ηγέτες φιλόσοφοι. Η προσπάθεια του όμως βρήκε εμπόδιο στην προσωπικότητα του νέου τύραννου. Μετά από λίγα χρόνια, το 361 π. χ. πήγε στη Σικελία για τρίτη φορά.
Ο Διονύσιος Β όμως, φοβούμενος ενδεχόμενη συνωμοσία εναντίον του δεν τήρησε την υπόσχεση του για συνεργασία με τον Πλάτωνα και τον οδήγησε στη φυλακή. Με τη μεσολάβηση του φιλόσοφου φίλου του Αρχύττα Ταραντίνου, ο Πλάτων απελευθερώθηκε και γύρισε στην Αθήνα, όπου πέρασε ειρηνικά τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του. Έμεινε άγαμος και ως τα βαθιά του γεράματα δίδασκε, συζητούσε και έγραφε. Το έργο του άσκησε μεγάλη επίδραση από την αρχαιότητα έως σήμερα. Πέθανε το 347 π. χ. σε ηλικία ογδόντα χρονών, αφήνοντας ένα έργο γεμάτο θεία πνοή.
Η δύναμη του ελληνικού πνεύματος ενσαρκώνεται διαχρονικά στο πρόσωπο του Πλάτωνος.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 427 π.Χ. Ο πατέρας του Αρίστων καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια, αλλά και η μητέρα του Περικτυόνη καταγόταν από παλιά αρχοντική γενιά που έφτανε ως το Σόλωνα.Ως γιος πλούσιας οικογένειας ανατράφηκε και μορφώθηκε με επιμέλεια. Προικισμένος με καλλιτεχνικές ικανότητες, ασχολήθηκε με την ποίηση. Το αρχικό του όνομα ήταν Αριστοκλής. Αργότερα, σύμφωνα με σχετική παράδοση, τον είπαν Πλάτωνα, επειδή είχε πλατύ στήθος και πλατύ μέτωπο.
Όταν το 404 π. Χ. μετά τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, γεμίζονταν τα τείχη των Αθηνών, ο Πλάτων ήταν 23 ετών. Είχε ήδη γνωρίσει το Σωκράτη, η διδασκαλία του οποίου τον επηρέασε βαθύτατα, ώστε εγκατέλειψε οριστικά την ποίηση και αφοσιώθηκε στη φιλοσοφία.
Ως πιστός μαθητής και αχώριστος σύντροφος του Σωκράτη θα συνεχίσει το έργο του. Αργότερα, μετά τη θανατική καταδίκη του δασκάλου του, συνθέτει μια πλούσια σειρά από φιλοσοφικούς διάλογους, οι οποίοι εξετάζουν τους διαχρονικούς προβληματισμούς του ανθρώπου για το Θεό, τη φύση, την ψυχή, τη γνώση, την ανθρώπινη κοινωνία, την Πολιτεία.
Έτσι ο Πλάτων αναπτύσσει τις φιλοσοφικές του θεωρίες, οι οποίες παρουσιάζονται σαν ιδέες του Σωκράτη, προβάλλοντας ταυτόχρονα την προσωπικότητα και την αρετή του δασκάλου του, μέσα από την αναπαράσταση της διαλογικής διδασκαλίας του.
Εκτός από την Απολογία, που δεν έχει διαλογική μορφή, είκοσι πέντε, περίπου, διάλογοι, θεωρούνται γνήσια έργα του Πλάτωνα. Αξιοποιώντας τη λογοτεχνική του ικανότητα, δίνει σ' αυτά το δραματικό στοιχείο της τραγωδίας, επειδή ο διάλογος, από αισθητική άποψη, ζωντανεύει τα πρόσωπα και τα θέματα. Το κάθε έργο, έχει ως τίτλο το όνομα του κυριότερου, ύστερα από το Σωκράτη, προσώπου που συμμετέχει στο διάλογο, (Πρωταγόρας, Γοργίας, Κρίτων, Φαίδων, Φαίδρος κ. α. ). Μόνο στους «Νόμους» δεν υπάρχει ο Σωκράτης.
Αναθρεμμένος σε οικογένεια με αριστοκρατική πολιτική παράδοση, ο Πλάτων δεν αναμείχθηκε στη πολιτική ζωή της Αθήνας, αν και είχε δυνατότητα πρόσβασης. Η δημοκρατική παράταξη που ήταν τότε στην εξουσία δεν ικανοποιούσε τις προσδοκίες του.
Από την άλλη πλευρά, η μεταβατική εποχή, στην οποία ζούσε έδειχνε την αποδυνάμωση της σύγχρονης ορατικής οργάνωσης ( Πόλις - Κράτος ). Με τα έργα του «Πολιτεία» και «Νόμοι» ο Πλάτων εκφράζει το αίτημα του καιρού του για τη δημιουργία νέας μορφής πολιτεύματος.
Από τα πολλά και μακρινά ταξίδια που έκανε αποκόμισε γνώσεις και εμπειρίες, αλλά δοκίμασε και περιπέτειες που σημάδεψαν τη ζωή του. Πρώτα, πήγε στην Αίγυπτο, οπού γνώρισε και μελέτησε τον πανάρχαιο πολιτισμό της. Μάλιστα του έκανε εντύπωση η σταθερότητα των σύγχρονων πολιτικών και κοινωνικών θεσμών της χώρας. Από εκεί πήγε στην Κυρήνη, όπου έμεινε λίγο καιρό κοντά στο διάσημο μαθηματικό Θεόδωρο, εμπλουτίζοντας τις γνώσεις του στη Γεωμετρία.
Το 387 π. χ., σε ηλικία σαράντα ετών πήγε στην κάτω Ιταλία. Εκεί είχε την ευκαιρία να μελετήσει τις θεωρίες των τοπικών φιλοσοφικών σχολών. Κατόπιν πήγε στη Σικελία, όπου έμεινε φιλοξενούμενος στην Αυλή του Τύραννου των Συρακουσών Διονυσίου του Α και συνδέθηκε φιλικά με το Δίωνα, τον αδελφό της γυναίκας του Τύραννου. Φαίνεται ότι η ελευθέρια με την οποία μιλούσε ο Πλάτων δυσαρέστησε το Διονύσιο, ο οποίος τον επιβίβασε με τη βία σε ένα πλοίο που έφευγε για την Ελλάδα. Ο κυβερνήτης του πλοίου πούλησε τον Πλάτωνα ως δούλο στην Αίγινα. Ευτυχώς κάποιος γνωστός του από την Κυρήνη τον αναγνώρισε και αφού τον εξαγόρασε, τον απελευθέρωσε. Έτσι ο Πλάτων γύρισε πάλι στην Αθηνά.
Γνωστός πια στους φιλοσοφικούς κύκλους από τις συζητήσεις του και τα συγγράμματα που είχε ήδη δημοσιεύσει, ο Πλάτων ίδρυσε το 385 π. χ. περίπου, φιλοσοφική σχολή με το όνομα Ακαδημία. Ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα επιδίωκε την επιστημονική μελέτη. Γι' αυτό στη σχολή διδάσκονταν η αστρονομία, τα μαθηματικά και κυρίως η φιλοσοφία. Η Ακαδημία, η οποία λειτουργούσε πάνω από εννιακόσια χρόνια, έκλεισε τον 6ο αι. μ. χ. μετά από διαταγή του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Εκεί ο μεγάλος δάσκαλος εργάστηκε δημιουργικά πάνω από 20 χρόνια, αναπτύσσοντας τις φιλοσοφικές του θεωρίες σχετικά με την οντολογία, που θέτει το ερώτημα τι είναι «ον» και φτάνει στη διατύπωση της θεωρίας των ιδεών.
Η Πλατωνική διαλεκτική αντιμετωπίζει τα προβλήματα, χρησιμοποιώντας τη μέθοδο των ερωτήσεων και απαντήσεων και μέσα από το πρίσμα των αντίθετων απόψεων ( θετικών και αρνητικών ) καταλήγει σε συμπεράσματα. Οι ερωτήσεις αποτελούν ερεθίσματα για την ψυχή, η οποία είναι αθάνατη, αφού με την ανάκληση της μνήμης θυμάται τις αιώνιες αλήθειες που είχε δει στη διάρκεια της προϋπάρξεως της στον υπερουράνιο χώρο και με το βατήρα του έρωτα ωθείται στη θέασή τους. Στην πολιτική φιλοσοφία ο Πλάτων θεωρεί ότι πολιτική εξουσία πρέπει να ασκείται από σώφρονες, οι οποίοι φτάνουν στην πολιτική αρετή μέσω της παιδείας. Όταν το 367 π. χ. πέθανε ο τύραννος των Συρακουσών τον Διονύσιος Α, ο νεαρός γιος και διάδοχος του προσκάλεσε τον Πλάτωνα στη Σικελία ως δάσκαλο και σύμβουλο του. Έτσι ταξίδεψε για δεύτερη φορά στο νησί, με την ελπίδα να πραγματοποιήσει τις πολιτικές του ιδέες, γιατί πίστευε ότι θα λείψουν τα δείνα από τις κοινωνίες, αν οι φιλόσοφοι γίνουν πολιτικοί ηγέτες η οι πολιτικοί ηγέτες φιλόσοφοι. Η προσπάθεια του όμως βρήκε εμπόδιο στην προσωπικότητα του νέου τύραννου. Μετά από λίγα χρόνια, το 361 π. χ. πήγε στη Σικελία για τρίτη φορά.
Ο Διονύσιος Β όμως, φοβούμενος ενδεχόμενη συνωμοσία εναντίον του δεν τήρησε την υπόσχεση του για συνεργασία με τον Πλάτωνα και τον οδήγησε στη φυλακή. Με τη μεσολάβηση του φιλόσοφου φίλου του Αρχύττα Ταραντίνου, ο Πλάτων απελευθερώθηκε και γύρισε στην Αθήνα, όπου πέρασε ειρηνικά τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του. Έμεινε άγαμος και ως τα βαθιά του γεράματα δίδασκε, συζητούσε και έγραφε. Το έργο του άσκησε μεγάλη επίδραση από την αρχαιότητα έως σήμερα. Πέθανε το 347 π. χ. σε ηλικία ογδόντα χρονών, αφήνοντας ένα έργο γεμάτο θεία πνοή.
Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἀπάντων
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
«Τα πάντα ρει»
05.Ηράκλειτος
Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο κατά το 544 π.Χ.. Ο θάνατός του δεν έχει ορισθεί επακριβώς. Αν λάβουμε όμως υπόψη ότι η ακμή του συμπίπτει με την 69η Ολυμπιάδα (504 π.Χ.-501 π.Χ.) και ότι έζησε 60 έτη μπορούμε να δεχθούμε ότι ο θάνατός του συνέβη το 484 π.Χ.
Πατέρας του αναφέρεται ο Βλύσων (ή Βλόσων) ή Ηράκων. Ανήκε στο γένος των Ανδροκλειδών, εκείνων δηλαδή που υπό την Αρχηγία του Ανδρόκλου, του γιου του Βασιλέα των Αθηνών Κόδρου, εξορμήσθηκαν από την Αθήνα και έκτισαν στην Ιωνία (Μικρά Ασία) την Έφεσο. Οι περί του βίου του όμως αναφερόμενες ειδήσεις είναι πολύ λίγες.
Κατά τον Διογένη Λαέρτιο ο Ηράκλειτος υπήρξε από παιδικής του ηλικίας άξιος θαυμασμού. Αν και δεν υπήρξε κανενός άλλου μαθητής επαναλάμβανε ότι είχε ρωτήσει τον εαυτόν του και είχε μάθει τα πάντα από τον εαυτό του. Από δε τα διασωθέντα αποσπάσματα του έργου του φαίνεται ότι γνώριζε πολύ καλά σχεδόν όλα τα συγγράμματα των προγενεστέρων φιλοσόφων, των επικών και ελεγειακών ποιητών καθώς και όλες τις ιστορικές συγγραφές που κυκλοφορούσαν στην εποχή του στην Ιωνία.
Η εποχή του είναι μεταβατική και σηματοδοτείται από μεγάλες κοινωνικές πολιτικές και οικονομικές αλλαγές. Η φιλοσοφία του αντιμετωπίζει κριτικά τις εξελίξεις της εποχής του και παίρνει αποστάσεις τόσο από τη μυθική παράδοση όσο και από τη νέα κοινωνία που ανατέλει.
Από τα λιγοστά αποσπάσματα που έχουν διασωθεί φαίνεται πως ο χαρακτήρας του γραπτού έργου του είναι αποφθεγματικός. Η δομή και η σύνθεση των αφορισμών του είναι λεπτομερειακά επεξεργασμένη και το ύφος του αινιγματικό. Αυτός είναι άλλωστε ο βασικός λόγος για τον οποίο αποκλήθηκε «σκοτεινός».
''O άναξ του εν Δελφοίς μαντείον ουτε φενερώνει..ουτε αποκρύπτη....σημαίνει''
Ο βασιλιάς στον οποίο ανήκει το δελφικό μαντείο ούτε λέγει ούτε κρύπτει αλλά δίνει σημάδια.
Χαρακτηρίζοντας με αυτόν τον τρόπο το έργο του ο Ηράκλειτος υποδεικνύει ότι δεν αποκαλύπτει τη σκέψη του με άμεσο τρόπο, ούτε όμως επιχειρεί να παραπλανήσει τους ακροατές του. Παρέχει τα σημάδια, τα οποία εκείνοι καλούνται να εννοήσουν με τον ορθό τρόπο. Η φιλοσοφία του, πάλι με τα λόγια του ίδιου, δεν είναι μια αυθαίρετη και υποκειμενική κατασκευή αλλά μια έκφραση του λόγου που διέπει τα πάντα, όσο και αν μένει απρόσιτος στους πολλούς. Η δυσκολία κατανόησης του λόγου του δεν οφείλεται επομένως σε δική του ιδιορρυθμία, αλλά στην αδυναμία των πολλών να εννοήσουν όχι τα λόγια του αλλά τον ίδιο τον «λόγο».
Στον Ηράκλειτο η έννοια λόγος έχει πολλές σημασίες και εννοιακές αποχρώσεις. Σημαίνει ομιλία (προφορικός λόγος) αλλά και ρυθμιστική αρχή που διέπει το σύνολο της πραγματικότητας και συνδέει με σχέσεις αναλογίας τα πάντα. Επομένως, εδώ ο λόγος είναι η αιώνια καθολική σχέση που ρυθμίζει την πραγματικότητα, όπως αυτή εκφράζεται γλωσσικά.
Μέλημα του φιλόσοφου είναι η αφύπνιση των ανθρώπων και η καθοδήγησή τους προς την ομολογία, προς τη λογική σκέψη που καθορίζει και συνδέει τη βαθύτερη φύση των πραγμάτων. Με αυτόν τον τρόπο διακρίνει την «πολυμάθεια» από την ουσιαστική και βαθειά γνώση των πραγμάτων.
Ο κόσμος για τον Ηράκλειτο δεν είναι αποτέλεσμα δημιουργίας ή γένεσης, αλλά προϋπάρχει προαιώνια και περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά, η οποία εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί, χωρίς ποτέ να σβήνει εντελώς.
Το αείζωον πυρ φιανύει μια κυκλική τροχιά κατά την οποία μεταλλάσσεται σε θάλασσα, κατόπιν σε γη, για να ακολουθήσει η αντίστροφη διαδικασία μεταλλαγής της γης σε θάλασσα και της θάλασσας σε φωτιά. Το πυρ του Ηράκλειτου είναι μια κοσμολογική σταθερά που αέναα κινείται και μεταμορφώνεται. Η διαρκής κίνηση και μεταβολή αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, το οποίο εξέφρασε ο φιλόσοφος με την εικόνα ενός ποταμού που παραμένει ίδιος, ενώ το νερό που κυλάει μέσα του αλλάζει διαρκώς. Αντίθετα με τους οπαδούς του, τους αποκαλούμενους Ηρακλείτειους, ο φιλόσοφος μάλλον δεν πίστευε σε μια καθολική ροή και μεταβολή, αλλά επέμενε στη σύνδεση αυτής της μεταβολής με σταθερές παραμέτρους.
Σε ό,τι αφορά στα αντίθετά του, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το «τα ψυχρά θερμαίνονται, τα θερμά ψύχονται, τα υγρά ξηραίνονται, τα ξηρά υγραίνουν», υποδεικνύει ότι οι φαινομενικά αντίθετες καταστάσεις, τάσεις και δυνάμεις, συνδέονται με μια συνεκτική σχέση αρμονίας. Η σχέση των αντιθέτων του δεν εκφράζεται μόνον μέσω του κοινού λόγου, αλλά και ως «πόλεμος» -μια άλλη όψη της αρμονίας, μια κοσμική σταθερά που διέπει τα αντίθετα και παράγει διαρκώς μέσω συγκρούσεων νέες ισορροπίες.
05.Ηράκλειτος
Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο κατά το 544 π.Χ.. Ο θάνατός του δεν έχει ορισθεί επακριβώς. Αν λάβουμε όμως υπόψη ότι η ακμή του συμπίπτει με την 69η Ολυμπιάδα (504 π.Χ.-501 π.Χ.) και ότι έζησε 60 έτη μπορούμε να δεχθούμε ότι ο θάνατός του συνέβη το 484 π.Χ.
Πατέρας του αναφέρεται ο Βλύσων (ή Βλόσων) ή Ηράκων. Ανήκε στο γένος των Ανδροκλειδών, εκείνων δηλαδή που υπό την Αρχηγία του Ανδρόκλου, του γιου του Βασιλέα των Αθηνών Κόδρου, εξορμήσθηκαν από την Αθήνα και έκτισαν στην Ιωνία (Μικρά Ασία) την Έφεσο. Οι περί του βίου του όμως αναφερόμενες ειδήσεις είναι πολύ λίγες.
Κατά τον Διογένη Λαέρτιο ο Ηράκλειτος υπήρξε από παιδικής του ηλικίας άξιος θαυμασμού. Αν και δεν υπήρξε κανενός άλλου μαθητής επαναλάμβανε ότι είχε ρωτήσει τον εαυτόν του και είχε μάθει τα πάντα από τον εαυτό του. Από δε τα διασωθέντα αποσπάσματα του έργου του φαίνεται ότι γνώριζε πολύ καλά σχεδόν όλα τα συγγράμματα των προγενεστέρων φιλοσόφων, των επικών και ελεγειακών ποιητών καθώς και όλες τις ιστορικές συγγραφές που κυκλοφορούσαν στην εποχή του στην Ιωνία.
Η εποχή του είναι μεταβατική και σηματοδοτείται από μεγάλες κοινωνικές πολιτικές και οικονομικές αλλαγές. Η φιλοσοφία του αντιμετωπίζει κριτικά τις εξελίξεις της εποχής του και παίρνει αποστάσεις τόσο από τη μυθική παράδοση όσο και από τη νέα κοινωνία που ανατέλει.
Από τα λιγοστά αποσπάσματα που έχουν διασωθεί φαίνεται πως ο χαρακτήρας του γραπτού έργου του είναι αποφθεγματικός. Η δομή και η σύνθεση των αφορισμών του είναι λεπτομερειακά επεξεργασμένη και το ύφος του αινιγματικό. Αυτός είναι άλλωστε ο βασικός λόγος για τον οποίο αποκλήθηκε «σκοτεινός».
''O άναξ του εν Δελφοίς μαντείον ουτε φενερώνει..ουτε αποκρύπτη....σημαίνει''
Ο βασιλιάς στον οποίο ανήκει το δελφικό μαντείο ούτε λέγει ούτε κρύπτει αλλά δίνει σημάδια.
Χαρακτηρίζοντας με αυτόν τον τρόπο το έργο του ο Ηράκλειτος υποδεικνύει ότι δεν αποκαλύπτει τη σκέψη του με άμεσο τρόπο, ούτε όμως επιχειρεί να παραπλανήσει τους ακροατές του. Παρέχει τα σημάδια, τα οποία εκείνοι καλούνται να εννοήσουν με τον ορθό τρόπο. Η φιλοσοφία του, πάλι με τα λόγια του ίδιου, δεν είναι μια αυθαίρετη και υποκειμενική κατασκευή αλλά μια έκφραση του λόγου που διέπει τα πάντα, όσο και αν μένει απρόσιτος στους πολλούς. Η δυσκολία κατανόησης του λόγου του δεν οφείλεται επομένως σε δική του ιδιορρυθμία, αλλά στην αδυναμία των πολλών να εννοήσουν όχι τα λόγια του αλλά τον ίδιο τον «λόγο».
Στον Ηράκλειτο η έννοια λόγος έχει πολλές σημασίες και εννοιακές αποχρώσεις. Σημαίνει ομιλία (προφορικός λόγος) αλλά και ρυθμιστική αρχή που διέπει το σύνολο της πραγματικότητας και συνδέει με σχέσεις αναλογίας τα πάντα. Επομένως, εδώ ο λόγος είναι η αιώνια καθολική σχέση που ρυθμίζει την πραγματικότητα, όπως αυτή εκφράζεται γλωσσικά.
Μέλημα του φιλόσοφου είναι η αφύπνιση των ανθρώπων και η καθοδήγησή τους προς την ομολογία, προς τη λογική σκέψη που καθορίζει και συνδέει τη βαθύτερη φύση των πραγμάτων. Με αυτόν τον τρόπο διακρίνει την «πολυμάθεια» από την ουσιαστική και βαθειά γνώση των πραγμάτων.
Ο κόσμος για τον Ηράκλειτο δεν είναι αποτέλεσμα δημιουργίας ή γένεσης, αλλά προϋπάρχει προαιώνια και περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά, η οποία εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί, χωρίς ποτέ να σβήνει εντελώς.
Το αείζωον πυρ φιανύει μια κυκλική τροχιά κατά την οποία μεταλλάσσεται σε θάλασσα, κατόπιν σε γη, για να ακολουθήσει η αντίστροφη διαδικασία μεταλλαγής της γης σε θάλασσα και της θάλασσας σε φωτιά. Το πυρ του Ηράκλειτου είναι μια κοσμολογική σταθερά που αέναα κινείται και μεταμορφώνεται. Η διαρκής κίνηση και μεταβολή αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, το οποίο εξέφρασε ο φιλόσοφος με την εικόνα ενός ποταμού που παραμένει ίδιος, ενώ το νερό που κυλάει μέσα του αλλάζει διαρκώς. Αντίθετα με τους οπαδούς του, τους αποκαλούμενους Ηρακλείτειους, ο φιλόσοφος μάλλον δεν πίστευε σε μια καθολική ροή και μεταβολή, αλλά επέμενε στη σύνδεση αυτής της μεταβολής με σταθερές παραμέτρους.
Σε ό,τι αφορά στα αντίθετά του, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το «τα ψυχρά θερμαίνονται, τα θερμά ψύχονται, τα υγρά ξηραίνονται, τα ξηρά υγραίνουν», υποδεικνύει ότι οι φαινομενικά αντίθετες καταστάσεις, τάσεις και δυνάμεις, συνδέονται με μια συνεκτική σχέση αρμονίας. Η σχέση των αντιθέτων του δεν εκφράζεται μόνον μέσω του κοινού λόγου, αλλά και ως «πόλεμος» -μια άλλη όψη της αρμονίας, μια κοσμική σταθερά που διέπει τα αντίθετα και παράγει διαρκώς μέσω συγκρούσεων νέες ισορροπίες.
Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἀπάντων
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
06.ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
Ο μεγάλος φιλόσοφος
Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης, γεννήθηκε το 384 π.Χ. στην πόλη Στάγειρα της Χαλκιδικής. Μαζί με το δάσκαλό του Πλάτωνα αποτελεί τη φωτεινή δυάδα της φιλοσοφικής σκέψης του αρχαίου κόσμου. Υπήρξε σοφός μεγαλοφυής, εγκυκλοπαιδικός, φυσιοδίφης, δημιουργός της λογικής και ο σημαντικότερος από τους διαλεκτικούς της αρχαιότητας.
Ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Β΄, τον οποίο είχε πατέρα ο Φίλιππος. Ο Νικόμαχος, που κατά το Σουίδα είχε γράψει έξι βιβλία φυσικής και ένα ιατρικής, θεωρούσε πρόγονό του τον ομηρικό ήρωα και γιατρό Μαχάονα, το γιο του Ασκληπιού. Πίστευαν ότι και της μητέρας του η καταγωγή ήταν θεϊκή. Ονομαζόταν Φαιστίς, είχε έρθει με Χαλκιδείς αποίκους στα Στάγειρα και ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών.
Ο Αριστοτέλης πρόωρα ορφάνεψε από πατέρα και μητέρα και την κηδεμονία του ανέλαβε ο φίλος του πατέρα του Πρόξενος, που ήταν εγκαταστημένος στον Αταρνέα της μικρασιατικής Αιολίδας, απέναντι από τη Λέσβο. Ο Πρόξενος, που φρόντισε τον Αριστοτέλη σαν δικό του παιδί, τον έστειλε στην Αθήνα σε ηλικία 17 ετών (367 π.Χ.), για να γίνει μαθητής του Πλάτωνα. Πράγματι ο Αριστοτέλης σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνα επί 20 χρόνια (367 - 347), μέχρι τη χρονιά δηλαδή που πέθανε ο δάσκαλός του. Στο περιβάλλον της Ακαδημίας άφηνε κατάπληκτους όλους και τον ίδιο το δάσκαλό του, με την ευφυα και τη φιλοπονία του. Ο Πλάτωνας τον ονόμαζε "νουν της διατριβής" και το σπίτι του "οίκον αναγνώστου".
Όταν το 347 π.Χ. πέθανε ο Πλάτωνας, προέκυψε θέμα διαδόχου στη διεύθυνση της σχολής. Επικρατέστεροι για το αξίωμα ήταν οι τρεις καλύτεροι μαθητές του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοκράτης και ο Σπεύσιππος. Ο Αριστοτέλης τότε μαζί με τον Ξενοκράτη εγκατέλειψε την Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στην Άσσο, πόλη της μικρασιατικής παραλίας, απέναντι από τη Λέσβο. Την Άσσο κυβερνούσαν τότε δύο πλατωνικοί φιλόσοφοι, ο Έραστος και ο Κορίσκος, στους οποίους είχε χαρίσει την πόλη ο ηγεμόνας του Αταρνέα και παλιός μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, Ερμίας. Οι δύο φίλοι, κυβερνήτες της Άσσο, είχαν ιδρύσει εκεί μια φιλοσοφική σχολή, ως παράρτημα της Ακαδημίας.
Στην Άσσο ο Αριστοτέλης δίδαξε τρία χρόνια και μαζί με τους φίλους του κατόρθωσε ό,τι δεν μπόρεσε ο Πλάτωνας. Συνδέθηκαν στενά με τον Ερμία και τον επηρέασαν τόσο, ώστε η τυραννία του να καταστεί πραότερη και δικαιότερη. Το τέλος του τυράννου όμως ήταν τραγικό. Επειδή προέβλεπε την εκστρατεία των Μακεδόνων στην Ασία, συμμάχησε με το Φίλιππο. Γι' αυτό τον συνέλαβαν οι Πέρσες και τον θανάτωσαν με μαρτυρικό σταυρικό θάνατο.
Το 345 π.Χ. ο Αριστοτέλης, ακολουθώντας τη συμβουλή του μαθητή του Θεόφραστου, πέρασε απέναντι στη Λέσβο και εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη, όπου έμεινε και δίδαξε μέχρι το 342 π.Χ. Στο μεταξύ είχε παντρευτεί την ανιψιά και θετή κόρη του Ερμία, την Πυθιάδα, από την οποία απέκτησε κόρη, που πήρε το όνομα της μητέρας της. Μετά το θάνατο της πρώτης του συζύγου ο Αριστοτέλης συνδέθηκε αργότερα στην Αθήνα με τη Σταγειρίτισσα Ερπυλλίδα, από την οποία απέκτησε ένα γιο, το Νικόμαχο.
Το 342 π.Χ. τον προσκάλεσε ο Φίλιππος στη Μακεδονία, για να αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Αλέξανδρου, που ήταν τότε μόλις 13 χρονών. Ο Αριστοτέλης άρχισε με προθυμία το έργο της αγωγής του νεαρού διαδόχου. Φρόντισε να του μεταδώσει το πανελλήνιο πνεύμα και χρησιμοποίησε ως παιδευτικό όργανο τα ομηρικά έπη. Η εκπαίδευση του Αλέξανδρου γινόταν άλλοτε στην Πέλλα και άλλοτε στη Μίεζα, μια κωμόπολη της οποίας τα ερείπια έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη· βρισκόταν στους πρόποδες του βουνού πάνω στο οποίο είναι χτισμένη η σημερινή Νάουσα της Μακεδονίας. Εκεί το 341 π.Χ. πληροφορήθηκε το θάνατο του Ερμία.
Ο Αριστοτέλης έμεινε στη μακεδονική αυλή έξι χρόνια. Όταν ο Αλέξανδρος συνέτριψε την αντίσταση των Θηβαίων και αποκατέστησε την ησυχία στη νότια Ελλάδα, ο Αριστοτέλης πήγε στην Αθήνα (335) και ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή. Για να εγκαταστήσει τη σχολή του διάλεξε το Γυμνάσιο, που λεγόταν και Λύκειο, ανάμεσα στο Λυκαβηττό και τον Ιλισό, κοντά στην πύλη του Διοχάρη, στο σημείο δηλαδή που σήμερα βρίσκεται ο Εθνικός Κήπος. Εκεί υπήρχε άλσος αφιερωμένο στον Απόλλωνα και τις Μούσες. Με χρήματα που του έδωσε άφθονα ο Αλέξανδρος, ο Αριστοτέλης έχτισε μεγαλόπρεπα οικήματα και στοές, που ονομάζονταν "περίπατοι". Ίσως γι' αυτό η σχολή του ονομάστηκε Περιπατητική και οι μαθητές του περιπατητικοί φιλόσοφοι.
Η οργάνωση της σχολής είχε γίνει κατά τα πρότυπα της Πλατωνικής Ακαδημίας. Τα μαθήματα για τους προχωρημένους μαθητές γίνονταν το πρωί ("εωθινός περίπατος") και για τους αρχάριους το απόγευμα ("περί το δειλινόν", "δειλινός περίπατος"). Η πρωινή διδασκαλία ήταν καθαρά φιλοσοφική ("ακροαματική"). Η απογευματινή "ρητορική" και "εξωτερική".
Η σχολή είχε μεγάλη βιβλιοθήκη και τόσο καλά οργανωμένη, ώστε αργότερα χρησίμευσε ως πρότυπο για την ίδρυση των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας και της Περγάμου. Ο Αριστοτέλης μάζεψε χάρτες και όργανα χρήσιμα για τη διδασκαλία των φυσικών μαθημάτων. Έτσι σύντομα η σχολή έγινε περίφημο κέντρο επιστημονικής έρευνας. Στα δεκατρία χρόνια που έμεινε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, που προκαλεί το θαυμασμό μας με τον όγκο και την ποιοτική του αξία. Γιατί είναι άξιο απορίας, πώς ένας άνθρωπος σε τόσο λίγο χρονικό διάστημα συγκέντρωσε και κατέγραψε τόσες πολλές πληροφορίες.
Το 323 π.Χ. με την είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου οι οπαδοί του αντιμακεδονικού κόμματος νόμισαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να εκδικηθούν τους Μακεδόνες στο πρόσωπο του Αριστοτέλη. Το ιερατείο, με εκπρόσωπό του τον ιεροφάντη της Ελευσίνιας Δήμητρας Ευρυμέδοντα, και η σχολή του Ισοκράτη, με το Δημόφιλο, κατηγόρησαν τον Αριστοτέλη για ασέβεια ("γραφή ασεβείας"), επειδή είχε ιδρύσει βωμό στον Ερμία, είχε γράψει τον ύμνο στην Αρετή και το επίγραμμα στον ανδριάντα του Ερμία, στους Δελφούς. Ο Αριστοτέλης όμως, επειδή κατάλαβε τα πραγματικά κίνητρα και τις αληθινές προθέσεις των μηνυτών του, έφυγε για τη Χαλκίδα, προτού γίνει η δίκη του (323 π.Χ.). Εκεί έμεινε, στο σπίτι που είχε από τη μητέρα του, μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του την Ερπυλλίδα και με τα δύο του παιδιά, το Νικόμαχο και την Πυθιάδα.
Το 322 π.Χ. πέθανε στη Χαλκίδα από στομαχικό νόσημα, μέσα σε θλίψη και μελαγχολία. Το σώμα του μεταφέρθηκε στα Στάγειρα, όπου θάφτηκε με εξαιρετικές τιμές. Οι συμπολίτες του τον ανακήρυξαν "οικιστή" της πόλης και έχτισαν βωμό πάνω στον τάφο του. Στη μνήμη του καθιέρωσαν γιορτή, τα "Αριστοτέλεια", και ονόμασαν έναν από τους μήνες "Αριστοτέλειο". Η πλατεία όπου θάφτηκε ορίστηκε ως τόπος των συνεδρίων της βουλής.
Φεύγοντας από την Αθήνα, διευθυντή της σχολής άφησε το μαθητή του Θεόφραστο, που τον έκρινε ως τον πιο κατάλληλο. Έτσι το πνευματικό ίδρυμα του Αριστοτέλη εξακολούθησε να ακτινοβολεί και μετά το θάνατο του μεγάλου δασκάλου.
Η προσωπικότητά του
Ο Αριστοτέλης ως άνθρωπος είχε πιστούς φίλους, αλλά και φοβερούς αντίπαλους (Επίκουρος, Τίμαιος, Ευβουλίδης κ.ά.), γιατί έβλεπαν με φθόνο την ανωτερότητά του και αισθάνονταν ότι η παρουσία του τους μηδενίζει. Γι' αυτό τον διέβαλλαν με κάθε είδους συκοφαντίες. Τον παρουσίαζαν ως φιλάργυρο, φιλήδονο, ραδιούργο, μηχανορράφο, ακόμα ως οργανωτή δολοφονίας του Αλέξανδρου κλπ.
Αντίθετα, από αξιόπιστες πηγές μαθαίνουμε ότι ο Αριστοτέλης υπήρξε η ενσάρκωση του ορθού μέτρου σ' όλες τις εκδηλώσεις της ζωής του. Την έμφυτη ευγένεια και τρυφερότητα της ψυχής του τη βρίσκουμε διάχυτη μέσα στη διαθήκη του. Μέσα σ' αυτή φροντίζει για τη μνήμη των γονέων και του αδερφού του και δε λησμονεί ούτε την οικογένεια του πατρικού φίλου Πρόξενου, που τον ανέθρεψε. Φροντίζει για τη δεύτερη γυναίκα του την Ερπυλλίδα και το γιο που απέκτησε μαζί της, το Νικόμαχο. Ακόμα για την κόρη του Πυθιάδα, καρπό του πρώτου του γάμου. Η μεγάλη του όμως φιλανθρωπία φαίνεται στο σημείο εκείνο της διαθήκης, όπου ορίζει να μην πουληθεί κανείς από τους δούλους που τον υπηρέτησαν, αλλά να ελευθερώνονται μόλις ενηλικιώνονται.
Το έργο του
Οι Αλεξανδρινοί υπολόγιζαν ότι ο Αριστοτέλης έγραψε 400 περίπου συνολικά βιβλία. Ο Διογένης ο Λαέρτιος υπολόγισε το έργο του σε στίχους και βρήκε ότι έφταναν τις 44 μυριάδες, δηλ. 440.000. Μεγάλο μέρος από το έργο του αυτό χάθηκε. Ανήκε στην κατηγορία των δημόσιων ή "εξωτερικών" μαθημάτων και ήταν γραμμένα σε μορφή διαλογική. Από αυτά σώθηκε μόνο η "Αθηναίων Πολιτεία", σ' έναν πάπυρο που βρέθηκε στην Αίγυπτο. Τα σωζόμενα σήμερα έργα του αντιστοιχούν στη διδασκαλία που ο Αριστοτέλης έκανε στους προχωρημένους μαθητές του και που λέγονται "ακροαματικές ή εσωτερικές". Γι' αυτό και είναι γραμμένα σε συνεχή λόγο και όχι σε διάλογο.
Από τα συγγράμματά του κανένα δε δημοσίευσε ο Αριστοτέλης. Τα χειρόγραφα των παραδόσεων έμειναν στα χέρια του Θεόφραστου και από τότε μέχρι την εποχή του Σύλλα περνούσαν από χέρι σε χέρι. Ο Σύλλας μετά την κατάληψη των Αθηνών (86 π.Χ.) τα μετέφερε στη Ρώμη. Εκεί πρωτοδημοσιεύτηκαν (60 π.Χ.) από τον περιπατητικό φιλόσοφο Ανδρόνικο το Ρόδιο και τον Ίωνα φιλόλογο Τυραννίωνα. Από τότε μέχρι σήμερα αρκετά από τα βιβλία του έχουν υποστεί επεμβάσεις και επεξεργασίες και γενικά η κατάστασή τους δεν είναι καλή. Από το τεράστιο έργο του τελικά σώθηκαν 47 βιβλία και μερικά αποσπάσματα από τα άλλα. Δε θεωρούνται όμως όλα γνήσια. Η συνηθέστερη κατάταξή τους είναι η ακόλουθη:
α) Λογικά ή Όργανον, δηλαδή πραγματείες χρήσιμες για τη γνώση. Είναι οι εξής έξι: "Περί ερμηνείας", "Κατηγορίαι", "Αναλυτικά πρότερα", "Αναλυτικά ύστερα", "Τοπικοί και Σοφιστικοί έλεγχοι". Οι πραγματείες αυτές αποτελούν την αιώνια δόξα του φιλοσόφου, γιατί πρώτος αυτός διατύπωσε τους νόμους της ανθρώπινης νόησης και τους τρόπους του συλλογισμού.
β) Φυσικά. Περιλαμβάνουν τις εξής πραγματείες: "Φυσική ακρόαση" (βιβλία 8), "Περί ουρανού" (βιβλία 4), "Περί γενέσεως και φθοράς" (βιβλία 3), "Μετεωρολογικά" (βιβλία 4), "Περί κόσμου" (ψευδεπίγραφο).
γ) Βιολογικά. "Περί ζώων ιστορίας" (βιβλία 10), "Περί ζώων μορίων" (βιβλία 4), "Περί ζώων πορείας" (1 βιβλίο), "Περί ζώων κινήσεως", "Περί ζώων γενέσεως" (βιβλία 5), "Περί φυτών" (ψευδεπίγραφο). Με τα έργα του αυτά έγινε ο δημιουργός της φυσικής επιστήμης, της ζωολογίας και της συγκριτικής ανατομίας. Με τις πραγματείες αυτές έστρεψε ο Αριστοτέλης τη φιλοσοφική συζήτηση στο γόνιμο έδαφος του αισθητού κόσμου.
δ) Ψυχολογικά: "Περί ψυχής" (βιβλία 3), "Περί αισθήσεως και αισθητών", "Περί μνήμης και αναμνήσεως", "Περί ύπνου και εγρηγορήσεως", "Περί ενυπνίων", "Περί μαντικής της εν τοις ύπνοις", "Περί μακροβιότητος και βραχυβιότητος", "Περί ζωής και θανάτου", "Περί αναπνοής", "Περί πνεύματος" (ψευδεπίγραφο). Εκτός από το πρώτο, τα υπόλοιπα της ομάδας αυτής είναι γνωστά με το κοινό όνομα "Μικρά φυσικά".
ε) Μεταφυσικά ή πρώτη φιλοσοφία, όπως τα αποκαλούσε ο Αριστοτέλης. Απ' αυτά προήλθε ο όρος "μεταφυσική" των νεότερων χρόνων. Στα 12 βιβλία των Μεταφυσικών προσθέτουν συνήθως και τη διατριβή "Περί Μελίσσου, Ξενοφάνους και Γοργίου" (πιθανώς ψευδεπίγραφο). Στην ομάδα αυτή των έργων του ο Αριστοτέλης εξετάζει τις πρώτες αρχές όλων των όντων και των "κινουμένων" και των "ακινήτων".
στ) Ηθικά: "Ηθικά Ευδήμεια" (βιβλία 7), "Ηθικά μεγάλα" (βιβλία 2), "Ηθικά Νικομάχεια" (βιβλία 10). Αυτά ιδιαίτερα τα τίμησαν οι θεολόγοι.
ζ) Πολιτικά: "Πολιτικά" (βιβλία 8), "Αθηναίων Πολιτεία", "Οικονομικά" (βιβλία 2). Αποτελούν, και σήμερα ακόμα, τη βάση των ερευνών για όσους ασχολούνται με τις πολιτικές επιστήμες.
η) Τεχνικά: "ρητορική" (βιβλία 3), "Ποιητική" (δε σώθηκε ολόκληρη).
θ) Προβλήματα: Περιέχουν προβλήματα από διάφορες περιοχές της γνώσης.
Στο σώμα των αριστοτελικών έργων έχουν συμπεριληφθεί και τα ακόλουθα ακόμα έργα, που δε θεωρούνται γνήσια: Φυσιογνωμικά, Περί θαυμασίων ακουσμάτων, Περί χρωμάτων, Περί ατόμων γραμμών, Μηχανικά, ρητορική εις Αλέξανδρον και Περί ακουστών.
Η φιλοσοφία του
Εκτός από τη γνώμη του τη σχετική με τις "ιδέες" του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης υποστηρίζει και άλλες αρχές. Δεν αποκρούει την ηδονή, αλλά προτιμά την πιο τέλεια, αυτή δηλαδή που πηγάζει από τη διάνοια. Ο σκοπός των ανθρώπινων ενεργειών, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η ευδαιμονία, την οποία ορίζει ως ενέργεια σύμφωνη με την αρετή. Η αρετή, όταν κυριαρχεί στα πάθη και στις ορμές, τα ρυθμίζει, παίζοντας το ρόλο του μέτρου ανάμεσα στις δύο ακρότητες, δηλαδή στην υπερβολή και την έλλειψη. Έτσι π.χ. η "πραότης" είναι αρετή ως μεσότητα της οργής και της αναισθησίας, η "ανδρεία", επειδή βρίσκεται ανάμεσα στη θρασύτητα και στη δειλία, και η "αιδώς", επειδή κατέχει το μέσο της αδιαντροπιάς και της κατάπληξης, που είναι ακρότητες. Συμπλήρωμα της αρετής είναι και τα αγαθά του σώματος (δύναμη, υγεία, ομορφιά) και τα αγαθά της τύχης (πλούτος, ευγενική καταγωγή κλπ.). Σύμφωνα μ' αυτά, ευτυχισμένος είναι εκείνος που ενεργεί κατά τις επιταγές της αρετής και συγχρόνως έχει μερίδιο και στα άλλα αγαθά, τα "εκτός αγαθά", όπως τα ονομάζει.
Ο Αριστοτέλης ταλαντεύεται ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τον υλισμό. Κάθε πράγμα, κατ' αυτόν, αποτελείται από ύλη και πνεύμα, που είναι μεταξύ τους αδιάσπαστα ενωμένα. Η ύλη είναι παθητική, είναι η δυνατότητα του πράγματος, ενώ το πνεύμα ενεργητικό, δηλ. η δύναμη που μεταβάλλει τη δυνατότητα σε πραγματικότητα.
Ο κόσμος, κατά τον Αριστοτέλη, είναι ενιαίος και αιώνιος, ενώ η οικουμένη έχει σχήμα σφαίρας με κέντρο τη γη. Με το να δέχεται την καταγωγή των γνώσεων από τις αισθήσεις, πλησιάζει πολύ τον υλισμό. Τέλος με την τυπική λογική βλέπει την αντικειμενική πραγματικότητα "στατικά" και όχι μέσα στην αέναη μεταβολή και κίνησή της.
Ο μεγάλος φιλόσοφος
Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης, γεννήθηκε το 384 π.Χ. στην πόλη Στάγειρα της Χαλκιδικής. Μαζί με το δάσκαλό του Πλάτωνα αποτελεί τη φωτεινή δυάδα της φιλοσοφικής σκέψης του αρχαίου κόσμου. Υπήρξε σοφός μεγαλοφυής, εγκυκλοπαιδικός, φυσιοδίφης, δημιουργός της λογικής και ο σημαντικότερος από τους διαλεκτικούς της αρχαιότητας.
Ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Β΄, τον οποίο είχε πατέρα ο Φίλιππος. Ο Νικόμαχος, που κατά το Σουίδα είχε γράψει έξι βιβλία φυσικής και ένα ιατρικής, θεωρούσε πρόγονό του τον ομηρικό ήρωα και γιατρό Μαχάονα, το γιο του Ασκληπιού. Πίστευαν ότι και της μητέρας του η καταγωγή ήταν θεϊκή. Ονομαζόταν Φαιστίς, είχε έρθει με Χαλκιδείς αποίκους στα Στάγειρα και ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών.
Ο Αριστοτέλης πρόωρα ορφάνεψε από πατέρα και μητέρα και την κηδεμονία του ανέλαβε ο φίλος του πατέρα του Πρόξενος, που ήταν εγκαταστημένος στον Αταρνέα της μικρασιατικής Αιολίδας, απέναντι από τη Λέσβο. Ο Πρόξενος, που φρόντισε τον Αριστοτέλη σαν δικό του παιδί, τον έστειλε στην Αθήνα σε ηλικία 17 ετών (367 π.Χ.), για να γίνει μαθητής του Πλάτωνα. Πράγματι ο Αριστοτέλης σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνα επί 20 χρόνια (367 - 347), μέχρι τη χρονιά δηλαδή που πέθανε ο δάσκαλός του. Στο περιβάλλον της Ακαδημίας άφηνε κατάπληκτους όλους και τον ίδιο το δάσκαλό του, με την ευφυα και τη φιλοπονία του. Ο Πλάτωνας τον ονόμαζε "νουν της διατριβής" και το σπίτι του "οίκον αναγνώστου".
Όταν το 347 π.Χ. πέθανε ο Πλάτωνας, προέκυψε θέμα διαδόχου στη διεύθυνση της σχολής. Επικρατέστεροι για το αξίωμα ήταν οι τρεις καλύτεροι μαθητές του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοκράτης και ο Σπεύσιππος. Ο Αριστοτέλης τότε μαζί με τον Ξενοκράτη εγκατέλειψε την Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στην Άσσο, πόλη της μικρασιατικής παραλίας, απέναντι από τη Λέσβο. Την Άσσο κυβερνούσαν τότε δύο πλατωνικοί φιλόσοφοι, ο Έραστος και ο Κορίσκος, στους οποίους είχε χαρίσει την πόλη ο ηγεμόνας του Αταρνέα και παλιός μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, Ερμίας. Οι δύο φίλοι, κυβερνήτες της Άσσο, είχαν ιδρύσει εκεί μια φιλοσοφική σχολή, ως παράρτημα της Ακαδημίας.
Στην Άσσο ο Αριστοτέλης δίδαξε τρία χρόνια και μαζί με τους φίλους του κατόρθωσε ό,τι δεν μπόρεσε ο Πλάτωνας. Συνδέθηκαν στενά με τον Ερμία και τον επηρέασαν τόσο, ώστε η τυραννία του να καταστεί πραότερη και δικαιότερη. Το τέλος του τυράννου όμως ήταν τραγικό. Επειδή προέβλεπε την εκστρατεία των Μακεδόνων στην Ασία, συμμάχησε με το Φίλιππο. Γι' αυτό τον συνέλαβαν οι Πέρσες και τον θανάτωσαν με μαρτυρικό σταυρικό θάνατο.
Το 345 π.Χ. ο Αριστοτέλης, ακολουθώντας τη συμβουλή του μαθητή του Θεόφραστου, πέρασε απέναντι στη Λέσβο και εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη, όπου έμεινε και δίδαξε μέχρι το 342 π.Χ. Στο μεταξύ είχε παντρευτεί την ανιψιά και θετή κόρη του Ερμία, την Πυθιάδα, από την οποία απέκτησε κόρη, που πήρε το όνομα της μητέρας της. Μετά το θάνατο της πρώτης του συζύγου ο Αριστοτέλης συνδέθηκε αργότερα στην Αθήνα με τη Σταγειρίτισσα Ερπυλλίδα, από την οποία απέκτησε ένα γιο, το Νικόμαχο.
Το 342 π.Χ. τον προσκάλεσε ο Φίλιππος στη Μακεδονία, για να αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Αλέξανδρου, που ήταν τότε μόλις 13 χρονών. Ο Αριστοτέλης άρχισε με προθυμία το έργο της αγωγής του νεαρού διαδόχου. Φρόντισε να του μεταδώσει το πανελλήνιο πνεύμα και χρησιμοποίησε ως παιδευτικό όργανο τα ομηρικά έπη. Η εκπαίδευση του Αλέξανδρου γινόταν άλλοτε στην Πέλλα και άλλοτε στη Μίεζα, μια κωμόπολη της οποίας τα ερείπια έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη· βρισκόταν στους πρόποδες του βουνού πάνω στο οποίο είναι χτισμένη η σημερινή Νάουσα της Μακεδονίας. Εκεί το 341 π.Χ. πληροφορήθηκε το θάνατο του Ερμία.
Ο Αριστοτέλης έμεινε στη μακεδονική αυλή έξι χρόνια. Όταν ο Αλέξανδρος συνέτριψε την αντίσταση των Θηβαίων και αποκατέστησε την ησυχία στη νότια Ελλάδα, ο Αριστοτέλης πήγε στην Αθήνα (335) και ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή. Για να εγκαταστήσει τη σχολή του διάλεξε το Γυμνάσιο, που λεγόταν και Λύκειο, ανάμεσα στο Λυκαβηττό και τον Ιλισό, κοντά στην πύλη του Διοχάρη, στο σημείο δηλαδή που σήμερα βρίσκεται ο Εθνικός Κήπος. Εκεί υπήρχε άλσος αφιερωμένο στον Απόλλωνα και τις Μούσες. Με χρήματα που του έδωσε άφθονα ο Αλέξανδρος, ο Αριστοτέλης έχτισε μεγαλόπρεπα οικήματα και στοές, που ονομάζονταν "περίπατοι". Ίσως γι' αυτό η σχολή του ονομάστηκε Περιπατητική και οι μαθητές του περιπατητικοί φιλόσοφοι.
Η οργάνωση της σχολής είχε γίνει κατά τα πρότυπα της Πλατωνικής Ακαδημίας. Τα μαθήματα για τους προχωρημένους μαθητές γίνονταν το πρωί ("εωθινός περίπατος") και για τους αρχάριους το απόγευμα ("περί το δειλινόν", "δειλινός περίπατος"). Η πρωινή διδασκαλία ήταν καθαρά φιλοσοφική ("ακροαματική"). Η απογευματινή "ρητορική" και "εξωτερική".
Η σχολή είχε μεγάλη βιβλιοθήκη και τόσο καλά οργανωμένη, ώστε αργότερα χρησίμευσε ως πρότυπο για την ίδρυση των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας και της Περγάμου. Ο Αριστοτέλης μάζεψε χάρτες και όργανα χρήσιμα για τη διδασκαλία των φυσικών μαθημάτων. Έτσι σύντομα η σχολή έγινε περίφημο κέντρο επιστημονικής έρευνας. Στα δεκατρία χρόνια που έμεινε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, που προκαλεί το θαυμασμό μας με τον όγκο και την ποιοτική του αξία. Γιατί είναι άξιο απορίας, πώς ένας άνθρωπος σε τόσο λίγο χρονικό διάστημα συγκέντρωσε και κατέγραψε τόσες πολλές πληροφορίες.
Το 323 π.Χ. με την είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου οι οπαδοί του αντιμακεδονικού κόμματος νόμισαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να εκδικηθούν τους Μακεδόνες στο πρόσωπο του Αριστοτέλη. Το ιερατείο, με εκπρόσωπό του τον ιεροφάντη της Ελευσίνιας Δήμητρας Ευρυμέδοντα, και η σχολή του Ισοκράτη, με το Δημόφιλο, κατηγόρησαν τον Αριστοτέλη για ασέβεια ("γραφή ασεβείας"), επειδή είχε ιδρύσει βωμό στον Ερμία, είχε γράψει τον ύμνο στην Αρετή και το επίγραμμα στον ανδριάντα του Ερμία, στους Δελφούς. Ο Αριστοτέλης όμως, επειδή κατάλαβε τα πραγματικά κίνητρα και τις αληθινές προθέσεις των μηνυτών του, έφυγε για τη Χαλκίδα, προτού γίνει η δίκη του (323 π.Χ.). Εκεί έμεινε, στο σπίτι που είχε από τη μητέρα του, μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του την Ερπυλλίδα και με τα δύο του παιδιά, το Νικόμαχο και την Πυθιάδα.
Το 322 π.Χ. πέθανε στη Χαλκίδα από στομαχικό νόσημα, μέσα σε θλίψη και μελαγχολία. Το σώμα του μεταφέρθηκε στα Στάγειρα, όπου θάφτηκε με εξαιρετικές τιμές. Οι συμπολίτες του τον ανακήρυξαν "οικιστή" της πόλης και έχτισαν βωμό πάνω στον τάφο του. Στη μνήμη του καθιέρωσαν γιορτή, τα "Αριστοτέλεια", και ονόμασαν έναν από τους μήνες "Αριστοτέλειο". Η πλατεία όπου θάφτηκε ορίστηκε ως τόπος των συνεδρίων της βουλής.
Φεύγοντας από την Αθήνα, διευθυντή της σχολής άφησε το μαθητή του Θεόφραστο, που τον έκρινε ως τον πιο κατάλληλο. Έτσι το πνευματικό ίδρυμα του Αριστοτέλη εξακολούθησε να ακτινοβολεί και μετά το θάνατο του μεγάλου δασκάλου.
Η προσωπικότητά του
Ο Αριστοτέλης ως άνθρωπος είχε πιστούς φίλους, αλλά και φοβερούς αντίπαλους (Επίκουρος, Τίμαιος, Ευβουλίδης κ.ά.), γιατί έβλεπαν με φθόνο την ανωτερότητά του και αισθάνονταν ότι η παρουσία του τους μηδενίζει. Γι' αυτό τον διέβαλλαν με κάθε είδους συκοφαντίες. Τον παρουσίαζαν ως φιλάργυρο, φιλήδονο, ραδιούργο, μηχανορράφο, ακόμα ως οργανωτή δολοφονίας του Αλέξανδρου κλπ.
Αντίθετα, από αξιόπιστες πηγές μαθαίνουμε ότι ο Αριστοτέλης υπήρξε η ενσάρκωση του ορθού μέτρου σ' όλες τις εκδηλώσεις της ζωής του. Την έμφυτη ευγένεια και τρυφερότητα της ψυχής του τη βρίσκουμε διάχυτη μέσα στη διαθήκη του. Μέσα σ' αυτή φροντίζει για τη μνήμη των γονέων και του αδερφού του και δε λησμονεί ούτε την οικογένεια του πατρικού φίλου Πρόξενου, που τον ανέθρεψε. Φροντίζει για τη δεύτερη γυναίκα του την Ερπυλλίδα και το γιο που απέκτησε μαζί της, το Νικόμαχο. Ακόμα για την κόρη του Πυθιάδα, καρπό του πρώτου του γάμου. Η μεγάλη του όμως φιλανθρωπία φαίνεται στο σημείο εκείνο της διαθήκης, όπου ορίζει να μην πουληθεί κανείς από τους δούλους που τον υπηρέτησαν, αλλά να ελευθερώνονται μόλις ενηλικιώνονται.
Το έργο του
Οι Αλεξανδρινοί υπολόγιζαν ότι ο Αριστοτέλης έγραψε 400 περίπου συνολικά βιβλία. Ο Διογένης ο Λαέρτιος υπολόγισε το έργο του σε στίχους και βρήκε ότι έφταναν τις 44 μυριάδες, δηλ. 440.000. Μεγάλο μέρος από το έργο του αυτό χάθηκε. Ανήκε στην κατηγορία των δημόσιων ή "εξωτερικών" μαθημάτων και ήταν γραμμένα σε μορφή διαλογική. Από αυτά σώθηκε μόνο η "Αθηναίων Πολιτεία", σ' έναν πάπυρο που βρέθηκε στην Αίγυπτο. Τα σωζόμενα σήμερα έργα του αντιστοιχούν στη διδασκαλία που ο Αριστοτέλης έκανε στους προχωρημένους μαθητές του και που λέγονται "ακροαματικές ή εσωτερικές". Γι' αυτό και είναι γραμμένα σε συνεχή λόγο και όχι σε διάλογο.
Από τα συγγράμματά του κανένα δε δημοσίευσε ο Αριστοτέλης. Τα χειρόγραφα των παραδόσεων έμειναν στα χέρια του Θεόφραστου και από τότε μέχρι την εποχή του Σύλλα περνούσαν από χέρι σε χέρι. Ο Σύλλας μετά την κατάληψη των Αθηνών (86 π.Χ.) τα μετέφερε στη Ρώμη. Εκεί πρωτοδημοσιεύτηκαν (60 π.Χ.) από τον περιπατητικό φιλόσοφο Ανδρόνικο το Ρόδιο και τον Ίωνα φιλόλογο Τυραννίωνα. Από τότε μέχρι σήμερα αρκετά από τα βιβλία του έχουν υποστεί επεμβάσεις και επεξεργασίες και γενικά η κατάστασή τους δεν είναι καλή. Από το τεράστιο έργο του τελικά σώθηκαν 47 βιβλία και μερικά αποσπάσματα από τα άλλα. Δε θεωρούνται όμως όλα γνήσια. Η συνηθέστερη κατάταξή τους είναι η ακόλουθη:
α) Λογικά ή Όργανον, δηλαδή πραγματείες χρήσιμες για τη γνώση. Είναι οι εξής έξι: "Περί ερμηνείας", "Κατηγορίαι", "Αναλυτικά πρότερα", "Αναλυτικά ύστερα", "Τοπικοί και Σοφιστικοί έλεγχοι". Οι πραγματείες αυτές αποτελούν την αιώνια δόξα του φιλοσόφου, γιατί πρώτος αυτός διατύπωσε τους νόμους της ανθρώπινης νόησης και τους τρόπους του συλλογισμού.
β) Φυσικά. Περιλαμβάνουν τις εξής πραγματείες: "Φυσική ακρόαση" (βιβλία 8), "Περί ουρανού" (βιβλία 4), "Περί γενέσεως και φθοράς" (βιβλία 3), "Μετεωρολογικά" (βιβλία 4), "Περί κόσμου" (ψευδεπίγραφο).
γ) Βιολογικά. "Περί ζώων ιστορίας" (βιβλία 10), "Περί ζώων μορίων" (βιβλία 4), "Περί ζώων πορείας" (1 βιβλίο), "Περί ζώων κινήσεως", "Περί ζώων γενέσεως" (βιβλία 5), "Περί φυτών" (ψευδεπίγραφο). Με τα έργα του αυτά έγινε ο δημιουργός της φυσικής επιστήμης, της ζωολογίας και της συγκριτικής ανατομίας. Με τις πραγματείες αυτές έστρεψε ο Αριστοτέλης τη φιλοσοφική συζήτηση στο γόνιμο έδαφος του αισθητού κόσμου.
δ) Ψυχολογικά: "Περί ψυχής" (βιβλία 3), "Περί αισθήσεως και αισθητών", "Περί μνήμης και αναμνήσεως", "Περί ύπνου και εγρηγορήσεως", "Περί ενυπνίων", "Περί μαντικής της εν τοις ύπνοις", "Περί μακροβιότητος και βραχυβιότητος", "Περί ζωής και θανάτου", "Περί αναπνοής", "Περί πνεύματος" (ψευδεπίγραφο). Εκτός από το πρώτο, τα υπόλοιπα της ομάδας αυτής είναι γνωστά με το κοινό όνομα "Μικρά φυσικά".
ε) Μεταφυσικά ή πρώτη φιλοσοφία, όπως τα αποκαλούσε ο Αριστοτέλης. Απ' αυτά προήλθε ο όρος "μεταφυσική" των νεότερων χρόνων. Στα 12 βιβλία των Μεταφυσικών προσθέτουν συνήθως και τη διατριβή "Περί Μελίσσου, Ξενοφάνους και Γοργίου" (πιθανώς ψευδεπίγραφο). Στην ομάδα αυτή των έργων του ο Αριστοτέλης εξετάζει τις πρώτες αρχές όλων των όντων και των "κινουμένων" και των "ακινήτων".
στ) Ηθικά: "Ηθικά Ευδήμεια" (βιβλία 7), "Ηθικά μεγάλα" (βιβλία 2), "Ηθικά Νικομάχεια" (βιβλία 10). Αυτά ιδιαίτερα τα τίμησαν οι θεολόγοι.
ζ) Πολιτικά: "Πολιτικά" (βιβλία 8), "Αθηναίων Πολιτεία", "Οικονομικά" (βιβλία 2). Αποτελούν, και σήμερα ακόμα, τη βάση των ερευνών για όσους ασχολούνται με τις πολιτικές επιστήμες.
η) Τεχνικά: "ρητορική" (βιβλία 3), "Ποιητική" (δε σώθηκε ολόκληρη).
θ) Προβλήματα: Περιέχουν προβλήματα από διάφορες περιοχές της γνώσης.
Στο σώμα των αριστοτελικών έργων έχουν συμπεριληφθεί και τα ακόλουθα ακόμα έργα, που δε θεωρούνται γνήσια: Φυσιογνωμικά, Περί θαυμασίων ακουσμάτων, Περί χρωμάτων, Περί ατόμων γραμμών, Μηχανικά, ρητορική εις Αλέξανδρον και Περί ακουστών.
Η φιλοσοφία του
Εκτός από τη γνώμη του τη σχετική με τις "ιδέες" του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης υποστηρίζει και άλλες αρχές. Δεν αποκρούει την ηδονή, αλλά προτιμά την πιο τέλεια, αυτή δηλαδή που πηγάζει από τη διάνοια. Ο σκοπός των ανθρώπινων ενεργειών, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η ευδαιμονία, την οποία ορίζει ως ενέργεια σύμφωνη με την αρετή. Η αρετή, όταν κυριαρχεί στα πάθη και στις ορμές, τα ρυθμίζει, παίζοντας το ρόλο του μέτρου ανάμεσα στις δύο ακρότητες, δηλαδή στην υπερβολή και την έλλειψη. Έτσι π.χ. η "πραότης" είναι αρετή ως μεσότητα της οργής και της αναισθησίας, η "ανδρεία", επειδή βρίσκεται ανάμεσα στη θρασύτητα και στη δειλία, και η "αιδώς", επειδή κατέχει το μέσο της αδιαντροπιάς και της κατάπληξης, που είναι ακρότητες. Συμπλήρωμα της αρετής είναι και τα αγαθά του σώματος (δύναμη, υγεία, ομορφιά) και τα αγαθά της τύχης (πλούτος, ευγενική καταγωγή κλπ.). Σύμφωνα μ' αυτά, ευτυχισμένος είναι εκείνος που ενεργεί κατά τις επιταγές της αρετής και συγχρόνως έχει μερίδιο και στα άλλα αγαθά, τα "εκτός αγαθά", όπως τα ονομάζει.
Ο Αριστοτέλης ταλαντεύεται ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τον υλισμό. Κάθε πράγμα, κατ' αυτόν, αποτελείται από ύλη και πνεύμα, που είναι μεταξύ τους αδιάσπαστα ενωμένα. Η ύλη είναι παθητική, είναι η δυνατότητα του πράγματος, ενώ το πνεύμα ενεργητικό, δηλ. η δύναμη που μεταβάλλει τη δυνατότητα σε πραγματικότητα.
Ο κόσμος, κατά τον Αριστοτέλη, είναι ενιαίος και αιώνιος, ενώ η οικουμένη έχει σχήμα σφαίρας με κέντρο τη γη. Με το να δέχεται την καταγωγή των γνώσεων από τις αισθήσεις, πλησιάζει πολύ τον υλισμό. Τέλος με την τυπική λογική βλέπει την αντικειμενική πραγματικότητα "στατικά" και όχι μέσα στην αέναη μεταβολή και κίνησή της.
Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἀπάντων
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
07.ΣΩΚΡΑΤΗΣ
Ο θεμελιωτής της Ηθικής
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 470 π.χ. Ήταν γιος του λιθουργού Σωφρονίσκου και της μαίας Φαιναρέτης. Πιθανολογείται ότι ο πατέρας του ήταν ευκατάστατος. Έτσι, αφού πήρε τη συνηθισμένη μόρφωση των παιδιών της εποχής του (ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, ποίηση, μουσική, και γυμναστική), σπούδασε φυσική και μαθηματικά. Παντρεύτηκε την Ξανθίππη και απέκτησε τρία παιδιά.
Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου στρατεύτηκε τρεις φορές, πολεμώντας με αυταπάρνηση. Αφού εγκατέλειψε νωρίς την τέχνη του πατέρα του, ως λιθοξόος στράφηκε στη φιλοσοφική αναζήτηση, έχοντας κάποιο μικρό εισόδημα, που του επέτρεπε να ζει λιτοδίαιτα. Ανέπτυξε την ηθική φιλοσοφία κυρίως κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, όταν ο πόλεμος, σύμφωνα με τον ιστορικό Θουκυδίδη, συνέβαλε στην αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών, οι οποίες οδήγησαν στην κατάπτωση των ηθικών, αξιών της αθηναϊκής κοινωνίας. Δεν έχει σωθεί κανένα γραπτό έργο του Σωκράτη, ούτε ξέρουμε αν έγραψε ποτέ κάποιο έργο. Πληροφορίες γι' αυτόν ως ιστορικό πρόσωπο βρίσκουμε στα έργα αρκετών σύγχρονων αλλά και κατοπινών συγγραφέων, με σπουδαιότερους τον Ξενοφώντα και τον αγαπημένο του μαθητή Πλάτωνα.
Το αντικείμενο της φιλοσοφίας του Σωκράτη είναι ο άνθρωπος στις σχέσεις με τους συνάνθρωπους του, τους Θεούς και το κράτος. Το ίδιο αντικείμενο διδασκαλίας έχουν οι Σοφιστές, η κίνηση των οποίων εκδηλώνεται νωρίτερα, στο διάστημα της πενηνταετίας, ανάμεσα στους περσικούς πολέμους και τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Είναι μια νέα μορφή πνευματικής και μορφωτικής δραστηριότητας, η οποία βρίσκει χώρο ελεύθερης ανάπτυξης στην Αθήνα, που διανύει το χρυσό της αιώνα, ως σπουδαίο πολιτικό και πνευματικό κέντρο του ελληνικού πολιτισμού. Εδώ διδάσκουν οι κυριότεροι εκπρόσωποι της κίνησης, όπως ο Γοργίας από τη Σικελία, ο Πρωταγόρας από τη Θράκη, ο Ιππίας, ο Πρόδικος, οι οποίοι δεν είναι Αθηναίοι.
Για πρώτη φορά αμφισβητούνται όλοι οι θεσμοί και οι διατάξεις, από τη νομοθεσία, με πρώτη τη διάκριση ελεύθερων και δούλων, Ελλήνων και βαρβάρων. Χρησιμοποιώντας νέες μεθόδους, οι σοφιστές διδάσκουν στους μαθητές τους έναντι συμφωνημένης χρηματικής αμοιβής το δημόσιο λόγο (πολιτικό και δικαστικό ). Αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό κεφάλαιο της αρχαίας φιλοσοφίες.
Είναι το δεύτερο και ενδιάμεσο στάδιο της εξέλιξης της, ως επιστήμης. Το πρώτο στάδιο της φιλοσοφίας ανήκει στους φυσικούς φιλόσοφους της Ιωνίας (Θαλή, Αναξίμανδρο, Αναξιμένη, Ηράκλειτο) οι οποίοι ζητούν να εξηγήσουν το κοσμικό πρόβλημα, να βρουν την αρχή και την ουσία του κόσμου, υποστηρίζοντας θεωρίες που καταρρίπτουν τη μυθολογική ερμηνεία και εισάγουν την ορθολογική ερμηνεία του κόσμου. Όμως από τη φιλοσοφία της φύσης οι σοφιστές θα περάσουν στη φιλοσοφία του πολιτισμού. Θεωρούν ότι οι αξίες των ανθρώπων είναι σχετικές, κατά συνέπεια έννοιες συμβατικές, που το περιεχόμενο τους προσδιορίζεται από κάθε κοινωνία, ανάλογα με την ιστορική στιγμή, στην οποία βρίσκεται.
Τη θεωρία αυτή έρχεται να καταρρίψει ο Σωκράτης, ο οποίος υποστηρίζει ότι οι γενικές έννοιες, στις οποίες βασίζονται οι αξιολογικές μας κρίσεις είναι πραγματικές. Χρησιμοποιώντας ο άνθρωπος τη λογική του, μπορεί να γνωρίσει τις σταθερές και αναλλοίωτες αρχές, που θα τον οδηγήσουν στην Αρετή, την πραγματική δηλαδή ευδαιμονία της ζωής. Ως δάσκαλος αναζητά την αλήθεια, εφαρμόζοντας την επαγωγική μέθοδο, ενώ με ερωτήσεις κάνει το συνομιλητή του να φτάνει σε γνώσεις που έχει ήδη μέσα του. Η μέθοδος αυτή λέγεται μαιευτική. Χρησιμοποιώντας τον διάλογο, προσποιητέ ότι δεν γνωρίζει, αλλά ότι ενδιαφέρεται να μάθει (Σωκρατική ειρωνεία) τι είναι καλό και άσχημο, όσιο και ανόσιο, θάρρος και δειλία.
Χωρίς να αμείβεται χρηματικά, διδάσκει την αυτογνωσία, πιστεύοντας ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσπαθεί να γνωρίσει τον εαυτό του, εφόσον χρησιμοποιεί το λογικό του. Αναζητεί να βρει την αντικειμενική αλήθεια για να ανακαλύψει πίσω από τα ήθη, που κυριαρχούν στην εποχή του, την ηθικότητα, πίσω από το δίκαιο, που ισχύει, τη δικαιοσύνη και πίσω από τους διάφορους Θεούς, τη θεότητα (στοιχείο μονοθεϊσμού). Έτσι ανοίγει το δρόμο για να θεμελιωθεί αργότερα η ηθική ως επιστήμη με κορυφαίους εκφραστές τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, που μας οδηγούν στο τρίτο στάδιο της αρχαίας φιλοσοφίας, την ηθική φιλοσοφία.
Ωστόσο ο Σωκράτης κατηγορήθηκε για ασέβεια, ότι είναι άθεος και διαφθείρει τους νέους. Κατά την απολογία του στο δικαστήριο - 399 π. χ. - έμεινε συνεπής στην ιδεολογία του, λέγοντας ότι δεν καταδικάστηκε, επειδή είναι άπειρος στη ρητορική, αλλά από ηθική επιλογή. Ο ηρωικός του θάνατος, αν και σε προχωρημένη ηλικία, συνεχίζει να διδάσκει τα ανώτερα ιδανικά του, όπως είναι η δικαιοσύνη, η θεόπνευστη ποίηση, η γενναιότητα και η εξυπνάδα που χαρακτηρίζει το λογικό άνθρωπο.
Ο θεμελιωτής της Ηθικής
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 470 π.χ. Ήταν γιος του λιθουργού Σωφρονίσκου και της μαίας Φαιναρέτης. Πιθανολογείται ότι ο πατέρας του ήταν ευκατάστατος. Έτσι, αφού πήρε τη συνηθισμένη μόρφωση των παιδιών της εποχής του (ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, ποίηση, μουσική, και γυμναστική), σπούδασε φυσική και μαθηματικά. Παντρεύτηκε την Ξανθίππη και απέκτησε τρία παιδιά.
Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου στρατεύτηκε τρεις φορές, πολεμώντας με αυταπάρνηση. Αφού εγκατέλειψε νωρίς την τέχνη του πατέρα του, ως λιθοξόος στράφηκε στη φιλοσοφική αναζήτηση, έχοντας κάποιο μικρό εισόδημα, που του επέτρεπε να ζει λιτοδίαιτα. Ανέπτυξε την ηθική φιλοσοφία κυρίως κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, όταν ο πόλεμος, σύμφωνα με τον ιστορικό Θουκυδίδη, συνέβαλε στην αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών, οι οποίες οδήγησαν στην κατάπτωση των ηθικών, αξιών της αθηναϊκής κοινωνίας. Δεν έχει σωθεί κανένα γραπτό έργο του Σωκράτη, ούτε ξέρουμε αν έγραψε ποτέ κάποιο έργο. Πληροφορίες γι' αυτόν ως ιστορικό πρόσωπο βρίσκουμε στα έργα αρκετών σύγχρονων αλλά και κατοπινών συγγραφέων, με σπουδαιότερους τον Ξενοφώντα και τον αγαπημένο του μαθητή Πλάτωνα.
Το αντικείμενο της φιλοσοφίας του Σωκράτη είναι ο άνθρωπος στις σχέσεις με τους συνάνθρωπους του, τους Θεούς και το κράτος. Το ίδιο αντικείμενο διδασκαλίας έχουν οι Σοφιστές, η κίνηση των οποίων εκδηλώνεται νωρίτερα, στο διάστημα της πενηνταετίας, ανάμεσα στους περσικούς πολέμους και τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Είναι μια νέα μορφή πνευματικής και μορφωτικής δραστηριότητας, η οποία βρίσκει χώρο ελεύθερης ανάπτυξης στην Αθήνα, που διανύει το χρυσό της αιώνα, ως σπουδαίο πολιτικό και πνευματικό κέντρο του ελληνικού πολιτισμού. Εδώ διδάσκουν οι κυριότεροι εκπρόσωποι της κίνησης, όπως ο Γοργίας από τη Σικελία, ο Πρωταγόρας από τη Θράκη, ο Ιππίας, ο Πρόδικος, οι οποίοι δεν είναι Αθηναίοι.
Για πρώτη φορά αμφισβητούνται όλοι οι θεσμοί και οι διατάξεις, από τη νομοθεσία, με πρώτη τη διάκριση ελεύθερων και δούλων, Ελλήνων και βαρβάρων. Χρησιμοποιώντας νέες μεθόδους, οι σοφιστές διδάσκουν στους μαθητές τους έναντι συμφωνημένης χρηματικής αμοιβής το δημόσιο λόγο (πολιτικό και δικαστικό ). Αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό κεφάλαιο της αρχαίας φιλοσοφίες.
Είναι το δεύτερο και ενδιάμεσο στάδιο της εξέλιξης της, ως επιστήμης. Το πρώτο στάδιο της φιλοσοφίας ανήκει στους φυσικούς φιλόσοφους της Ιωνίας (Θαλή, Αναξίμανδρο, Αναξιμένη, Ηράκλειτο) οι οποίοι ζητούν να εξηγήσουν το κοσμικό πρόβλημα, να βρουν την αρχή και την ουσία του κόσμου, υποστηρίζοντας θεωρίες που καταρρίπτουν τη μυθολογική ερμηνεία και εισάγουν την ορθολογική ερμηνεία του κόσμου. Όμως από τη φιλοσοφία της φύσης οι σοφιστές θα περάσουν στη φιλοσοφία του πολιτισμού. Θεωρούν ότι οι αξίες των ανθρώπων είναι σχετικές, κατά συνέπεια έννοιες συμβατικές, που το περιεχόμενο τους προσδιορίζεται από κάθε κοινωνία, ανάλογα με την ιστορική στιγμή, στην οποία βρίσκεται.
Τη θεωρία αυτή έρχεται να καταρρίψει ο Σωκράτης, ο οποίος υποστηρίζει ότι οι γενικές έννοιες, στις οποίες βασίζονται οι αξιολογικές μας κρίσεις είναι πραγματικές. Χρησιμοποιώντας ο άνθρωπος τη λογική του, μπορεί να γνωρίσει τις σταθερές και αναλλοίωτες αρχές, που θα τον οδηγήσουν στην Αρετή, την πραγματική δηλαδή ευδαιμονία της ζωής. Ως δάσκαλος αναζητά την αλήθεια, εφαρμόζοντας την επαγωγική μέθοδο, ενώ με ερωτήσεις κάνει το συνομιλητή του να φτάνει σε γνώσεις που έχει ήδη μέσα του. Η μέθοδος αυτή λέγεται μαιευτική. Χρησιμοποιώντας τον διάλογο, προσποιητέ ότι δεν γνωρίζει, αλλά ότι ενδιαφέρεται να μάθει (Σωκρατική ειρωνεία) τι είναι καλό και άσχημο, όσιο και ανόσιο, θάρρος και δειλία.
Χωρίς να αμείβεται χρηματικά, διδάσκει την αυτογνωσία, πιστεύοντας ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσπαθεί να γνωρίσει τον εαυτό του, εφόσον χρησιμοποιεί το λογικό του. Αναζητεί να βρει την αντικειμενική αλήθεια για να ανακαλύψει πίσω από τα ήθη, που κυριαρχούν στην εποχή του, την ηθικότητα, πίσω από το δίκαιο, που ισχύει, τη δικαιοσύνη και πίσω από τους διάφορους Θεούς, τη θεότητα (στοιχείο μονοθεϊσμού). Έτσι ανοίγει το δρόμο για να θεμελιωθεί αργότερα η ηθική ως επιστήμη με κορυφαίους εκφραστές τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, που μας οδηγούν στο τρίτο στάδιο της αρχαίας φιλοσοφίας, την ηθική φιλοσοφία.
Ωστόσο ο Σωκράτης κατηγορήθηκε για ασέβεια, ότι είναι άθεος και διαφθείρει τους νέους. Κατά την απολογία του στο δικαστήριο - 399 π. χ. - έμεινε συνεπής στην ιδεολογία του, λέγοντας ότι δεν καταδικάστηκε, επειδή είναι άπειρος στη ρητορική, αλλά από ηθική επιλογή. Ο ηρωικός του θάνατος, αν και σε προχωρημένη ηλικία, συνεχίζει να διδάσκει τα ανώτερα ιδανικά του, όπως είναι η δικαιοσύνη, η θεόπνευστη ποίηση, η γενναιότητα και η εξυπνάδα που χαρακτηρίζει το λογικό άνθρωπο.
Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἀπάντων
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
τιμιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον
καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾿ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι.
(Πλάτωνος Κρίτων, 51α, 51β)
08.ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
Ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος, γιος του Νεοκλή, από τον δήμο Γαργηττού, και καταγόταν από το παλιό επιφανές Αθηναϊκό γένος των Φιλαϊδών (Διογ. Λαέρτ. 10,1). Είναι, επομένως, μαζί με τον Πλάτωνα (και τον Σπεύσιππο), ο μόνος Αθηναίος από τους φιλοσόφους της γενιάς του και των δύο προηγούμενων γενεών, ενώ όλοι οι άλλοι ήταν ξένοι. Από αυτό το γεγονός θα πρέπει να επηρεάστηκε πάρα πολύ η στάση και του Επικούρου, όπως και του Πλάτωνος. Γιατί δεν είναι βεβαίως σύμπτωση ότι ο Αθηναίος Πλάτων δεν μπόρεσε ποτέ πια να απαλλαγεί εντελώς από το νεανικό βίωμα της κατάρρευσης της χώρας και του κράτους του και ως το τέλος της ζωής του έμεινε πολιτικά δεσμευμένος -ο Αθηναίος Επίκουρος, πάλι, είχε τις δικές του εμπειρίες από την εξωτερική και την εσωτερική πτώση της Αθήνας από τη μετατροπή του Αθηναϊκού κράτους από υποκείμενο της πολιτικής σε απλό αντικείμενο της πολιτικής άλλων και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αποφασιστική αποχώρηση από την πολιτική ήταν η μόνη λογική στάση -ο αλλοδαπός όμως Αριστοτέλης, από την απόσταση του αμέτοχου τελικά παρατηρητή, κατόρθωσε να αναλύσει με νηφαλιότητα τους γενικούς όρους της ανάπτυξης και της παρακμής μιας πολιτείας.
Ο Επίκουρος γεννήθηκε στη Σάμο το 341 π.Χ. Δέκα χρόνια πριν οι Αθηναίοι είχαν αποφασίσει να αντιμετωπίσουν την απειλή της αποστασίας της Σάμου από τη Δεύτερη Ναυτική Συμμαχία στέλνοντας εκεί μεγάλο αριθμό πολιτικά έμπιστων Αθηναίων ως κληρούχων. Ανάμεσα τους ήταν και οι γονείς του Επικούρου. Είχε επίσης τρεις αδελφούς, που αργότερα προσχώρησαν όλοι στη σχολή του. Σε μια επιστολή ανέφερε ο ίδιος ότι άρχισε να φιλοσοφεί στα δεκατέσσερα χρόνια του (Διογ. Λαέρτ. 10,2), έκφραση που δεν είναι εύκολο να ερμηνευθεί. Η δυσπιστία είναι δικαιολογημένη, καθότι διάφορες μαρτυρίες στοιχειοθετούν την υπόθεση ότι ο Επίκουρος συνειδητά προσέδωσε στον εαυτό του το ύφος μορφής αντίπαλης και ανταγωνιστικής προς τον Σωκράτη και των Σωκρατικών. Αυτός ο Σωκράτης τονίζει συνεχώς ότι δεν είχε ποτέ πραγματικά κάποιο δάσκαλο, εκτός αν θεωρηθεί δάσκαλος του ο δελφικός Απόλλων. Για τον Επίκουρο η παρέμβαση ενός θεού δεν συζητείται και γι' αυτό θα πρόβαλλε πιο κατηγορηματικά ότι είναι αυτοδίδακτος και ότι εντελώς μόνος του άρχισε να οικοδομεί τη φιλοσοφία του στην ηλικία που ο νέος άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να θέσει σε κίνηση τη λογική του. Αντίθετα, γνωρίζουμε ότι πριν ακόμη από τα δεκαοκτώ του χρόνια μετοίκησε από τη Σάμο στην Τέω, όπου τότε ένας πολύ περίεργος άνδρας, ο Ναυσιφάνης, δίδασκε ανάμεσα σε άλλα και φιλοσοφία. Ο Ναυσιφάνης χαρακτήριζε τον εαυτό του ως οπαδό της θεωρίας του Αβδηρίτη Δημοκρίτου (που είχε πεθάνει πριν 70 περίπου χρόνια), αλλά δίδασκε και μαθηματικά και ρητορική επιστήμες που ο Επίκουρος αργότερα τις απέρριψε ως άχρηστες και ασήμαντες (τα κείμενα: Diels-Kranz, Die Vorsokratlker, 75). Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ότι ο Επίκουρος θα παρουσίαζε ποτέ σοβαρά αυτόν τον άνδρα ως δάσκαλο του στη φιλοσοφία, όπως άλλωστε και τον μαθητή του Πλάτωνος Πάμφιλο, για τον οποίο δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο, ώστε πρέπει να υποθέσουμε ότι ο Επίκουρος μόνο μια φορά ανέφερε εν παρόδω ότι στα νιάτα του συνάντησε τον άνδρα. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι αντίπαλοι του Επικούρου συνέλαβαν όλο αυτό το πλέγμα και από τη μια μεριά τον παρουσίαζαν ως μαθητή του ελάχιστα εκτιμώμενου Ναυσιφάνη, από την άλλη δε με μοχθηρία εξέφραζαν τη λύπη τους που ο Επίκουρος έχασε τη μοναδική ευκαιρία να μπει στον κόσμο του Πλάτωνος.
Στα δεκαοκτώ του χρόνια (323 π.Χ.) ο Επίκουρος, ως νομοταγής Αθηναίος, γύρισε στην πατρίδα του για να κάνει σύμφωνα με τον νόμο την εφηβεία του, δηλ. τη στρατιωτική του θητεία. Δεν φαίνεται να ήλθε σε επαφή με καμιά από τις δύο φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας: ο Περίπατος, που τον κακολογούσαν όχι αναίτια για συμπάθεια προς τους Μακεδόνες, κάτω από την πολιτική πίεση είχε αναστείλει τη λειτουργία του και ο Αριστοτέλης είχε φύγει στη Χαλκίδα, όπου η οικογένεια του είχε ένα σπίτι και όπου ήταν εγκατεστημένη μακεδόνικη φρουρά (πέθανε εκεί μετά από μερικούς μήνες). Κεφαλή της Ακαδημίας ήταν ο Ξενοκράτης, όμως μια μεταγενέστερη πληροφορία ότι ο Επίκουρος τον είχε ακούσει είναι πιθανώς σκόπιμο εύρημα, που πρέπει όπως πάντα να αντιμετωπίζεται κριτικά.
Το 322 πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος και οι διάδοχοι του προσπαθούσαν πια να διατηρήσουν την αυτοκρατορία και να αυξήσουν την προσωπική τους ισχύ. Σε αυτήν την προσπάθεια περιλαμβανόταν και μια οξύτατη επίθεση εναντίον της εχθρικής Αθήνας και έτσι ο Περδίκκας διέταξε την απομάκρυνση όλων των Αθηναίων κληρούχων από τη Σάμο. Η οικογένεια του Επικούρου μετοίκησε τότε στον Κολοφώνα, όπου την ακολούθησε και ο ίδιος μετά το τέλος της θητείας του και όπου φαίνεται ότι έμεινε πάνω από δέκα χρόνια. Η οικογένεια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει ολόκληρη την περιουσία της στη Σάμο και ζούσε σε πιεστικές οικονομικά συνθήκες. Το ότι οι αντίπαλοι του Επικούρου αργότερα με κακοήθεια διακωμώδησαν τη φτώχεια τη δική του και των συγγενών του είναι δείγμα ύφους της αρχαίας πολεμικής.
Αποφασιστικό υπήρξε για τον Επίκουρο (όπως και ο ίδιος θα αφηγηθεί) το 32ο έτος της ηλικίας του, όταν αποφάσισε «συστήσασθαι σχολήν» (Διογ. Λαέρτ. 10,15), και μάλιστα αρχικά στη Μυτιλήνη της Λέσβου και μετά στη Λάμψακο, όπου δίδαξε συνολικά πέντε χρόνια συνεχώς, δηλ. από το 310 ως το 306 π.Χ. Τους πρώτους, πιο πιστούς και πιο σημαντικούς, μαθητές τους βρήκε στη Λάμψακο. Πρέπει να αναφερθούν ο Λεοντεύς και κυρίως ο Ιδομενεύς, ο οποίος δεν ασχολούνταν μόνο με τη φιλοσοφία και τη συγγραφή (πρώτος έγραψε ένα αναμφισβήτητα οξύτατο στα κύρια σημεία του βιβλίο πολεμικής για τους «Σωκρατικούς», την πρώτη μαρτυρία όπου οι μαθητές του Σωκράτη συμπεριλαμβάνονται σαφώς σε μία ομάδα), αλλά κατέλαβε και σημαντική πολιτική θέση ως σύμβουλος του βασιλιά της Θράκης Λυσιμάχου, πράγμα που έκανε τον Επίκουρο να ανησυχεί κάπως. Σε αυτόν τον παλιό, τον πρώτο κύκλο μαθητών ανήκαν επίσης ο Κολώτης (έγραψε αργότερα ένα περίφημο βιβλίο πολεμικής κατά της Πολιτείας του Πλάτωνος), ο Πολύαινος και η Θεμίστα, η σύζυγος του Λεοντέως.
Πρέπει να υποθέσουμε ότι λόγοι πολιτικοί ανάγκασαν τον Επίκουρο το 306 π.Χ. να εγκατασταθεί στην πατρίδα του και να μεταφέρει εκεί τη σχολή. Ως Αθηναίος δεν είχε καμιά δυσκολία αντίθετα από τους αρχηγούς του Περιπάτου και της Στοάς να αποκτήσει κατάλληλο οικόπεδο και να χτίσει τα απαραίτητα για τη διαβίωση και τη φιλοσοφική εργασία οικοδομήματα. Φαίνεται όμως ότι σκόπιμα έδωσε στο σύνολο των εγκαταστάσεων τη μορφή μεγάλου κήπου ή άλσους, πρέπει να ήταν γι' αυτόν βασική ιδέα το να μην ασκείται η φιλοσοφία σε σπουδαστήρια και αίθουσες (και οπωσδήποτε όχι σε δημόσιες στοές), αλλά σε ελεύθερη περιδιάβαση μέσα σε μια απλή, ειρηνική φύση, μακριά από τον θόρυβο της πόλης. Έτσι και η σχολή του πήρε ακριβώς την ονομασία« Κήπος». Την εποχή του Κικέρωνος επίσης φαίνεται ότι ολόκληρος ο χώρος είχε παραμείνει αναλλοίωτος, όπως τον ήθελε ο Επίκουρος. Έχουμε μιαν επιστολή, όπου ο Κικέρων, παρακινημένος από τους τότε διευθυντές της σχολής, παρακαλούσε επίμονα έναν πλούσιο Ρωμαίο Επικούρειο (που σχεδίαζε να αγοράσει το οικόπεδο, να κατεδαφίσει τα παλιά οικοδομήματα και να χτίσει στην ίδια θέση μια μεγάλη καινούργια έπαυλη) να παραιτηθεί από το ασεβές αυτό εγχείρημα.
Σε αυτόν τον «Κήπο» εργάστηκε και δίδαξε ο Επίκουρος 35 χρόνια. Υπάρχουν πληροφορίες για μερικά ταξίδια σε ξένους φίλους, για την ήσυχη και λιτή ζωή στον φιλικό του κύκλο, στον οποίο ανήκαν άνδρες, γυναίκες, σκλάβοι και όπως σαφώς αναφέρεται μερικές εταίρες (το γεγονός ότι στα έργα των Σωκρατικών οι εταίρες άλλοτε περιγράφονταν ως ταυτόσημες με την έννοια της φαυλότητας και άλλοτε ως ενδιαφέρουσες συνομιλήτριες του Σωκράτη δεν θα πρέπει να μην άσκησε εδώ κάποια επίδραση)· επίσης υπάρχουν πληροφορίες για μια πολύ εκτεταμένη αλληλογραφία του Επικούρου και, τέλος, για την απασχόληση του με τα φιλοσοφικά έργα.
Ο ρόλος που έπαιξε η φιλία στον Επίκουρο και στους μαθητές του θα ξανασυζητηθεί αργότερα. Για να το διατυπώσουμε εξαρχής και καθαρά, η κοινότητα των φίλων (αν αντιπαραθέσουμε τον Πλάτωνα και, ίσως, και τον Αριστοτέλη) αντικαθιστά την πολιτική οργάνωση των πολιτών στο κράτος, από την οποία ο Επίκουρος δεν περιμένει πια τίποτε καλό παρά μόνο εσωτερική και εξωτερική συμφορά. Αλλά και ως μορφή ανθρώπινης επικοινωνίας η φιλία είναι η τελειότατη (πάλι αντίθετα προς τον Πλάτωνα και συμφωνώντας εν μέρει με τον Αριστοτέλη), σε αντίθεση προς τον έρωτα, στον οποίο ο Επίκουρος δεν μπορεί να δει παρά αυτό που προξενεί ανησυχία, αναστάτωση και κίνδυνο.
Σχετικά με την αλληλογραφία του αξίζει να σημειωθεί ήδη εδώ ότι ο Επίκουρος είναι ο πρώτος αρχαίος που δημοσίευσε μια πραγματική αλληλογραφία από άνθρωπο σε άνθρωπο, ένα μέρος της οποίας μας έχει διασωθεί. Γιατί όσα άλλα έχουμε από αλληλογραφίες (από τον περιώνυμο τύραννο Φάλαρη τον Ακραγαντίνο, τους Σωκρατικούς ως τον Πλάτωνα, τον Ισοκράτη, τον Αριστοτέλη, τον Δημοσθένη), όλα είναι ή ευρήματα φιλολογιζόντων της Ελληνιστικής εποχής ή υπηρεσιακές εγκύκλιοι που στην πραγματικότητα εκ των προτέρων απευθύνονταν σε πολλούς παραλήπτες. Ο Επίκουρος είναι ο πρώτος που πραγματικά αλληλογραφεί και είχε τους λόγους του όπως θα δούμε παρακάτω.
Στην αρχαιότητα και στους μεταγενέστερους χρόνους συχνά ξένισε και προκάλεσε αντιπάθεια η υπερβολή στην έκφραση σεβασμού και τιμής από τους φίλους προς τον Επίκουρο, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτός τη δεχόταν. Η ημέρα των γενεθλίων του γιορταζόταν με επισημότητα κάθε χρόνο -ο ίδιος όρισε στη διαθήκη του ότι στις 20 κάθε μήνα έπρεπε να γίνεται συμπόσιο στη μνήμη του και στη μνήμη του στενού του φίλου Μητροδώρου, που πέθανε πριν από αυτόν. Και σε κάθε ευκαιρία οι φίλοι του τον αντίκριζαν ως θεό είναι γνωστό ότι ο Λουκρητίας στο ποίημα του De rerum natura εγκωμιάζει τον Επίκουρο ως θεό.
Την περίπτωση αυτήν, εν τούτοις, πρέπει να την εξετάσουμε στο ευρύτερο πλαίσιο της. Στο σημείο αυτό της απόδοσης τιμών ο Επίκουρος δεν είναι ούτε ο πρώτος ούτε ο μόνος. Αρκεί εδώ να υπενθυμίσουμε δύο περιπτώσεις, που δεν μπορεί να μην ήταν γνωστές και στον ίδιο. Η πρώτη είναι η περίπτωση του Εμπεδοκλή, που στα δύο ποιήματα του παρουσιάζει τον εαυτό του ως θεό που εκδιώχθηκε από τον κόσμο των Μακάρων, είναι όμως πάντα θεός. Περιγράφει πως, στις περιπλανήσεις του από πόλη σε πόλη, έγινε με σεβασμό δεκτός ως θεός από άνδρες και γυναίκες και υπαινίσσεται ότι διαθέτει γνώσεις και δυνάμεις που ξεπερνούν τα ανθρώπινα μέτρα. Η δεύτερη περίπτωση είναι του Πλάτωνος, για τον οποίο ο ανιψιός του Σπεύσιππος στο Εγκώμιον Πλάτωνος δεν δίστασε να υποστηρίξει ότι ο Πλάτων δεν ήταν γιος του φυσικού του πατέρα αλλά του Απόλλωνος. Και η Ακαδημία, όσο λειτουργούσε, απέδιδε βαθύ νόημα στα γενέθλια του Σωκράτη και του Πλάτωνος. Στην περίπτωση του Επικούρου προστίθεται βέβαια ένας ακόμη παράγοντας. Ο φιλόσοφος εδώ δεν είναι μόνο αυτός που διδάσκει πώς πρέπει να ζει κανείς, αλλά και ο ίδιος γίνεται υπόδειγμα φιλοσοφικής ζωής. Η αλληλογραφία, για την οποία μιλήσαμε παραπάνω, αποκτά τη σημασία της ακριβώς από το ότι δείχνει πώς ο φιλόσοφος αντιμετωπίζει συγκεκριμένα τις πιο καθημερινές καταστάσεις της ζωής. Δεν είναι παράξενο ότι ένας φιλόσοφος που κατόρθωνε κάτι τέτοιο γοήτευε και συνάρπαζε όσους τον πλησίαζαν. Δεν είναι επίσης αρνητικό γι' αυτόν ότι καταλάβαινε καλά πως, για τη διαμόρφωση ενός τρόπου ζωής, το προσωπικό παράδειγμα που απαιτούσε από τον εαυτό του να δώσει ήταν πολύ πιο σπουδαίο από ένα ορθολογικό σύστημα ηθικής. Έτσι, τελικά κάποιος από τους μαθητές του εξήγησε: «Όταν συγκρίνει κανείς τη ζωή του Επικούρου με των άλλων, θα μπορούσε να τη χαρακτηρίσει ως μύθο, εξαιτίας της πραότητας και της αυτάρκειας». Το κρίσιμο σημείο σε αυτήν τη σκέψη είναι ότι αυτή η πραγματικά βιωμένη ζωή υπερέχει πολύ σε παραινετική και παρηγορητική δύναμη από τους φανταστικούς μύθους του Πλάτωνος και του Αριστοτέλη.
Ο Επίκουρος πέθανε το 270 π.Χ. σε ηλικία 72 χρόνων από εξαιρετικά επώδυνη νεφρολιθίαση. Έχει σωθεί μια σύντομη επιστολή, που έγραψε την τελευταία ημέρα της ζωής του, και η διαθήκη του.
Ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος, γιος του Νεοκλή, από τον δήμο Γαργηττού, και καταγόταν από το παλιό επιφανές Αθηναϊκό γένος των Φιλαϊδών (Διογ. Λαέρτ. 10,1). Είναι, επομένως, μαζί με τον Πλάτωνα (και τον Σπεύσιππο), ο μόνος Αθηναίος από τους φιλοσόφους της γενιάς του και των δύο προηγούμενων γενεών, ενώ όλοι οι άλλοι ήταν ξένοι. Από αυτό το γεγονός θα πρέπει να επηρεάστηκε πάρα πολύ η στάση και του Επικούρου, όπως και του Πλάτωνος. Γιατί δεν είναι βεβαίως σύμπτωση ότι ο Αθηναίος Πλάτων δεν μπόρεσε ποτέ πια να απαλλαγεί εντελώς από το νεανικό βίωμα της κατάρρευσης της χώρας και του κράτους του και ως το τέλος της ζωής του έμεινε πολιτικά δεσμευμένος -ο Αθηναίος Επίκουρος, πάλι, είχε τις δικές του εμπειρίες από την εξωτερική και την εσωτερική πτώση της Αθήνας από τη μετατροπή του Αθηναϊκού κράτους από υποκείμενο της πολιτικής σε απλό αντικείμενο της πολιτικής άλλων και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αποφασιστική αποχώρηση από την πολιτική ήταν η μόνη λογική στάση -ο αλλοδαπός όμως Αριστοτέλης, από την απόσταση του αμέτοχου τελικά παρατηρητή, κατόρθωσε να αναλύσει με νηφαλιότητα τους γενικούς όρους της ανάπτυξης και της παρακμής μιας πολιτείας.
Ο Επίκουρος γεννήθηκε στη Σάμο το 341 π.Χ. Δέκα χρόνια πριν οι Αθηναίοι είχαν αποφασίσει να αντιμετωπίσουν την απειλή της αποστασίας της Σάμου από τη Δεύτερη Ναυτική Συμμαχία στέλνοντας εκεί μεγάλο αριθμό πολιτικά έμπιστων Αθηναίων ως κληρούχων. Ανάμεσα τους ήταν και οι γονείς του Επικούρου. Είχε επίσης τρεις αδελφούς, που αργότερα προσχώρησαν όλοι στη σχολή του. Σε μια επιστολή ανέφερε ο ίδιος ότι άρχισε να φιλοσοφεί στα δεκατέσσερα χρόνια του (Διογ. Λαέρτ. 10,2), έκφραση που δεν είναι εύκολο να ερμηνευθεί. Η δυσπιστία είναι δικαιολογημένη, καθότι διάφορες μαρτυρίες στοιχειοθετούν την υπόθεση ότι ο Επίκουρος συνειδητά προσέδωσε στον εαυτό του το ύφος μορφής αντίπαλης και ανταγωνιστικής προς τον Σωκράτη και των Σωκρατικών. Αυτός ο Σωκράτης τονίζει συνεχώς ότι δεν είχε ποτέ πραγματικά κάποιο δάσκαλο, εκτός αν θεωρηθεί δάσκαλος του ο δελφικός Απόλλων. Για τον Επίκουρο η παρέμβαση ενός θεού δεν συζητείται και γι' αυτό θα πρόβαλλε πιο κατηγορηματικά ότι είναι αυτοδίδακτος και ότι εντελώς μόνος του άρχισε να οικοδομεί τη φιλοσοφία του στην ηλικία που ο νέος άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να θέσει σε κίνηση τη λογική του. Αντίθετα, γνωρίζουμε ότι πριν ακόμη από τα δεκαοκτώ του χρόνια μετοίκησε από τη Σάμο στην Τέω, όπου τότε ένας πολύ περίεργος άνδρας, ο Ναυσιφάνης, δίδασκε ανάμεσα σε άλλα και φιλοσοφία. Ο Ναυσιφάνης χαρακτήριζε τον εαυτό του ως οπαδό της θεωρίας του Αβδηρίτη Δημοκρίτου (που είχε πεθάνει πριν 70 περίπου χρόνια), αλλά δίδασκε και μαθηματικά και ρητορική επιστήμες που ο Επίκουρος αργότερα τις απέρριψε ως άχρηστες και ασήμαντες (τα κείμενα: Diels-Kranz, Die Vorsokratlker, 75). Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ότι ο Επίκουρος θα παρουσίαζε ποτέ σοβαρά αυτόν τον άνδρα ως δάσκαλο του στη φιλοσοφία, όπως άλλωστε και τον μαθητή του Πλάτωνος Πάμφιλο, για τον οποίο δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο, ώστε πρέπει να υποθέσουμε ότι ο Επίκουρος μόνο μια φορά ανέφερε εν παρόδω ότι στα νιάτα του συνάντησε τον άνδρα. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι αντίπαλοι του Επικούρου συνέλαβαν όλο αυτό το πλέγμα και από τη μια μεριά τον παρουσίαζαν ως μαθητή του ελάχιστα εκτιμώμενου Ναυσιφάνη, από την άλλη δε με μοχθηρία εξέφραζαν τη λύπη τους που ο Επίκουρος έχασε τη μοναδική ευκαιρία να μπει στον κόσμο του Πλάτωνος.
Στα δεκαοκτώ του χρόνια (323 π.Χ.) ο Επίκουρος, ως νομοταγής Αθηναίος, γύρισε στην πατρίδα του για να κάνει σύμφωνα με τον νόμο την εφηβεία του, δηλ. τη στρατιωτική του θητεία. Δεν φαίνεται να ήλθε σε επαφή με καμιά από τις δύο φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας: ο Περίπατος, που τον κακολογούσαν όχι αναίτια για συμπάθεια προς τους Μακεδόνες, κάτω από την πολιτική πίεση είχε αναστείλει τη λειτουργία του και ο Αριστοτέλης είχε φύγει στη Χαλκίδα, όπου η οικογένεια του είχε ένα σπίτι και όπου ήταν εγκατεστημένη μακεδόνικη φρουρά (πέθανε εκεί μετά από μερικούς μήνες). Κεφαλή της Ακαδημίας ήταν ο Ξενοκράτης, όμως μια μεταγενέστερη πληροφορία ότι ο Επίκουρος τον είχε ακούσει είναι πιθανώς σκόπιμο εύρημα, που πρέπει όπως πάντα να αντιμετωπίζεται κριτικά.
Το 322 πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος και οι διάδοχοι του προσπαθούσαν πια να διατηρήσουν την αυτοκρατορία και να αυξήσουν την προσωπική τους ισχύ. Σε αυτήν την προσπάθεια περιλαμβανόταν και μια οξύτατη επίθεση εναντίον της εχθρικής Αθήνας και έτσι ο Περδίκκας διέταξε την απομάκρυνση όλων των Αθηναίων κληρούχων από τη Σάμο. Η οικογένεια του Επικούρου μετοίκησε τότε στον Κολοφώνα, όπου την ακολούθησε και ο ίδιος μετά το τέλος της θητείας του και όπου φαίνεται ότι έμεινε πάνω από δέκα χρόνια. Η οικογένεια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει ολόκληρη την περιουσία της στη Σάμο και ζούσε σε πιεστικές οικονομικά συνθήκες. Το ότι οι αντίπαλοι του Επικούρου αργότερα με κακοήθεια διακωμώδησαν τη φτώχεια τη δική του και των συγγενών του είναι δείγμα ύφους της αρχαίας πολεμικής.
Αποφασιστικό υπήρξε για τον Επίκουρο (όπως και ο ίδιος θα αφηγηθεί) το 32ο έτος της ηλικίας του, όταν αποφάσισε «συστήσασθαι σχολήν» (Διογ. Λαέρτ. 10,15), και μάλιστα αρχικά στη Μυτιλήνη της Λέσβου και μετά στη Λάμψακο, όπου δίδαξε συνολικά πέντε χρόνια συνεχώς, δηλ. από το 310 ως το 306 π.Χ. Τους πρώτους, πιο πιστούς και πιο σημαντικούς, μαθητές τους βρήκε στη Λάμψακο. Πρέπει να αναφερθούν ο Λεοντεύς και κυρίως ο Ιδομενεύς, ο οποίος δεν ασχολούνταν μόνο με τη φιλοσοφία και τη συγγραφή (πρώτος έγραψε ένα αναμφισβήτητα οξύτατο στα κύρια σημεία του βιβλίο πολεμικής για τους «Σωκρατικούς», την πρώτη μαρτυρία όπου οι μαθητές του Σωκράτη συμπεριλαμβάνονται σαφώς σε μία ομάδα), αλλά κατέλαβε και σημαντική πολιτική θέση ως σύμβουλος του βασιλιά της Θράκης Λυσιμάχου, πράγμα που έκανε τον Επίκουρο να ανησυχεί κάπως. Σε αυτόν τον παλιό, τον πρώτο κύκλο μαθητών ανήκαν επίσης ο Κολώτης (έγραψε αργότερα ένα περίφημο βιβλίο πολεμικής κατά της Πολιτείας του Πλάτωνος), ο Πολύαινος και η Θεμίστα, η σύζυγος του Λεοντέως.
Πρέπει να υποθέσουμε ότι λόγοι πολιτικοί ανάγκασαν τον Επίκουρο το 306 π.Χ. να εγκατασταθεί στην πατρίδα του και να μεταφέρει εκεί τη σχολή. Ως Αθηναίος δεν είχε καμιά δυσκολία αντίθετα από τους αρχηγούς του Περιπάτου και της Στοάς να αποκτήσει κατάλληλο οικόπεδο και να χτίσει τα απαραίτητα για τη διαβίωση και τη φιλοσοφική εργασία οικοδομήματα. Φαίνεται όμως ότι σκόπιμα έδωσε στο σύνολο των εγκαταστάσεων τη μορφή μεγάλου κήπου ή άλσους, πρέπει να ήταν γι' αυτόν βασική ιδέα το να μην ασκείται η φιλοσοφία σε σπουδαστήρια και αίθουσες (και οπωσδήποτε όχι σε δημόσιες στοές), αλλά σε ελεύθερη περιδιάβαση μέσα σε μια απλή, ειρηνική φύση, μακριά από τον θόρυβο της πόλης. Έτσι και η σχολή του πήρε ακριβώς την ονομασία« Κήπος». Την εποχή του Κικέρωνος επίσης φαίνεται ότι ολόκληρος ο χώρος είχε παραμείνει αναλλοίωτος, όπως τον ήθελε ο Επίκουρος. Έχουμε μιαν επιστολή, όπου ο Κικέρων, παρακινημένος από τους τότε διευθυντές της σχολής, παρακαλούσε επίμονα έναν πλούσιο Ρωμαίο Επικούρειο (που σχεδίαζε να αγοράσει το οικόπεδο, να κατεδαφίσει τα παλιά οικοδομήματα και να χτίσει στην ίδια θέση μια μεγάλη καινούργια έπαυλη) να παραιτηθεί από το ασεβές αυτό εγχείρημα.
Σε αυτόν τον «Κήπο» εργάστηκε και δίδαξε ο Επίκουρος 35 χρόνια. Υπάρχουν πληροφορίες για μερικά ταξίδια σε ξένους φίλους, για την ήσυχη και λιτή ζωή στον φιλικό του κύκλο, στον οποίο ανήκαν άνδρες, γυναίκες, σκλάβοι και όπως σαφώς αναφέρεται μερικές εταίρες (το γεγονός ότι στα έργα των Σωκρατικών οι εταίρες άλλοτε περιγράφονταν ως ταυτόσημες με την έννοια της φαυλότητας και άλλοτε ως ενδιαφέρουσες συνομιλήτριες του Σωκράτη δεν θα πρέπει να μην άσκησε εδώ κάποια επίδραση)· επίσης υπάρχουν πληροφορίες για μια πολύ εκτεταμένη αλληλογραφία του Επικούρου και, τέλος, για την απασχόληση του με τα φιλοσοφικά έργα.
Ο ρόλος που έπαιξε η φιλία στον Επίκουρο και στους μαθητές του θα ξανασυζητηθεί αργότερα. Για να το διατυπώσουμε εξαρχής και καθαρά, η κοινότητα των φίλων (αν αντιπαραθέσουμε τον Πλάτωνα και, ίσως, και τον Αριστοτέλη) αντικαθιστά την πολιτική οργάνωση των πολιτών στο κράτος, από την οποία ο Επίκουρος δεν περιμένει πια τίποτε καλό παρά μόνο εσωτερική και εξωτερική συμφορά. Αλλά και ως μορφή ανθρώπινης επικοινωνίας η φιλία είναι η τελειότατη (πάλι αντίθετα προς τον Πλάτωνα και συμφωνώντας εν μέρει με τον Αριστοτέλη), σε αντίθεση προς τον έρωτα, στον οποίο ο Επίκουρος δεν μπορεί να δει παρά αυτό που προξενεί ανησυχία, αναστάτωση και κίνδυνο.
Σχετικά με την αλληλογραφία του αξίζει να σημειωθεί ήδη εδώ ότι ο Επίκουρος είναι ο πρώτος αρχαίος που δημοσίευσε μια πραγματική αλληλογραφία από άνθρωπο σε άνθρωπο, ένα μέρος της οποίας μας έχει διασωθεί. Γιατί όσα άλλα έχουμε από αλληλογραφίες (από τον περιώνυμο τύραννο Φάλαρη τον Ακραγαντίνο, τους Σωκρατικούς ως τον Πλάτωνα, τον Ισοκράτη, τον Αριστοτέλη, τον Δημοσθένη), όλα είναι ή ευρήματα φιλολογιζόντων της Ελληνιστικής εποχής ή υπηρεσιακές εγκύκλιοι που στην πραγματικότητα εκ των προτέρων απευθύνονταν σε πολλούς παραλήπτες. Ο Επίκουρος είναι ο πρώτος που πραγματικά αλληλογραφεί και είχε τους λόγους του όπως θα δούμε παρακάτω.
Στην αρχαιότητα και στους μεταγενέστερους χρόνους συχνά ξένισε και προκάλεσε αντιπάθεια η υπερβολή στην έκφραση σεβασμού και τιμής από τους φίλους προς τον Επίκουρο, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτός τη δεχόταν. Η ημέρα των γενεθλίων του γιορταζόταν με επισημότητα κάθε χρόνο -ο ίδιος όρισε στη διαθήκη του ότι στις 20 κάθε μήνα έπρεπε να γίνεται συμπόσιο στη μνήμη του και στη μνήμη του στενού του φίλου Μητροδώρου, που πέθανε πριν από αυτόν. Και σε κάθε ευκαιρία οι φίλοι του τον αντίκριζαν ως θεό είναι γνωστό ότι ο Λουκρητίας στο ποίημα του De rerum natura εγκωμιάζει τον Επίκουρο ως θεό.
Την περίπτωση αυτήν, εν τούτοις, πρέπει να την εξετάσουμε στο ευρύτερο πλαίσιο της. Στο σημείο αυτό της απόδοσης τιμών ο Επίκουρος δεν είναι ούτε ο πρώτος ούτε ο μόνος. Αρκεί εδώ να υπενθυμίσουμε δύο περιπτώσεις, που δεν μπορεί να μην ήταν γνωστές και στον ίδιο. Η πρώτη είναι η περίπτωση του Εμπεδοκλή, που στα δύο ποιήματα του παρουσιάζει τον εαυτό του ως θεό που εκδιώχθηκε από τον κόσμο των Μακάρων, είναι όμως πάντα θεός. Περιγράφει πως, στις περιπλανήσεις του από πόλη σε πόλη, έγινε με σεβασμό δεκτός ως θεός από άνδρες και γυναίκες και υπαινίσσεται ότι διαθέτει γνώσεις και δυνάμεις που ξεπερνούν τα ανθρώπινα μέτρα. Η δεύτερη περίπτωση είναι του Πλάτωνος, για τον οποίο ο ανιψιός του Σπεύσιππος στο Εγκώμιον Πλάτωνος δεν δίστασε να υποστηρίξει ότι ο Πλάτων δεν ήταν γιος του φυσικού του πατέρα αλλά του Απόλλωνος. Και η Ακαδημία, όσο λειτουργούσε, απέδιδε βαθύ νόημα στα γενέθλια του Σωκράτη και του Πλάτωνος. Στην περίπτωση του Επικούρου προστίθεται βέβαια ένας ακόμη παράγοντας. Ο φιλόσοφος εδώ δεν είναι μόνο αυτός που διδάσκει πώς πρέπει να ζει κανείς, αλλά και ο ίδιος γίνεται υπόδειγμα φιλοσοφικής ζωής. Η αλληλογραφία, για την οποία μιλήσαμε παραπάνω, αποκτά τη σημασία της ακριβώς από το ότι δείχνει πώς ο φιλόσοφος αντιμετωπίζει συγκεκριμένα τις πιο καθημερινές καταστάσεις της ζωής. Δεν είναι παράξενο ότι ένας φιλόσοφος που κατόρθωνε κάτι τέτοιο γοήτευε και συνάρπαζε όσους τον πλησίαζαν. Δεν είναι επίσης αρνητικό γι' αυτόν ότι καταλάβαινε καλά πως, για τη διαμόρφωση ενός τρόπου ζωής, το προσωπικό παράδειγμα που απαιτούσε από τον εαυτό του να δώσει ήταν πολύ πιο σπουδαίο από ένα ορθολογικό σύστημα ηθικής. Έτσι, τελικά κάποιος από τους μαθητές του εξήγησε: «Όταν συγκρίνει κανείς τη ζωή του Επικούρου με των άλλων, θα μπορούσε να τη χαρακτηρίσει ως μύθο, εξαιτίας της πραότητας και της αυτάρκειας». Το κρίσιμο σημείο σε αυτήν τη σκέψη είναι ότι αυτή η πραγματικά βιωμένη ζωή υπερέχει πολύ σε παραινετική και παρηγορητική δύναμη από τους φανταστικούς μύθους του Πλάτωνος και του Αριστοτέλη.
Ο Επίκουρος πέθανε το 270 π.Χ. σε ηλικία 72 χρόνων από εξαιρετικά επώδυνη νεφρολιθίαση. Έχει σωθεί μια σύντομη επιστολή, που έγραψε την τελευταία ημέρα της ζωής του, και η διαθήκη του.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
09.ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ
Ο πατέρας της σάτιρας
Έγραψε τις πρώτες κωμωδίες του με ψευδώνυμα. Από τα συνολικά 44 σατιρικά έργα που συνέγραψε έχουν διασωθεί 11, από αυτά τα 9 στα χρόνια του πελοποννησιακού πολέμου.
Ο κόσμος ιδεών του Αριστοφάνη ήταν μάλλον συντηρητικός και οι πολιτικές και φιλοσοφικές προτιμήσεις του που έκλιναν προς την ολιγαρχία και την παλαιότερη φιλοσοφία, προβάλλονται στα έργα του συνεχώς, με μορφή αντιδικίας π.χ. με τον Ευριπίδη και τον Σωκράτη.
Το 426 π.Χ. παρουσιάστηκε το πρώτο έργο του Αριστοφάνη «Βαβυλώνιοι» και το αμέσως επόμενο έτος, 425, «Αχαρνείς», με το οποίο επιτίθεται στις πολεμικές επιλογές των Αθηναίων και προβάλει την ιδέα για σύναψη συνθήκης ειρήνης με τη Σπάρτη. Το 424 παρουσιάστηκε με το όνομά του η κωμωδία «Ιππής», η οποία αποτελεί μία καυστική, αν και κωδικοποιημένη σάτιρα για τους Αθηναίους πολιτικούς, προ πάντων για το στρατιωτικό ηγέτη της δημοκρατικής παράταξης Κλέωνα, στον οποίο είχε επιτεθεί ήδη έντονα στο έργο του «Βαβυλώνιοι» και τον οποίο κατηγορεί για δημαγωγία. Κύριος στόχος τους Αριστοφάνη ήταν βέβαια το δημοκρατικό πολίτευμα και όχι μεμονωμένοι εκπρόσωποί του.
Το 423 π.Χ. παρουσιάστηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις για το Διόνυσο το έργο «Νεφέλαι», το οποίο αποτελεί μια σάτιρα για τις (τότε) μοντέρνες παιδαγωγικές ιδέες του αντιπάλου του Σωκράτη. Ο τελευταίος κατηγορούσε τον Αριστοφάνη ότι τα έργα του έχουν περιεχόμενο «αντεθνικό» (θα λέγαμε σήμερα)! Αυτή η κωμωδία για τον Σωκράτη απετέλεσε πρότυπο για διάφορους ευρωπαίους συγγραφείς της κλασικής και ρομαντικής εποχής (Lessing, Goethe κ.ά.)
Το 422 παρουσιάστηκε το έργο «Σφήκες», με το οποίο ο Αριστοφάνης σχολιάζει την παιδαγωγική των σοφιστών. Επίσης λοιδορεί το δικαστικό σύστημα της Αθήνας και ιδιαίτερα τη δικομανία των οπαδών του Κλέωνα που είχε χάσει μια δίκη για υπεξαίρεση. Η κωμωδία «Ειρήνη» παρουσιάστηκε το 421 για τις μεγάλες γιορτές του Διονύσου. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις καταστροφικές επιπτώσεις του πελοποννησιακού πολέμου στους αγρότες, οι οποίοι στέλνουν μια επιτροπή στον Όλυμπο και ελευθερώνουν τη θεά της ειρήνης.
Το έργο «Όρνιθες» παρουσιάστηκε το 414 και θεωρείται, λόγω της σκηνικής πληρότητας, το πλέον πετυχημένο έργο του Αριστοφάνη. Πραγματεύεται, όπως στους «Ιππείς» τις πρακτικές των πολιτικών και στρατιωτικών, όμως χωρίς αναφορές σε επίκαιρα γεγονότα της Αθήνας, αλλά ως σημείο εκκινήσεως για να περιγράψει μια ιδανική κοινωνία και ταυτόχρονα για να αποδείξει τη βεβαιότητα για την αποτυχία της. Αν και το έργο αυτό δεν περιέχει το συνήθη για τον Αριστοφάνη πολεμικό τόνο, δεν του λείπουν οι σατιρικές αναφορές σε έργα των Αισχύλου, Ευριπίδη, Πίνδαρου κ.ά. Στα έργα του «Θεσμοφοριάζουσες» (411) και «Βάτραχοι» (405) παρωδούνται με κακία τα έργα του Ευριπίδη ως προς το θέμα και το ύφος τους.
Το διασημότερο έργο του Αριστοφάνη είναι η «Λυσιστράτη» που παρουσιάστηκε επίσης το 411 π.Χ. Η ομώνυμη ηρωίδα του έργου πείθει τις γυναίκες της Αθήνας και της Σπάρτης να απόσχουν από τις ερωτικές δραστηριότητες για να υποχρεωθούν οι άντρες να διακόψουν τον πόλεμο. Το σχέδιο αυτό πετυχαίνει μετά από μερικές εμπλοκές. Αν και το έργο φαίνεται να έχει ένα ευγενή στόχο, τη διακοπή του πολέμου και την έλευση της ειρήνης, όπως γνωρίζουμε από την Ιστορία, οι ολιγαρχικοί Λακεδαιμόνιοι δέχονταν να διακόψουν τον πόλεμο με κύριο όρο να καταργήσουν οι Αθηναίοι το δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτή ήταν και η επιθυμία του Αριστοφάνης, ο οποίος μαζί με τους ολιγαρχικούς υπεστήριζε κάθε τι που θα υπέσκαπτε το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας. Τα ύστερα έργα «Εκκλησιάζουσες» (393) και «Πλούτος» (388) ασχολούνται με ζητήματα της ιδιωτικής περιουσίας.
Ο πατέρας της σάτιρας
Έγραψε τις πρώτες κωμωδίες του με ψευδώνυμα. Από τα συνολικά 44 σατιρικά έργα που συνέγραψε έχουν διασωθεί 11, από αυτά τα 9 στα χρόνια του πελοποννησιακού πολέμου.
Ο κόσμος ιδεών του Αριστοφάνη ήταν μάλλον συντηρητικός και οι πολιτικές και φιλοσοφικές προτιμήσεις του που έκλιναν προς την ολιγαρχία και την παλαιότερη φιλοσοφία, προβάλλονται στα έργα του συνεχώς, με μορφή αντιδικίας π.χ. με τον Ευριπίδη και τον Σωκράτη.
Το 426 π.Χ. παρουσιάστηκε το πρώτο έργο του Αριστοφάνη «Βαβυλώνιοι» και το αμέσως επόμενο έτος, 425, «Αχαρνείς», με το οποίο επιτίθεται στις πολεμικές επιλογές των Αθηναίων και προβάλει την ιδέα για σύναψη συνθήκης ειρήνης με τη Σπάρτη. Το 424 παρουσιάστηκε με το όνομά του η κωμωδία «Ιππής», η οποία αποτελεί μία καυστική, αν και κωδικοποιημένη σάτιρα για τους Αθηναίους πολιτικούς, προ πάντων για το στρατιωτικό ηγέτη της δημοκρατικής παράταξης Κλέωνα, στον οποίο είχε επιτεθεί ήδη έντονα στο έργο του «Βαβυλώνιοι» και τον οποίο κατηγορεί για δημαγωγία. Κύριος στόχος τους Αριστοφάνη ήταν βέβαια το δημοκρατικό πολίτευμα και όχι μεμονωμένοι εκπρόσωποί του.
Το 423 π.Χ. παρουσιάστηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις για το Διόνυσο το έργο «Νεφέλαι», το οποίο αποτελεί μια σάτιρα για τις (τότε) μοντέρνες παιδαγωγικές ιδέες του αντιπάλου του Σωκράτη. Ο τελευταίος κατηγορούσε τον Αριστοφάνη ότι τα έργα του έχουν περιεχόμενο «αντεθνικό» (θα λέγαμε σήμερα)! Αυτή η κωμωδία για τον Σωκράτη απετέλεσε πρότυπο για διάφορους ευρωπαίους συγγραφείς της κλασικής και ρομαντικής εποχής (Lessing, Goethe κ.ά.)
Το 422 παρουσιάστηκε το έργο «Σφήκες», με το οποίο ο Αριστοφάνης σχολιάζει την παιδαγωγική των σοφιστών. Επίσης λοιδορεί το δικαστικό σύστημα της Αθήνας και ιδιαίτερα τη δικομανία των οπαδών του Κλέωνα που είχε χάσει μια δίκη για υπεξαίρεση. Η κωμωδία «Ειρήνη» παρουσιάστηκε το 421 για τις μεγάλες γιορτές του Διονύσου. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις καταστροφικές επιπτώσεις του πελοποννησιακού πολέμου στους αγρότες, οι οποίοι στέλνουν μια επιτροπή στον Όλυμπο και ελευθερώνουν τη θεά της ειρήνης.
Το έργο «Όρνιθες» παρουσιάστηκε το 414 και θεωρείται, λόγω της σκηνικής πληρότητας, το πλέον πετυχημένο έργο του Αριστοφάνη. Πραγματεύεται, όπως στους «Ιππείς» τις πρακτικές των πολιτικών και στρατιωτικών, όμως χωρίς αναφορές σε επίκαιρα γεγονότα της Αθήνας, αλλά ως σημείο εκκινήσεως για να περιγράψει μια ιδανική κοινωνία και ταυτόχρονα για να αποδείξει τη βεβαιότητα για την αποτυχία της. Αν και το έργο αυτό δεν περιέχει το συνήθη για τον Αριστοφάνη πολεμικό τόνο, δεν του λείπουν οι σατιρικές αναφορές σε έργα των Αισχύλου, Ευριπίδη, Πίνδαρου κ.ά. Στα έργα του «Θεσμοφοριάζουσες» (411) και «Βάτραχοι» (405) παρωδούνται με κακία τα έργα του Ευριπίδη ως προς το θέμα και το ύφος τους.
Το διασημότερο έργο του Αριστοφάνη είναι η «Λυσιστράτη» που παρουσιάστηκε επίσης το 411 π.Χ. Η ομώνυμη ηρωίδα του έργου πείθει τις γυναίκες της Αθήνας και της Σπάρτης να απόσχουν από τις ερωτικές δραστηριότητες για να υποχρεωθούν οι άντρες να διακόψουν τον πόλεμο. Το σχέδιο αυτό πετυχαίνει μετά από μερικές εμπλοκές. Αν και το έργο φαίνεται να έχει ένα ευγενή στόχο, τη διακοπή του πολέμου και την έλευση της ειρήνης, όπως γνωρίζουμε από την Ιστορία, οι ολιγαρχικοί Λακεδαιμόνιοι δέχονταν να διακόψουν τον πόλεμο με κύριο όρο να καταργήσουν οι Αθηναίοι το δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτή ήταν και η επιθυμία του Αριστοφάνης, ο οποίος μαζί με τους ολιγαρχικούς υπεστήριζε κάθε τι που θα υπέσκαπτε το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας. Τα ύστερα έργα «Εκκλησιάζουσες» (393) και «Πλούτος» (388) ασχολούνται με ζητήματα της ιδιωτικής περιουσίας.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
10.ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ
Έλληνας φιλόσοφος που γεννήθηκε στα τα Άβδηρα της Θράκης και καταγόταν από πλούσια οικογένεια, με αποτέλεσμα να πάρει άρτια μόρφωση και να πραγματοποιήσει ένα πολύχρονο ταξίδι σε χώρες της Ασίας και της Αφρικής.
Στο ταξίδι αυτό αναζητούσε τη γνώση. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, στην Περσία, στην Ερυθρά θάλασσα, στις Ινδίες και στην Αιθιοπία και εκπαιδεύτηκε από τους σοφούς των χωρών αυτών. Ο Ηρόδοτος, σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, αναφέρει, πως μαθήτευσε κοντά σε Μάγους και Χαλδαίους. Ο Δημήτριος στους "Ομωνύμους" και ο Αντισθένης στις "Διαδοχές" λένε, πως ταξίδεψε στην Ινδία και στην Αίγυπτο για να μάθει γεωμετρία από τους ιερείς. Αναφέρεται, επίσης, πως η Αθήνα άφηνε αδιάφορο τον Δημόκριτο και πως, όταν την επισκέφτηκε, αγνοήθηκε ακόμα και από τον Σωκράτη. Ο ίδιος έλεγε: "ήλθον γάρ, εις Αθήνας και ούτις με έγνωκεν".
Γύρισε στην πατρίδα του κι εκεί αντιμετώπισε τον κίνδυνο να δικαστεί, γιατί ίσχυε ένας νόμος ενάντια σ' όσους ξόδευαν όλη την πατρική περιουσία. Ο Δημόκριτος διάβασε τότε, σύμφωνα με το θρύλο, δημόσια το έργο του "Μέγας Διάκοσμος", με αποτέλεσμα να πειστούν οι συμπατριώτες του ότι δεν επρόκειτο για σπατάλη.
Έζησε μαζί με τα αδέλφια του στα Άβδηρα , έγινε δε άρχοντας της πόλης αυτής.
Υπήρξε μαθητής του Λεύκιππου και του Αναξαγόρα.
Ασχολήθηκε μεθοδικά με όλες σχεδόν τις επιστήμες της εποχής του , Φυσική , Μαθηματικά, Μουσική, Ηθική, και έγραψε γι' αυτές γενικά συγγράμματα και ειδικές πραγματείες. Ο Δημόκριτος υπήρξε πολυγραφότατος συγγραφέας. Ο Θρασύλος κατέταξε τα έργα του σε δεκατρείς τετραλογίες που κατανέμονταν στους εξής γενικούς τομείς: Φυσική (4), Μαθηματικά (3), Μουσική (2), Τεχνικά Θέματα (2), Ηθική (2). Το σημαντικότερο έργο του Δημόκριτου είναι με τίτλο "Μέγας Διάκοσμος", για το οποίο τιμήθηκε με πεντακόσια τάλαντα και είκοσι χάλκινα αγάλματα. Είναι, πραγματικά, μεγάλο δυστύχημα ότι σχεδόν όλα τα έργα του Δημόκριτου έχουν χαθεί (κυρίως κατά τις πυρπολήσεις των βιβλιοθηκών από τον 4ο αιώνα μ.Χ. και έπειτα) και πώς τα μοναδικά αποσπάσματα που σώζονται μέχρι την εποχή μας είναι παρμένα από τα Ηθικά.
Αναφέρεται, πως πέρασε δέκα χρόνια παρατηρώντας τις αλλαγές ενός δέντρου, καταγράφοντας όλες τις φυσικές του αλλαγές και καταλήγοντας σε συμπεράσματα, που στη συνέχεια αποτέλεσαν την βάση της ατομικής του θεωρίας.
Ο Δημόκριτος είναι ένας από τους ιδρυτές της ατομικής θεωρίας. Όπως ο Λεύκιππος, έτσι και ο Δημόκριτος θεωρούσε ότι τελικά υπάρχει από τη μια κενό, που κάνει δυνατή τη διαίρεση των φυσικών σωμάτων και από την άλλη έσχατα σωματίδια της ύλης, που δεν επιδέχονται τομές και παραμένουν "άτομα", δηλ. άτμητα. Η διαίρεση των σωμάτων, σύμφωνα με το Δημόκριτο, δεν είναι δυνατόν να προχωρεί επ' άπειρον, όπως υποστήριζε ο Ζήνωνας και μάλιστα μέχρι το σημείο εξαφάνισης ενός όντος. Η διαίρεση ενός σώματος πρέπει να σταματά σε ένα απειροελάχιστο και αδιαίρετο σωματίδιο, το άτομο.
Του είχε αποδοθεί η προσωνυμία "Γελασίνος" για τον πρόσχαρο χαρακτήρα του (σε αντίθεση προς τον μελαγχολικό Ηράκλειτο).
Σαν το μεγαλύτερο αγαθό της ανθρώπινης ζωής ο Δημόκριτος δέχεται την ευθυμία που την ονομάζει "Ευεστώ" (που σημαίνει "έχω καλώς") και εννοεί την κατάσταση εκείνη, σύμφωνα με την οποία η ψυχή περνά τη ζωή της με γαλήνη και ευστάθεια, χωρίς να ταράσσεται από κανένα φόβο ή δεισιδαιμονία ή από κανένα άλλο πάθος.
Ο Αντισθένης αναφέρει, πως για να δοκιμάσει της νοητικές του ικανότητες ζούσε πολλές φορές απομονωμένος και κοντά σε τάφους.
Ο Δημόκριτος ήταν υλιστής με την κυριολεκτική σημασία του όρου: ήταν ένας άνθρωπος που πίστευε πως οι πνευματικές αξίες , όπως η ομορφιά, η καλοσύνη, η αγάπη, ανήκουν στην περιοχή της ανθρώπινης φαντασίας και πως ο κόσμος, το κάθε τι, είναι κίνηση των υλικών σωματιδίων, ύλη δηλαδή. Η λύπη και ο ηρωισμός, σύμφωνα με την άποψή του, δεν είναι παρά μορφές συμπεριφοράς των ατόμων.
Ο Πλάτωνας πήγε στην άλλη άκρη. Ουσία, ύλη γι' αυτόν, ήταν προϊόν της φαντασίας του ανθρώπου, "ένας κόσμος σκιών" και μονάχα το πνεύμα υπήρχε στην πραγματικότητα. Δεν είναι καθόλου παράξενο πως ο Δημόκριτος και ο Πλάτωνας ήταν πικρόχολοι αντίπαλοι και ο καθένας τους θάθελε να δει του άλλου τα γραπτά να καίγονται μπροστά στο λαό.
Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει, ότι ο Δημόκριτος πέθανε με τον εξής τρόπο: "Ήταν ήδη πολύ γέρος και η ώρα του θανάτου του πλησίαζε. Η αδερφή του στεναχωριόταν πως θα πέθαινε κατά τη διάρκεια της γιορτής των Θεσμοφορίων και έτσι δεν θα μπορούσε να εκπληρώσει το καθήκον της προς τη θεά. Εκείνος της είπε να μη στεναχωριέται και της ζήτησε να του πηγαίνει καθημερινά ζεστά ψωμιά. Τα κρατούσε κοντά στα ρουθούνια του και έτσι κατάφερε να ζήσει μέχρι που τελείωσε η γιορτή."
Ο Νίτσε θεώρησε το Δημόκριτο σαν τον πρώτο χειραφετημένο άνθρωπο από το φόβο των θεών και σαν πρότυπο της Αρχαίας Ελληνικής μακαριότητας.
Έλληνας φιλόσοφος που γεννήθηκε στα τα Άβδηρα της Θράκης και καταγόταν από πλούσια οικογένεια, με αποτέλεσμα να πάρει άρτια μόρφωση και να πραγματοποιήσει ένα πολύχρονο ταξίδι σε χώρες της Ασίας και της Αφρικής.
Στο ταξίδι αυτό αναζητούσε τη γνώση. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, στην Περσία, στην Ερυθρά θάλασσα, στις Ινδίες και στην Αιθιοπία και εκπαιδεύτηκε από τους σοφούς των χωρών αυτών. Ο Ηρόδοτος, σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, αναφέρει, πως μαθήτευσε κοντά σε Μάγους και Χαλδαίους. Ο Δημήτριος στους "Ομωνύμους" και ο Αντισθένης στις "Διαδοχές" λένε, πως ταξίδεψε στην Ινδία και στην Αίγυπτο για να μάθει γεωμετρία από τους ιερείς. Αναφέρεται, επίσης, πως η Αθήνα άφηνε αδιάφορο τον Δημόκριτο και πως, όταν την επισκέφτηκε, αγνοήθηκε ακόμα και από τον Σωκράτη. Ο ίδιος έλεγε: "ήλθον γάρ, εις Αθήνας και ούτις με έγνωκεν".
Γύρισε στην πατρίδα του κι εκεί αντιμετώπισε τον κίνδυνο να δικαστεί, γιατί ίσχυε ένας νόμος ενάντια σ' όσους ξόδευαν όλη την πατρική περιουσία. Ο Δημόκριτος διάβασε τότε, σύμφωνα με το θρύλο, δημόσια το έργο του "Μέγας Διάκοσμος", με αποτέλεσμα να πειστούν οι συμπατριώτες του ότι δεν επρόκειτο για σπατάλη.
Έζησε μαζί με τα αδέλφια του στα Άβδηρα , έγινε δε άρχοντας της πόλης αυτής.
Υπήρξε μαθητής του Λεύκιππου και του Αναξαγόρα.
Ασχολήθηκε μεθοδικά με όλες σχεδόν τις επιστήμες της εποχής του , Φυσική , Μαθηματικά, Μουσική, Ηθική, και έγραψε γι' αυτές γενικά συγγράμματα και ειδικές πραγματείες. Ο Δημόκριτος υπήρξε πολυγραφότατος συγγραφέας. Ο Θρασύλος κατέταξε τα έργα του σε δεκατρείς τετραλογίες που κατανέμονταν στους εξής γενικούς τομείς: Φυσική (4), Μαθηματικά (3), Μουσική (2), Τεχνικά Θέματα (2), Ηθική (2). Το σημαντικότερο έργο του Δημόκριτου είναι με τίτλο "Μέγας Διάκοσμος", για το οποίο τιμήθηκε με πεντακόσια τάλαντα και είκοσι χάλκινα αγάλματα. Είναι, πραγματικά, μεγάλο δυστύχημα ότι σχεδόν όλα τα έργα του Δημόκριτου έχουν χαθεί (κυρίως κατά τις πυρπολήσεις των βιβλιοθηκών από τον 4ο αιώνα μ.Χ. και έπειτα) και πώς τα μοναδικά αποσπάσματα που σώζονται μέχρι την εποχή μας είναι παρμένα από τα Ηθικά.
Αναφέρεται, πως πέρασε δέκα χρόνια παρατηρώντας τις αλλαγές ενός δέντρου, καταγράφοντας όλες τις φυσικές του αλλαγές και καταλήγοντας σε συμπεράσματα, που στη συνέχεια αποτέλεσαν την βάση της ατομικής του θεωρίας.
Ο Δημόκριτος είναι ένας από τους ιδρυτές της ατομικής θεωρίας. Όπως ο Λεύκιππος, έτσι και ο Δημόκριτος θεωρούσε ότι τελικά υπάρχει από τη μια κενό, που κάνει δυνατή τη διαίρεση των φυσικών σωμάτων και από την άλλη έσχατα σωματίδια της ύλης, που δεν επιδέχονται τομές και παραμένουν "άτομα", δηλ. άτμητα. Η διαίρεση των σωμάτων, σύμφωνα με το Δημόκριτο, δεν είναι δυνατόν να προχωρεί επ' άπειρον, όπως υποστήριζε ο Ζήνωνας και μάλιστα μέχρι το σημείο εξαφάνισης ενός όντος. Η διαίρεση ενός σώματος πρέπει να σταματά σε ένα απειροελάχιστο και αδιαίρετο σωματίδιο, το άτομο.
Του είχε αποδοθεί η προσωνυμία "Γελασίνος" για τον πρόσχαρο χαρακτήρα του (σε αντίθεση προς τον μελαγχολικό Ηράκλειτο).
Σαν το μεγαλύτερο αγαθό της ανθρώπινης ζωής ο Δημόκριτος δέχεται την ευθυμία που την ονομάζει "Ευεστώ" (που σημαίνει "έχω καλώς") και εννοεί την κατάσταση εκείνη, σύμφωνα με την οποία η ψυχή περνά τη ζωή της με γαλήνη και ευστάθεια, χωρίς να ταράσσεται από κανένα φόβο ή δεισιδαιμονία ή από κανένα άλλο πάθος.
Ο Αντισθένης αναφέρει, πως για να δοκιμάσει της νοητικές του ικανότητες ζούσε πολλές φορές απομονωμένος και κοντά σε τάφους.
Ο Δημόκριτος ήταν υλιστής με την κυριολεκτική σημασία του όρου: ήταν ένας άνθρωπος που πίστευε πως οι πνευματικές αξίες , όπως η ομορφιά, η καλοσύνη, η αγάπη, ανήκουν στην περιοχή της ανθρώπινης φαντασίας και πως ο κόσμος, το κάθε τι, είναι κίνηση των υλικών σωματιδίων, ύλη δηλαδή. Η λύπη και ο ηρωισμός, σύμφωνα με την άποψή του, δεν είναι παρά μορφές συμπεριφοράς των ατόμων.
Ο Πλάτωνας πήγε στην άλλη άκρη. Ουσία, ύλη γι' αυτόν, ήταν προϊόν της φαντασίας του ανθρώπου, "ένας κόσμος σκιών" και μονάχα το πνεύμα υπήρχε στην πραγματικότητα. Δεν είναι καθόλου παράξενο πως ο Δημόκριτος και ο Πλάτωνας ήταν πικρόχολοι αντίπαλοι και ο καθένας τους θάθελε να δει του άλλου τα γραπτά να καίγονται μπροστά στο λαό.
Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει, ότι ο Δημόκριτος πέθανε με τον εξής τρόπο: "Ήταν ήδη πολύ γέρος και η ώρα του θανάτου του πλησίαζε. Η αδερφή του στεναχωριόταν πως θα πέθαινε κατά τη διάρκεια της γιορτής των Θεσμοφορίων και έτσι δεν θα μπορούσε να εκπληρώσει το καθήκον της προς τη θεά. Εκείνος της είπε να μη στεναχωριέται και της ζήτησε να του πηγαίνει καθημερινά ζεστά ψωμιά. Τα κρατούσε κοντά στα ρουθούνια του και έτσι κατάφερε να ζήσει μέχρι που τελείωσε η γιορτή."
Ο Νίτσε θεώρησε το Δημόκριτο σαν τον πρώτο χειραφετημένο άνθρωπο από το φόβο των θεών και σαν πρότυπο της Αρχαίας Ελληνικής μακαριότητας.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
11.ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ
Ο Θεμελιωτής της Γεωμετρίας
Για τη ζωή του Ευκλείδη είναι γνωστά λίγα πράγματα: ήταν σύγχρονος του Αρχιμήδη και πιθανόν να μαθήτευσε στην Ακαδημία του Πλάτωνα στην Αθήνα. Κατά την κυριαρχία του Πτολεμαίου Α' στην Αλεξάνδρεια ίδρυσε ο Ευκλείδης μία Σχολή. Άλλες αξιόλογες τεκμηριωμένες πληροφορίες δεν υπάρχουν.
Το κυριότερο σύγγραμμα του Ευκλείδη, υπό τον τίτλο «Στοιχεία» που υποδιαιρείται σε 13 βιβλία, αποτελεί το σπουδαιότερο έργο των αρχαιοελληνικών Μαθηματικών και είναι ακόμα η βάση των σχολικών Μαθηματικών. Σ' αυτό το σύγγραμμά του παρουσιάζει ο Ευκλείδης, με σύντομη και ακριβή μορφή μία συστηματική, απαγωγική- αξιωματική σύνοψη και προσαρμογή όλων των προευκλείδιων μαθηματικών γνώσεων, τις οποίες συμπλήρωσε με θεωρήματα δικά του και άλλα συγχρόνων του Μαθηματικών. Τα πρώτα έξι βιβλία καλύπτουν τη Γεωμετρία του επιπέδου, τα βιβλία επτά μέχρι εννέα την Αριθμητική και τη Θεωρία Αριθμών. Το δέκατο βιβλίο αναφέρεται στους άρρητους αριθμούς και τα τρία τελευταία βιβλία στη Στερεομετρία.
Η Γεωμετρία του Ευκλείδη απετέλεσε το θεμέλιο για την ανάπτυξη της «δυτικής» επιστήμης και τεχνικής και σ' αυτή τη Γεωμετρία στηρίζονται οι προϋποθέσεις της κλασικής Φυσικής από την Αναγέννηση και μετά. Μόλις το 19ο αιώνα διαπιστώθηκε όμως (Λάμπερτ, Γκάους, Μπολυάι, Λομπατσέβσκι κ.ά.) ότι η ευκλείδεια Γεωμετρία στηρίζεται στην απλοϊκή αντίληψη του επίπεδου χώρου, ο οποίος είναι μεν χρήσιμος για την περιοχή που αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του ένας άνθρωπος, αλλά όχι για πολύ μεγάλες τιμές των φυσικών μεγεθών (αποστάσεις, ταχύτητες, μάζες κτλ.) Τότε παύει να ισχύει η επίπεδη αντίληψη και μαζί της η ευκλείδεια Γεωμετρία, επειδή στην πραγματικότητα ο χώρος είναι κυρτός! Έτσι η Γεωμετρία συμπληρώνεται με βάση αντιλήψεις που στηρίζονται στον υπερβολικό, ελλειπτικό κ.ά. χώρο.
Η πρώτη επιστημονική προσέγγιση των οπτικών φαινομένων, από μαθηματική άποψη, γίνεται από τον Ευκλείδη, τον 4ο π.χ. αιώνα, μέσα από τις προτάσεις που διατυπώνει και αποδεικνύει στην Οπτική του. Στην μελέτη αυτή ο Ευκλείδης συγκεντρώνει και καταγράφει όλες τις μέχρι τότε εμπειρικές γνώσεις γύρω από την οπτική αντίληψη και επιχειρεί μία γεωμετρική ερμηνεία των οπτικών φαινομένων.
O Ευκλείδης ήταν ο πρώτος που έδωσε τον ορισμό της έννοιας γραμμή τον 3ο αιώνα π.X. Ο ορισμός του Ευκλείδη ήταν ο παρακάτω: γραμμή είναι μήκος απλατές, δηλαδή ένα γεωμετρικό αντικείμενο που έχει μήκος αλλά δεν έχει πλάτος. Ο ορισμός αυτός ήταν ο μοναδικός που είχαν οι μαθηματικοί για 1.850 περίπου χρόνια.
Ο Θεμελιωτής της Γεωμετρίας
Για τη ζωή του Ευκλείδη είναι γνωστά λίγα πράγματα: ήταν σύγχρονος του Αρχιμήδη και πιθανόν να μαθήτευσε στην Ακαδημία του Πλάτωνα στην Αθήνα. Κατά την κυριαρχία του Πτολεμαίου Α' στην Αλεξάνδρεια ίδρυσε ο Ευκλείδης μία Σχολή. Άλλες αξιόλογες τεκμηριωμένες πληροφορίες δεν υπάρχουν.
Το κυριότερο σύγγραμμα του Ευκλείδη, υπό τον τίτλο «Στοιχεία» που υποδιαιρείται σε 13 βιβλία, αποτελεί το σπουδαιότερο έργο των αρχαιοελληνικών Μαθηματικών και είναι ακόμα η βάση των σχολικών Μαθηματικών. Σ' αυτό το σύγγραμμά του παρουσιάζει ο Ευκλείδης, με σύντομη και ακριβή μορφή μία συστηματική, απαγωγική- αξιωματική σύνοψη και προσαρμογή όλων των προευκλείδιων μαθηματικών γνώσεων, τις οποίες συμπλήρωσε με θεωρήματα δικά του και άλλα συγχρόνων του Μαθηματικών. Τα πρώτα έξι βιβλία καλύπτουν τη Γεωμετρία του επιπέδου, τα βιβλία επτά μέχρι εννέα την Αριθμητική και τη Θεωρία Αριθμών. Το δέκατο βιβλίο αναφέρεται στους άρρητους αριθμούς και τα τρία τελευταία βιβλία στη Στερεομετρία.
Η Γεωμετρία του Ευκλείδη απετέλεσε το θεμέλιο για την ανάπτυξη της «δυτικής» επιστήμης και τεχνικής και σ' αυτή τη Γεωμετρία στηρίζονται οι προϋποθέσεις της κλασικής Φυσικής από την Αναγέννηση και μετά. Μόλις το 19ο αιώνα διαπιστώθηκε όμως (Λάμπερτ, Γκάους, Μπολυάι, Λομπατσέβσκι κ.ά.) ότι η ευκλείδεια Γεωμετρία στηρίζεται στην απλοϊκή αντίληψη του επίπεδου χώρου, ο οποίος είναι μεν χρήσιμος για την περιοχή που αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του ένας άνθρωπος, αλλά όχι για πολύ μεγάλες τιμές των φυσικών μεγεθών (αποστάσεις, ταχύτητες, μάζες κτλ.) Τότε παύει να ισχύει η επίπεδη αντίληψη και μαζί της η ευκλείδεια Γεωμετρία, επειδή στην πραγματικότητα ο χώρος είναι κυρτός! Έτσι η Γεωμετρία συμπληρώνεται με βάση αντιλήψεις που στηρίζονται στον υπερβολικό, ελλειπτικό κ.ά. χώρο.
Η πρώτη επιστημονική προσέγγιση των οπτικών φαινομένων, από μαθηματική άποψη, γίνεται από τον Ευκλείδη, τον 4ο π.χ. αιώνα, μέσα από τις προτάσεις που διατυπώνει και αποδεικνύει στην Οπτική του. Στην μελέτη αυτή ο Ευκλείδης συγκεντρώνει και καταγράφει όλες τις μέχρι τότε εμπειρικές γνώσεις γύρω από την οπτική αντίληψη και επιχειρεί μία γεωμετρική ερμηνεία των οπτικών φαινομένων.
O Ευκλείδης ήταν ο πρώτος που έδωσε τον ορισμό της έννοιας γραμμή τον 3ο αιώνα π.X. Ο ορισμός του Ευκλείδη ήταν ο παρακάτω: γραμμή είναι μήκος απλατές, δηλαδή ένα γεωμετρικό αντικείμενο που έχει μήκος αλλά δεν έχει πλάτος. Ο ορισμός αυτός ήταν ο μοναδικός που είχαν οι μαθηματικοί για 1.850 περίπου χρόνια.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
12.ΥΠΑΤΙΑ
Η μεγάλη επιστήμονας και φιλόσοφος
Η Αλεξάνδρεια του 4ου αιώνα μ.Χ. ήταν ο χώρος μιας μικρής επιστημονικής αναγέννησης και αυτή φωτίστηκε από την πιο διάσημη ανάμεσα στις γυναίκες επιστήμονες και φιλοσόφους.
Για δεκαπέντε αιώνες η Υπατία θεωρείται ότι ήταν η μόνη γυναίκα επιστήμονας στην ιστορία. Ακόμα και σήμερα συχνά είναι η μόνη γυναίκα που αναφέρεται στην ιστορία των μαθηματικών και της αστρονομίας. Αυτή η ευγενής γυναίκα ξεχωρίζει στις σελίδες της ιστορίας σαν η μεγαλύτερη από τους μάρτυρες παγανιστές.
Όταν γεννήθηκε η Υπατία το 370 μ.Χ., η διανοητική ζωή της Αλεξάνδρειας βρισκόταν σε κατάσταση επικίνδυνης σύγχυσης. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία γινόταν χριστιανική και όλο και πιο συχνά δεν ήταν μόνο ο χριστιανός ζηλωτής που έβλεπε αιρέσεις και σατανισμό στα μαθηματικά και στην επιστήμη: "οι μαθηματικοί έπρεπε να κατασπαραχθούν από θηρία ή να καούν ζωντανοί" (McCabe). Μερικοί από τους χριστιανούς Πατέρες αναβίωσαν τις θεωρίες της επίπεδης γης και του σύμπαντος ως στερέωμα. Στην Αλεξάνδρεια ο Θεόφιλος, Πατριάρχης Αλεξάνδρειας, υποκινούσε βίαιες συγκρούσεις μεταξύ παγανιστών, Εβραίων και Χριστιανών. Δεν ήταν μια και τόσο ευμενής εποχή για να είναι κανείς επιστήμονας, ή φιλόσοφος.
Ο πατέρας της Υπατίας, ο Θέων, ήταν μαθηματικός και αστρονόμος στο Μουσείο. Επέβλεπε από κοντά κάθε πλευρά της εκπαίδευσης της κόρης του. Σύμφωνα με το μύθο, ήταν αποφασισμένος να γίνει η κόρη του ένα 'τέλειο ανθρώπινο ον' - ήταν η εποχή που οι γυναίκες θεωρούνταν κάτι παρακάτω από άνθρωποι! Ήταν προσωπική μαθήτρια του μάγου Πλούταρχου και ανατράφηκε στις θεμελιώδεις αρχές της Πλατωνικής Σχολής. Η Υπατία ήταν πραγματικά μια ξεχωριστή νέα. Ταξίδεψε στην Αθήνα και την Ιταλία και εντυπωσίαζε όσους συναντούσε με την εξυπνάδα και την ομορφιά της.
Σπούδασε στη νεοπλατωνική σχολή του Πλούταρχου του Νεότερου και της κόρης του Ασκληπιγένειας στην Αθήνα. Την εποχή εκείνη υπήρχε διάκριση μεταξύ των νεοπλατωνικών σχολών της Αλεξάνδρειας και της Αθήνας. Η σχολή της Αθήνας τόνιζε περισσότερο τη μαγεία και την απόκρυφη επιστήμη. Αλλά για τους Χριστιανούς, όλοι οι Πλατωνιστές ήταν επικίνδυνοι αιρετικοί.
Όταν επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια έγινε δασκάλα των μαθηματικών και της φιλοσοφίας. Το Μουσείο είχε χάσει την υπεροχή του και η Αλεξάνδρεια τώρα είχε ξεχωριστά σχολεία για παγανιστές, για Εβραίους και για Χριστιανούς. Ωστόσο, η Υπατία δίδασκε σε ανθρώπους κάθε θρησκείας και μετά τον πατέρα της ανέλαβε μια Έδρα Φιλοσοφίας στην πόλη. Το σπίτι της έγινε κέντρο διανοουμένων και συγκέντρωνε σχολαστικιστές που συζητήσουν επιστημονικά και φιλοσοφικά ερωτήματα.
Τα Έργα της
Η Υπατία έγραψε σχόλια για την Αριθμητική του Διόφαντου, επίσης για τον Αστρονομικό Κανόνα του Πτολεμαίου και ακόμα για τις Κωνικές Τομές του Απολλώνιου της Πέργα.
Τα περισσότερα από τα γραπτά της Υπατίας ξεκίνησαν σαν σημειώσεις για τους μαθητές της. Κανένα δεν έχει διασωθεί ολοκληρωμένο, αν και είναι πιθανό τμήματα του έργου της να έχουν ενσωματωθεί στις εκτενείς πραγματείες του Θέωνα. Μερικές πληροφορίες για τα επιτεύγματά της προέρχονται από δασωμένα γράμματα του μαθητή και φίλου της Συνέσιου του Κυρηναίου, που αργότερα έγινε ο πλούσιος και ισχυρός Επίσκοπος της Πτολεμαϊδας.
Το σημαντικότερο έργο της Υπατίας ήταν στην άλγεβρα. Έγραψε σχόλια στην Αριθμητική του Διόφαντου σε 13 βιβλία. Τα σχόλια της Υπατίας περιελάμβαναν εναλλακτικές λύσεις και πολλά νέα προβλήματα που προέκυπταν σαν συνέπεια στα χειρόγραφα του Διόφαντου.
Η Υπατία έγραψε επίσης μια διατριβή Περί των Κωνικών του Απολλώνιου σε οκτώ βιβλία. Ο Απολλώνιος ο Πέργας ήταν ένας αλεξανδρινός γεωμέτρης του 3ου π.Χ. αιώνα, που προσπάθησε να εξηγήσει τις ασυνήθιστες τροχιές των πλανητών. Το κείμενο της Υπατίας ήταν μια εκλακευση της εργασίας του. Η Υπατία γοητευόταν από τις κωνικές τομές (τα γεωμετρικά σχήματα που σχηματίζονται όταν ένα επίπεδο τέμνει ένα κώνο). Μετά το θάνατό της, οι κωνικές τομές αγνοήθηκαν μέχρι την αρχή του 17ου αιώνα όταν οι επιστήμονες συνειδητοποίησαν ότι πολλά φυσικά φαινόμενα, όπως οι τροχιές πλανητών, περιγραφόταν με τον καλύτερο τρόπο με τις καμπύλες που προκύπτουν από κωνικές τομές.
Εκτός από τη φιλοσοφία και τα μαθηματικά, η Υπατία είχε ενδιαφέρον για τη μηχανική και την πρακτική τεχνολογία. Τα γράμματα του Συνέσιου περιέχουν σχέδια για αρκετά επιστημονικά όργανα περιλαμβάνοντας έναν αστρολάβο (ο αστρολάβος χρησιμοποιούταν για τη μέτρηση των θέσεων του άστρων, πλανητών και του ήλιου και για τον υπολογισμό της ώρας και του ανερχόμενου ζωδίου του ζωδιακού).
Η Υπατία ανέπτυξε ακόμα μια συσκευή για τη διύλιση του νερού, ένα όργανο για τη μέτρηση της στάθμης του νερού και ένα διαβαθμισμένο υδρόμετρο από μπρούτζο για τη μέτρηση της ειδικής βαρύτητας (πυκνότητας) ενός υγρού.
Η Υπατία ήταν ο τελευταίος παγανιστής επιστήμονας του δυτικού κόσμου και ο θάνατός της συνέπεσε με τα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Και αφού από τότε δεν υπήρξαν σημαντικές πρόοδοι στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη φυσική σε όλο τη Δύση για άλλα 1000 χρόνια, η Υπατία έγινε σύμβολο του τέλους της αρχαίας επιστήμης. Μετά την Υπατία ήρθε το χάος και ο βαρβαρισμός των Σκοτεινών Χρόνων.
Ο Θάνατος της
Το ότι η Υπατία ανακατεύτηκε στα πολιτικά θέματα της Αλεξάνδρειας είναι αδιαμφισβήτητο. Σαν παγανίστρια, που ασπάστηκε την ελληνική επιστημονική σκέψη και σαν πολιτικό πρόσωπο με επιρροή, η Υπατία βρέθηκε σε πολύ επικίνδυνη θέση σε μια όλο και πιο χριστιανική πόλη. Το 412 ο Κύριλλος, ένας φανατικός χριστιανός, έγινε Πατριάρχης της Αλεξάνδρειας και μεγάλη εχθρότητα αναπτύχθηκε μεταξύ του Κυρίλλου και του Ορέστη, του Ρωμαίου Κυβερνήτη της Αιγύπτου, ενός παλιού μαθητή και καλού φίλου της Υπατίας. Αμέσως μόλις πήρε την εξουσία, ο Κύριλλος άρχισε να διώκει τους Εβραίους, διώχνοντας χιλιάδες από αυτούς από την πόλη. Έπειτα, παρά τη σφοδρή αντίθεση του Ορέστη, έστρεψε την προσοχή του στο να καθαρίσει την πόλη από του νεοπλατωνιστές. Αγνοώντας τις εκκλήσεις του Ορέστη, η Υπατία αρνήθηκε να απαρνηθεί τις ιδέες της και να ασπασθεί το Χριστιανισμό.
Ο Κύριλλος, ο οποίος αργότερα αναγορεύτηκε ο πατέρας τους δόγματος της Χριστιανικής Τριάδας και αγιοποιήθηκε για το ζήλο του έβλεπε στην Υπατία μια συνεχή απειλή για τη διάδοση της Χριστιανικής πίστης, ο Κύριλλος, τουλάχιστον έμμεσα, ήταν η αιτία του τραγικού της θανάτου. Παρά κάθε επόμενη προσπάθεια να τον απαλλάξουν από το στίγμα του δολοφόνου, το αδιαμφισβήτητο γεγονός παραμένει ότι δεν έκανε καμία προσπάθεια να αποτρέψει το αποτρόπαιο και βίαιο έγκλημα. Το μόνο ελαφρυντικό που μπορεί κανείς να προσφέρει σαν υπεράσπισή του είναι το ότι, τυφλωμένος από τη μανία του φανατισμού, ο Κύριλλος θεωρούσε την Υπατία ως μάγισσα εκπρόσωπο του Κακού.
Οι δολοφόνοι της Υπατίας ήταν Παραβολικοί, φανατικοί μοναχοί της Εκκλησίας του Αγ. Κυρίλλου της Ιερουσαλήμ, πιθανώς υποβοηθούμενοι από Νιτριανούς μοναχούς. Το αν ο Κύριλλος διέταξε ο ίδιος το φόνο παραμένει ανοικτό ερώτημα. Πάντως, δημιούργησε το λιγότερο το πολιτικό κλίμα που επέτρεψε μια τέτοια θηριωδία. Ο Κύριλλος αργότερα ονομάστηκε άγιος.
Ο Ορέστης ανέφερε τη δολοφονία και ζήτησε από τη Ρώμη να ξεκινήσει έρευνες. Αργότερα παραιτήθηκε και έφυγε από την Αλεξάνδρεια. Η έρευνα αναβλήθηκε πολλές φορές λόγω «έλλειψης μαρτύρων» και τελικά ο Κύριλλος ισχυρίσθηκε ότι η Υπατία ήταν ζωντανή και ζούσε στην Αθήνα.
Έτσι χάθηκε το 415 η μεγαλύτερη γυναίκα μύστης του αρχαίου κόσμου και μαζί της έπεσε και η Νεοπλατωνική Σχολή της Αλεξάνδρειας. Η μνήμη της Υπατίας πιθανώς τιμάται από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία στο πρόσωπο της Αγ. Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας. Κατά άλλους αυτή είναι διαφορετικό πρόσωπο, μια άλλη χριστιανή Αλεξανδρινή διανοούμενη που δολοφονήθηκε ένα μήνα πριν την Υπατία.
Η μεγάλη επιστήμονας και φιλόσοφος
Η Αλεξάνδρεια του 4ου αιώνα μ.Χ. ήταν ο χώρος μιας μικρής επιστημονικής αναγέννησης και αυτή φωτίστηκε από την πιο διάσημη ανάμεσα στις γυναίκες επιστήμονες και φιλοσόφους.
Για δεκαπέντε αιώνες η Υπατία θεωρείται ότι ήταν η μόνη γυναίκα επιστήμονας στην ιστορία. Ακόμα και σήμερα συχνά είναι η μόνη γυναίκα που αναφέρεται στην ιστορία των μαθηματικών και της αστρονομίας. Αυτή η ευγενής γυναίκα ξεχωρίζει στις σελίδες της ιστορίας σαν η μεγαλύτερη από τους μάρτυρες παγανιστές.
Όταν γεννήθηκε η Υπατία το 370 μ.Χ., η διανοητική ζωή της Αλεξάνδρειας βρισκόταν σε κατάσταση επικίνδυνης σύγχυσης. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία γινόταν χριστιανική και όλο και πιο συχνά δεν ήταν μόνο ο χριστιανός ζηλωτής που έβλεπε αιρέσεις και σατανισμό στα μαθηματικά και στην επιστήμη: "οι μαθηματικοί έπρεπε να κατασπαραχθούν από θηρία ή να καούν ζωντανοί" (McCabe). Μερικοί από τους χριστιανούς Πατέρες αναβίωσαν τις θεωρίες της επίπεδης γης και του σύμπαντος ως στερέωμα. Στην Αλεξάνδρεια ο Θεόφιλος, Πατριάρχης Αλεξάνδρειας, υποκινούσε βίαιες συγκρούσεις μεταξύ παγανιστών, Εβραίων και Χριστιανών. Δεν ήταν μια και τόσο ευμενής εποχή για να είναι κανείς επιστήμονας, ή φιλόσοφος.
Ο πατέρας της Υπατίας, ο Θέων, ήταν μαθηματικός και αστρονόμος στο Μουσείο. Επέβλεπε από κοντά κάθε πλευρά της εκπαίδευσης της κόρης του. Σύμφωνα με το μύθο, ήταν αποφασισμένος να γίνει η κόρη του ένα 'τέλειο ανθρώπινο ον' - ήταν η εποχή που οι γυναίκες θεωρούνταν κάτι παρακάτω από άνθρωποι! Ήταν προσωπική μαθήτρια του μάγου Πλούταρχου και ανατράφηκε στις θεμελιώδεις αρχές της Πλατωνικής Σχολής. Η Υπατία ήταν πραγματικά μια ξεχωριστή νέα. Ταξίδεψε στην Αθήνα και την Ιταλία και εντυπωσίαζε όσους συναντούσε με την εξυπνάδα και την ομορφιά της.
Σπούδασε στη νεοπλατωνική σχολή του Πλούταρχου του Νεότερου και της κόρης του Ασκληπιγένειας στην Αθήνα. Την εποχή εκείνη υπήρχε διάκριση μεταξύ των νεοπλατωνικών σχολών της Αλεξάνδρειας και της Αθήνας. Η σχολή της Αθήνας τόνιζε περισσότερο τη μαγεία και την απόκρυφη επιστήμη. Αλλά για τους Χριστιανούς, όλοι οι Πλατωνιστές ήταν επικίνδυνοι αιρετικοί.
Όταν επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια έγινε δασκάλα των μαθηματικών και της φιλοσοφίας. Το Μουσείο είχε χάσει την υπεροχή του και η Αλεξάνδρεια τώρα είχε ξεχωριστά σχολεία για παγανιστές, για Εβραίους και για Χριστιανούς. Ωστόσο, η Υπατία δίδασκε σε ανθρώπους κάθε θρησκείας και μετά τον πατέρα της ανέλαβε μια Έδρα Φιλοσοφίας στην πόλη. Το σπίτι της έγινε κέντρο διανοουμένων και συγκέντρωνε σχολαστικιστές που συζητήσουν επιστημονικά και φιλοσοφικά ερωτήματα.
Τα Έργα της
Η Υπατία έγραψε σχόλια για την Αριθμητική του Διόφαντου, επίσης για τον Αστρονομικό Κανόνα του Πτολεμαίου και ακόμα για τις Κωνικές Τομές του Απολλώνιου της Πέργα.
Τα περισσότερα από τα γραπτά της Υπατίας ξεκίνησαν σαν σημειώσεις για τους μαθητές της. Κανένα δεν έχει διασωθεί ολοκληρωμένο, αν και είναι πιθανό τμήματα του έργου της να έχουν ενσωματωθεί στις εκτενείς πραγματείες του Θέωνα. Μερικές πληροφορίες για τα επιτεύγματά της προέρχονται από δασωμένα γράμματα του μαθητή και φίλου της Συνέσιου του Κυρηναίου, που αργότερα έγινε ο πλούσιος και ισχυρός Επίσκοπος της Πτολεμαϊδας.
Το σημαντικότερο έργο της Υπατίας ήταν στην άλγεβρα. Έγραψε σχόλια στην Αριθμητική του Διόφαντου σε 13 βιβλία. Τα σχόλια της Υπατίας περιελάμβαναν εναλλακτικές λύσεις και πολλά νέα προβλήματα που προέκυπταν σαν συνέπεια στα χειρόγραφα του Διόφαντου.
Η Υπατία έγραψε επίσης μια διατριβή Περί των Κωνικών του Απολλώνιου σε οκτώ βιβλία. Ο Απολλώνιος ο Πέργας ήταν ένας αλεξανδρινός γεωμέτρης του 3ου π.Χ. αιώνα, που προσπάθησε να εξηγήσει τις ασυνήθιστες τροχιές των πλανητών. Το κείμενο της Υπατίας ήταν μια εκλακευση της εργασίας του. Η Υπατία γοητευόταν από τις κωνικές τομές (τα γεωμετρικά σχήματα που σχηματίζονται όταν ένα επίπεδο τέμνει ένα κώνο). Μετά το θάνατό της, οι κωνικές τομές αγνοήθηκαν μέχρι την αρχή του 17ου αιώνα όταν οι επιστήμονες συνειδητοποίησαν ότι πολλά φυσικά φαινόμενα, όπως οι τροχιές πλανητών, περιγραφόταν με τον καλύτερο τρόπο με τις καμπύλες που προκύπτουν από κωνικές τομές.
Εκτός από τη φιλοσοφία και τα μαθηματικά, η Υπατία είχε ενδιαφέρον για τη μηχανική και την πρακτική τεχνολογία. Τα γράμματα του Συνέσιου περιέχουν σχέδια για αρκετά επιστημονικά όργανα περιλαμβάνοντας έναν αστρολάβο (ο αστρολάβος χρησιμοποιούταν για τη μέτρηση των θέσεων του άστρων, πλανητών και του ήλιου και για τον υπολογισμό της ώρας και του ανερχόμενου ζωδίου του ζωδιακού).
Η Υπατία ανέπτυξε ακόμα μια συσκευή για τη διύλιση του νερού, ένα όργανο για τη μέτρηση της στάθμης του νερού και ένα διαβαθμισμένο υδρόμετρο από μπρούτζο για τη μέτρηση της ειδικής βαρύτητας (πυκνότητας) ενός υγρού.
Η Υπατία ήταν ο τελευταίος παγανιστής επιστήμονας του δυτικού κόσμου και ο θάνατός της συνέπεσε με τα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Και αφού από τότε δεν υπήρξαν σημαντικές πρόοδοι στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη φυσική σε όλο τη Δύση για άλλα 1000 χρόνια, η Υπατία έγινε σύμβολο του τέλους της αρχαίας επιστήμης. Μετά την Υπατία ήρθε το χάος και ο βαρβαρισμός των Σκοτεινών Χρόνων.
Ο Θάνατος της
Το ότι η Υπατία ανακατεύτηκε στα πολιτικά θέματα της Αλεξάνδρειας είναι αδιαμφισβήτητο. Σαν παγανίστρια, που ασπάστηκε την ελληνική επιστημονική σκέψη και σαν πολιτικό πρόσωπο με επιρροή, η Υπατία βρέθηκε σε πολύ επικίνδυνη θέση σε μια όλο και πιο χριστιανική πόλη. Το 412 ο Κύριλλος, ένας φανατικός χριστιανός, έγινε Πατριάρχης της Αλεξάνδρειας και μεγάλη εχθρότητα αναπτύχθηκε μεταξύ του Κυρίλλου και του Ορέστη, του Ρωμαίου Κυβερνήτη της Αιγύπτου, ενός παλιού μαθητή και καλού φίλου της Υπατίας. Αμέσως μόλις πήρε την εξουσία, ο Κύριλλος άρχισε να διώκει τους Εβραίους, διώχνοντας χιλιάδες από αυτούς από την πόλη. Έπειτα, παρά τη σφοδρή αντίθεση του Ορέστη, έστρεψε την προσοχή του στο να καθαρίσει την πόλη από του νεοπλατωνιστές. Αγνοώντας τις εκκλήσεις του Ορέστη, η Υπατία αρνήθηκε να απαρνηθεί τις ιδέες της και να ασπασθεί το Χριστιανισμό.
Ο Κύριλλος, ο οποίος αργότερα αναγορεύτηκε ο πατέρας τους δόγματος της Χριστιανικής Τριάδας και αγιοποιήθηκε για το ζήλο του έβλεπε στην Υπατία μια συνεχή απειλή για τη διάδοση της Χριστιανικής πίστης, ο Κύριλλος, τουλάχιστον έμμεσα, ήταν η αιτία του τραγικού της θανάτου. Παρά κάθε επόμενη προσπάθεια να τον απαλλάξουν από το στίγμα του δολοφόνου, το αδιαμφισβήτητο γεγονός παραμένει ότι δεν έκανε καμία προσπάθεια να αποτρέψει το αποτρόπαιο και βίαιο έγκλημα. Το μόνο ελαφρυντικό που μπορεί κανείς να προσφέρει σαν υπεράσπισή του είναι το ότι, τυφλωμένος από τη μανία του φανατισμού, ο Κύριλλος θεωρούσε την Υπατία ως μάγισσα εκπρόσωπο του Κακού.
Οι δολοφόνοι της Υπατίας ήταν Παραβολικοί, φανατικοί μοναχοί της Εκκλησίας του Αγ. Κυρίλλου της Ιερουσαλήμ, πιθανώς υποβοηθούμενοι από Νιτριανούς μοναχούς. Το αν ο Κύριλλος διέταξε ο ίδιος το φόνο παραμένει ανοικτό ερώτημα. Πάντως, δημιούργησε το λιγότερο το πολιτικό κλίμα που επέτρεψε μια τέτοια θηριωδία. Ο Κύριλλος αργότερα ονομάστηκε άγιος.
Ο Ορέστης ανέφερε τη δολοφονία και ζήτησε από τη Ρώμη να ξεκινήσει έρευνες. Αργότερα παραιτήθηκε και έφυγε από την Αλεξάνδρεια. Η έρευνα αναβλήθηκε πολλές φορές λόγω «έλλειψης μαρτύρων» και τελικά ο Κύριλλος ισχυρίσθηκε ότι η Υπατία ήταν ζωντανή και ζούσε στην Αθήνα.
Έτσι χάθηκε το 415 η μεγαλύτερη γυναίκα μύστης του αρχαίου κόσμου και μαζί της έπεσε και η Νεοπλατωνική Σχολή της Αλεξάνδρειας. Η μνήμη της Υπατίας πιθανώς τιμάται από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία στο πρόσωπο της Αγ. Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας. Κατά άλλους αυτή είναι διαφορετικό πρόσωπο, μια άλλη χριστιανή Αλεξανδρινή διανοούμενη που δολοφονήθηκε ένα μήνα πριν την Υπατία.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
13.ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ
Ο πατέρας της Ιατρικής
O Ιπποκράτης (π. 460 π.Χ.-360 π.Χ.) ήταν περίδοξος Έλληνας γιατρός, ο πρώτος που ταξινόμησε συστηματικά την ιατρική και επιχείρησε μια μεθοδευμένη θεραπεία των νοσημάτων.
Ήταν Κώος, Ασκληπιάδης κατά το γένος και γιος τον Ηρακλείδη και της Φαιναρέτης ή της Πραξιθέας κόρης της Φαιναρέτης κατ' άλλους. Από τη μητέρα του ήταν 20ος έκγονος του Ηρακλή και από τον πατέρα τον 18ος έκγονος του Ασκληπιού. Αρχικά υπήρξε μαθητής του ίδιου τον πατέρα του, κατόπιν του Ηρόδικου, του Γοργiα, του ρήτορα Λεοντίνου και του Δημόκριτου του Αβδηρίτη, αν και αρκετοί ερευνητές ισχυρίζονται πως η σχέση του με τον Γοργία και τον Δημόκριτο ήταν μια πνευματική επικοινωνία και όχι σχέση μαθητείας.
Αφού εκπαιδεύτηκε στην ιατρική αναχώρησε απ' την Κω και επισκέφθηκε διαδοχικά τη Θεσσαλία, τη Θάσο και τη Θράκη. Η φήμη του απλώθηκε γοργά σε όλη την Ελλάδα και πέρα από τα όριά της στην κραταιά Περσία. Ο Αρταξέρξης τον κάλεσε στην αυλή του στέλνοντας πρέσβεις με πολύτιμα δώρα αλλά εκείνος αρνήθηκε να φύγει απ' την πατρίδα του. Λέγεται πως θεράπευσε τον βασιλιά των Μακεδόνων Περδίκα και λύτρωσε τα Άβδηρα από λοιμό. Ορισμένοι ισχυρίζονται πως εκεί θεράπευσε τον «μανιακό», όπως τον αποκαλούσαν Δημόκριτο, αν και από μεταγενέστερους συγγραφείς έχει καταγραφεί ο θαυμασμός που ένιωθε ο Ιπποκράτης για το σοφό άνδρα. Όπως φαίνεται, αυτός ο ισχυρισμός είναι ανυπόστατος. Βοήθησε πολύ τους Αργείους και τους Αθηναίους, λαμβάνοντας προληπτικά μέτρα για την εξάπλωση λοιμωδών νοσημάτων. Οι τελευταίοι, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης τον μύησαν στα ελευσίνια μυστήρια και τον ανακήρυξαν πολίτη των Αθηνών. Επίσης, παραχώρησαν δωρεάν σίτιση στο Πρυτανείο για αυτόν και τους απογόνους του, αν και οι σύγχρονοι ερευνητές αμφισβητούν την ανάμειξη του σε γεγονότα της αττικής γης. Πέθανε περίπου στην ηλικία των ενενήντα χρόνων στη Λάρισα και τάφηκε κάπου μεταξύ Γυρτώνος, Τιρνάβου και Λαρίσης. Σύμφωνα με τον Άνθιμο Γαζή το μνήμα του διατηρήθηκε μέχρι και το δεύτερο μ.Χ. αιώνα.
Ο Ιπποκράτης έζησε στην Ελλάδα κατά τον χρυσό αιώνα, ο οποίος ανέδειξε μεγάλος άνδρες, όπως ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης και ο Θουκυδίδης. Περιόδευσε, όπως λέγεται, στη Θεσσαλία, τη Θράκη, τη Θάσο, τη Σκυθία, πιθανώς δε και στη Μέση Αίγυπτο. Είναι ο πρώτος που Θεμελίωσε την επιστημονική ιατρική όπως βεβαιώνει και ο Γαληνός, (πρώτος εξήνεγκε την τελείαν παρ' Έλλησι ιατρικήν. xiv, 676). Τα έργα του είναι προϊόντα έξοχης παρατήρησης, εμπειρίας και σπάνιου ορθολογισμού. Ουσιαστικά αποτελούν το μεγαλύτερο σταθμό στην πορεία της ελληνικής ιατρικής.
Τα έργα που αποτελούν την Ιπποκράτειο Συλλογή είναι 59 στον αριθμό, γράφτηκαν στην ιωνική διάλεκτο μεταξύ του 440-340 π.Χ. και είναι τα αρχαιότερα μνημεία ακριβούς επιστημονικής ιατρικής. Χωρίζονται σε τομείς. Γενικής φύσης είναι: ο Όρκος, ο Νόμος, Περί Αρχαίας Ιατρικής, Περί Ιατρού, Περί Τέχνης, Περί Ευσχημοσύνης, Παραγγελίαι και Αφορισμοί. Ανατομικά και φυσιολογικά είναι τα: Περί Ανατομής, Περί Καρδίας, Περί Σαρκών, Περί Αδένων, Περί Οστέων Φύσεως, Περί Γονής, Περί Φύσεως Παιδίου, Διαιτητικά, Περί Τροφής, Περί Διαίτης, Περί Διαίτης Υγιεινής. Γενικής παθολογίας είναι τα: Περί Αέρων, Υδάτων και Τόπων, Περί Χυμών, Περί Κρίσεων, Περί Κρισίμων, Περί Εβδομάδων, Περί Φυσών. Στην προγνωστική ιατρική ανήκουν τα: Προγνωστικόν, Προρρητικόν και Κωακαί Προγνώσεις. Στην ειδική νοσολογία τα: Περί Επιδημιών, Περί Παθών, Περί Νόσων, Περί των Εντός Παθών, Περί της Ιερής Νόσου και Περί Τύπων των κατ' άνθρωπον. Στη Θεραπευτική ανήκουν τα: Περί Διαίτης Οξέων και Περί Υγρών Χρήσιος. Στη χειρουργική ανήκουν τα: Κατ' Ιατρείον, Περί Ελκών, Περί Αιμοροϊδων, Περί Συρίγγων, Περί των εν τη Κεφαλή Τραυμάτων, Περί Αγμών, Περί Άρθρων. Μολχικός. Στην οφθαλμολογία ανήκει το Περί Όψεως, ενώ στη μαιευτική και τη γυναικολογία τα: Περί Παρθενίων, Περί Γυναικείας Φύσεως, Περί Γυναικείων Α', Β', Περί Αφόρων, Περί Επικυήσεως, Περί Επταμήνου και Οκταμήνου, Περί Εγκατατομής Εμβρύου. Τέλος στην Παιδιατρική ανήκει το Περί Οδοντοφυίης.
Εκτός των παραπάνω έργων περιλαμβάνονται και 24 Επιστολές και το Περί Μανίας Λόγος, στο οποίο περιγράφεται η πρόσκληση του Ιπποκράτη από τους Αβδηρίτες για την υποτιθέμενη θεραπεία του Δημόκριτου. Όμως, οι πολλές διασκευές των έργων του, η προσθήκη ψευδεπίγραφων από αρχαιοτάτων χρόνων οδήγησαν τους μεταγενέστερους μελετητές στην αδυναμία διάκρισης των νόθων έργων από τα γνήσια. Άλλωστε η συλλογή στη σημερινή μορφή της έγινε περίπου κατά το 300 π.Χ., στους Αλεξανδρινούς χρόνους, οπότε και άρχισε με την εντολή του Πτολεμαίου η περισυλλογή των συγγραμμάτων του. Έτσι, κρίθηκε αναγκαίο να περιληφθούν όλα τα συγγράμματα που έφεραν το όνομά του, ακόμη και αν υπήρχαν βάσιμες υποψίες πως ήταν ψευδεπίγραφα, αρκεί να ανήκαν στους προ-αριστοτελικούς χρόνους.
Βέβαια, το ζήτημα της γνησιότητας απασχόλησε για πολύ τους ερευνητές, με αποτέλεσμα να καταγραφούν πολλές και παράδοξες απόψεις. Ο Ερωτιανός, για παράδειγμα, παραδέχεται μόνον 31 συγγράμματα, ενώ ο Γαληνός μειώνει τον αριθμό τους περίπου σε 13. Από τους νεότερους ο Γάλλος ιστορικός της ιατρικής Εμίλ Λιτρέ, στηριζόμενος στην ιωνική διάλεκτο γεμάτη με τους «δωρισμούς» του Ιπποκράτη, εξαιτίας της δωρικής καταγωγής του, παραδέχεται ως γνήσια, εκτός του Όρκου και του Νόμου, άλλα έντεκα έργα. Ο Ντιλς παραδέχεται μόνον τρία κ.ο.κ. Σημαντικότερη από τις εκδόσεις του έργου του παραμένει η δεκάτομη έκδοση του Εμίλ Λιτρέ (1829-1861), στο Παρίσι, με ελληνικό κείμενο και γαλλική μετάφραση. Η νεότερη έκδοση των έργων ανήκει στον Κουλβάιν (Λειψία 1894 και 1902), αλλά παρέμεινε ανολοκλήρωτη. Από τους Έλληνες άριστη κριτική στα έργα του έκανε ο Αδαμάντιος Κοραής στα Περί Αερίων Υδάτων και Τόπων και Περί Διαίτης Οξέων και Αρχαίας Ιατρικής.
Γενικά, ο Ιπποκράτης θεωρεί ότι τα πάντα προέρχονται από τα 4 στοιχεία, σε καθένα από τα οποία ανταποκρίνεται η ιδιότητα του ψυχρού, του ξηρού, του θερμού, του υγρού. Στα στερεά συστατικά του σώματος υπερισχύει το γαιώδες και στα υγρά το υδατώδες. Συνεκτική ουσία των πάντων είναι το πνεύμα, έμφυτο και θερμό στον άνθρωπο, που εδρεύει στην καρδιά. Θεμελιώδη υγρά του σώματος είναι το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη και η μαύρη χολή. Από την ισορροπία και την ανισορροπία τους εξαρτάται η υγεία ή η νόσος.
Στο σώμα ενυπάρχει μια ιδιαίτερη ζωική δύναμη, η φύσις. Από αυτή τη δύναμη εξαρτάτο η συντήρηση, η ανάπτυξη, αλλά και η θεραπεία του σώματος και η επαναφορά του από την παθολογική κατάσταση στη φυσιολογική. Αυτή είναι και η μεγαλοφυέστερη σύλληψη της διάνοιας του Ιπποκράτη, ο οποίος δικαιώνεται σήμερα από τις σύγχρονες απόψεις περί υγείας και ισορροπίας του βιο-ενεργειακού δυναμικού του οργανισμού. Άλλωστε ο Ιπποκράτης δεν εντοπίζει τη νόσο στα όργανα. Θεωρεί πως ο οργανισμός νοσεί ή θεραπεύεται ως σύνολο και έτσι ο ασθενής αντιμετωπίζεται με ένα τελείως διαφορετικό μάτι και προοπτική.
Κατά τον Ιπποκράτη και τους αποκαλούμενους Ιπποκρατικούς ο γιατρός οφείλει να απορρίπτει κάθε είδους δεισιδαιμονία, να είναι καθαρός στο σώμα και αχώριστος της ηθικής. Η ζωή του πρέπει να είναι σεμνή και γεμάτη σιγή και ο ίδιος να είναι φιλόσοφος. Δίκαια, λοιπόν, ο Αντράλ είδε στους Ιπποκρατικούς, ανθρώπους στερημένους από τη σύγχρονη τεχνολογία της παρατήρησης να δρουν με την πνευματική τους δύναμη και μόνον και να οδηγούνται στις ίδιες αλήθειες ή ιδέες, στις οποίες οδηγούνται σήμερα οι επιστήμονες με την αργή και επίπονη εργασία της ανάλυσης και της παρατήρησης. Για τον Γαληνό ο Ιπποκράτης είναι «Θείος», μέγιστος των γιατρών και πρώτος των φιλοσόφων. Δεν περιορίστηκε στον απλό εμπειρισμό, αλλά τον ένωσε με τη διάνοια, προκειμένου να γνωρίσει τη φύση.
Η μορφή του Ιπποκράτη ως «Πατέρα της Ιατρικής» παραμένει ισχυρή όχι μόνο στους ιστορικούς κύκλους της αρχαιότητας και στη σύγχρονη εποχή, αν και έχουμε συνηθίσει να τον βλέπουμε μέσα από τα μάτια του Γαληνού. Ο Γαληνός περιγράφει τον Ιπποκράτη όπως θα περιέγραφε μάλλον τον εαυτό του, κι έτσι έδωσε έμφαση στα κείμενα μόνον που τον ενθουσίαζαν. Όμως, παραμένει ταυτόχρονα και ο συνδετικός κρίκος για τη διάδοση της διδασκαλίας του, καθώς μετέφερε τον ενδιαφέρον του σε μεταγενέστερους γιατρούς.
Έτσι, με την αντιγραφή των κειμένων του οι ιδέες του Ιπποκράτη επιβίωσαν κατά τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τις κληρονόμησαν οι γιατροί της Αναγέννησης. Η συλλογή έγινε το θεμέλιο γύρω απ' τo οποίο καταγράφηκε η εμπειρία της ιατρικής, προκειμένου να χτιστεί το σύγχρονο οικοδόμημα της ιατρικής. Μόνο που η σύγχρονη ιατρική εξειδικεύτηκε τόσο, ώστε έχασε το συνολικό οικοδόμημα, τη θεμελιώδη ιδέα του Ιπποκράτη. Με βάση το γεγονός ότι οι Ιπποκρατικοί, εκτός από τo ότι ήταν φιλόσοφοι, ενδιαφέρονταν και για άλλους τομείς, προκειμένου να καταλήξουν στις εύστοχες και αποκαλυπτικές παρατηρήσεις τους, όπως για παράδειγμα η εθνογραφία. Η ευρύτητα των γνώσεών τους οδηγούσε σε ερμηνείες που δε σχετίζονταν μόνο με τη μηχανιστική θεώρηση του ανθρώπινου οργανισμού, κάτι που θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη της η ιατρική επιστήμη σήμερα, προκειμένου να οδηγηθεί στο σύγχρονο, παγκόσμιο θαύμα της θεραπείας.
Ο πατέρας της Ιατρικής
O Ιπποκράτης (π. 460 π.Χ.-360 π.Χ.) ήταν περίδοξος Έλληνας γιατρός, ο πρώτος που ταξινόμησε συστηματικά την ιατρική και επιχείρησε μια μεθοδευμένη θεραπεία των νοσημάτων.
Ήταν Κώος, Ασκληπιάδης κατά το γένος και γιος τον Ηρακλείδη και της Φαιναρέτης ή της Πραξιθέας κόρης της Φαιναρέτης κατ' άλλους. Από τη μητέρα του ήταν 20ος έκγονος του Ηρακλή και από τον πατέρα τον 18ος έκγονος του Ασκληπιού. Αρχικά υπήρξε μαθητής του ίδιου τον πατέρα του, κατόπιν του Ηρόδικου, του Γοργiα, του ρήτορα Λεοντίνου και του Δημόκριτου του Αβδηρίτη, αν και αρκετοί ερευνητές ισχυρίζονται πως η σχέση του με τον Γοργία και τον Δημόκριτο ήταν μια πνευματική επικοινωνία και όχι σχέση μαθητείας.
Αφού εκπαιδεύτηκε στην ιατρική αναχώρησε απ' την Κω και επισκέφθηκε διαδοχικά τη Θεσσαλία, τη Θάσο και τη Θράκη. Η φήμη του απλώθηκε γοργά σε όλη την Ελλάδα και πέρα από τα όριά της στην κραταιά Περσία. Ο Αρταξέρξης τον κάλεσε στην αυλή του στέλνοντας πρέσβεις με πολύτιμα δώρα αλλά εκείνος αρνήθηκε να φύγει απ' την πατρίδα του. Λέγεται πως θεράπευσε τον βασιλιά των Μακεδόνων Περδίκα και λύτρωσε τα Άβδηρα από λοιμό. Ορισμένοι ισχυρίζονται πως εκεί θεράπευσε τον «μανιακό», όπως τον αποκαλούσαν Δημόκριτο, αν και από μεταγενέστερους συγγραφείς έχει καταγραφεί ο θαυμασμός που ένιωθε ο Ιπποκράτης για το σοφό άνδρα. Όπως φαίνεται, αυτός ο ισχυρισμός είναι ανυπόστατος. Βοήθησε πολύ τους Αργείους και τους Αθηναίους, λαμβάνοντας προληπτικά μέτρα για την εξάπλωση λοιμωδών νοσημάτων. Οι τελευταίοι, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης τον μύησαν στα ελευσίνια μυστήρια και τον ανακήρυξαν πολίτη των Αθηνών. Επίσης, παραχώρησαν δωρεάν σίτιση στο Πρυτανείο για αυτόν και τους απογόνους του, αν και οι σύγχρονοι ερευνητές αμφισβητούν την ανάμειξη του σε γεγονότα της αττικής γης. Πέθανε περίπου στην ηλικία των ενενήντα χρόνων στη Λάρισα και τάφηκε κάπου μεταξύ Γυρτώνος, Τιρνάβου και Λαρίσης. Σύμφωνα με τον Άνθιμο Γαζή το μνήμα του διατηρήθηκε μέχρι και το δεύτερο μ.Χ. αιώνα.
Ο Ιπποκράτης έζησε στην Ελλάδα κατά τον χρυσό αιώνα, ο οποίος ανέδειξε μεγάλος άνδρες, όπως ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης και ο Θουκυδίδης. Περιόδευσε, όπως λέγεται, στη Θεσσαλία, τη Θράκη, τη Θάσο, τη Σκυθία, πιθανώς δε και στη Μέση Αίγυπτο. Είναι ο πρώτος που Θεμελίωσε την επιστημονική ιατρική όπως βεβαιώνει και ο Γαληνός, (πρώτος εξήνεγκε την τελείαν παρ' Έλλησι ιατρικήν. xiv, 676). Τα έργα του είναι προϊόντα έξοχης παρατήρησης, εμπειρίας και σπάνιου ορθολογισμού. Ουσιαστικά αποτελούν το μεγαλύτερο σταθμό στην πορεία της ελληνικής ιατρικής.
Τα έργα που αποτελούν την Ιπποκράτειο Συλλογή είναι 59 στον αριθμό, γράφτηκαν στην ιωνική διάλεκτο μεταξύ του 440-340 π.Χ. και είναι τα αρχαιότερα μνημεία ακριβούς επιστημονικής ιατρικής. Χωρίζονται σε τομείς. Γενικής φύσης είναι: ο Όρκος, ο Νόμος, Περί Αρχαίας Ιατρικής, Περί Ιατρού, Περί Τέχνης, Περί Ευσχημοσύνης, Παραγγελίαι και Αφορισμοί. Ανατομικά και φυσιολογικά είναι τα: Περί Ανατομής, Περί Καρδίας, Περί Σαρκών, Περί Αδένων, Περί Οστέων Φύσεως, Περί Γονής, Περί Φύσεως Παιδίου, Διαιτητικά, Περί Τροφής, Περί Διαίτης, Περί Διαίτης Υγιεινής. Γενικής παθολογίας είναι τα: Περί Αέρων, Υδάτων και Τόπων, Περί Χυμών, Περί Κρίσεων, Περί Κρισίμων, Περί Εβδομάδων, Περί Φυσών. Στην προγνωστική ιατρική ανήκουν τα: Προγνωστικόν, Προρρητικόν και Κωακαί Προγνώσεις. Στην ειδική νοσολογία τα: Περί Επιδημιών, Περί Παθών, Περί Νόσων, Περί των Εντός Παθών, Περί της Ιερής Νόσου και Περί Τύπων των κατ' άνθρωπον. Στη Θεραπευτική ανήκουν τα: Περί Διαίτης Οξέων και Περί Υγρών Χρήσιος. Στη χειρουργική ανήκουν τα: Κατ' Ιατρείον, Περί Ελκών, Περί Αιμοροϊδων, Περί Συρίγγων, Περί των εν τη Κεφαλή Τραυμάτων, Περί Αγμών, Περί Άρθρων. Μολχικός. Στην οφθαλμολογία ανήκει το Περί Όψεως, ενώ στη μαιευτική και τη γυναικολογία τα: Περί Παρθενίων, Περί Γυναικείας Φύσεως, Περί Γυναικείων Α', Β', Περί Αφόρων, Περί Επικυήσεως, Περί Επταμήνου και Οκταμήνου, Περί Εγκατατομής Εμβρύου. Τέλος στην Παιδιατρική ανήκει το Περί Οδοντοφυίης.
Εκτός των παραπάνω έργων περιλαμβάνονται και 24 Επιστολές και το Περί Μανίας Λόγος, στο οποίο περιγράφεται η πρόσκληση του Ιπποκράτη από τους Αβδηρίτες για την υποτιθέμενη θεραπεία του Δημόκριτου. Όμως, οι πολλές διασκευές των έργων του, η προσθήκη ψευδεπίγραφων από αρχαιοτάτων χρόνων οδήγησαν τους μεταγενέστερους μελετητές στην αδυναμία διάκρισης των νόθων έργων από τα γνήσια. Άλλωστε η συλλογή στη σημερινή μορφή της έγινε περίπου κατά το 300 π.Χ., στους Αλεξανδρινούς χρόνους, οπότε και άρχισε με την εντολή του Πτολεμαίου η περισυλλογή των συγγραμμάτων του. Έτσι, κρίθηκε αναγκαίο να περιληφθούν όλα τα συγγράμματα που έφεραν το όνομά του, ακόμη και αν υπήρχαν βάσιμες υποψίες πως ήταν ψευδεπίγραφα, αρκεί να ανήκαν στους προ-αριστοτελικούς χρόνους.
Βέβαια, το ζήτημα της γνησιότητας απασχόλησε για πολύ τους ερευνητές, με αποτέλεσμα να καταγραφούν πολλές και παράδοξες απόψεις. Ο Ερωτιανός, για παράδειγμα, παραδέχεται μόνον 31 συγγράμματα, ενώ ο Γαληνός μειώνει τον αριθμό τους περίπου σε 13. Από τους νεότερους ο Γάλλος ιστορικός της ιατρικής Εμίλ Λιτρέ, στηριζόμενος στην ιωνική διάλεκτο γεμάτη με τους «δωρισμούς» του Ιπποκράτη, εξαιτίας της δωρικής καταγωγής του, παραδέχεται ως γνήσια, εκτός του Όρκου και του Νόμου, άλλα έντεκα έργα. Ο Ντιλς παραδέχεται μόνον τρία κ.ο.κ. Σημαντικότερη από τις εκδόσεις του έργου του παραμένει η δεκάτομη έκδοση του Εμίλ Λιτρέ (1829-1861), στο Παρίσι, με ελληνικό κείμενο και γαλλική μετάφραση. Η νεότερη έκδοση των έργων ανήκει στον Κουλβάιν (Λειψία 1894 και 1902), αλλά παρέμεινε ανολοκλήρωτη. Από τους Έλληνες άριστη κριτική στα έργα του έκανε ο Αδαμάντιος Κοραής στα Περί Αερίων Υδάτων και Τόπων και Περί Διαίτης Οξέων και Αρχαίας Ιατρικής.
Γενικά, ο Ιπποκράτης θεωρεί ότι τα πάντα προέρχονται από τα 4 στοιχεία, σε καθένα από τα οποία ανταποκρίνεται η ιδιότητα του ψυχρού, του ξηρού, του θερμού, του υγρού. Στα στερεά συστατικά του σώματος υπερισχύει το γαιώδες και στα υγρά το υδατώδες. Συνεκτική ουσία των πάντων είναι το πνεύμα, έμφυτο και θερμό στον άνθρωπο, που εδρεύει στην καρδιά. Θεμελιώδη υγρά του σώματος είναι το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη και η μαύρη χολή. Από την ισορροπία και την ανισορροπία τους εξαρτάται η υγεία ή η νόσος.
Στο σώμα ενυπάρχει μια ιδιαίτερη ζωική δύναμη, η φύσις. Από αυτή τη δύναμη εξαρτάτο η συντήρηση, η ανάπτυξη, αλλά και η θεραπεία του σώματος και η επαναφορά του από την παθολογική κατάσταση στη φυσιολογική. Αυτή είναι και η μεγαλοφυέστερη σύλληψη της διάνοιας του Ιπποκράτη, ο οποίος δικαιώνεται σήμερα από τις σύγχρονες απόψεις περί υγείας και ισορροπίας του βιο-ενεργειακού δυναμικού του οργανισμού. Άλλωστε ο Ιπποκράτης δεν εντοπίζει τη νόσο στα όργανα. Θεωρεί πως ο οργανισμός νοσεί ή θεραπεύεται ως σύνολο και έτσι ο ασθενής αντιμετωπίζεται με ένα τελείως διαφορετικό μάτι και προοπτική.
Κατά τον Ιπποκράτη και τους αποκαλούμενους Ιπποκρατικούς ο γιατρός οφείλει να απορρίπτει κάθε είδους δεισιδαιμονία, να είναι καθαρός στο σώμα και αχώριστος της ηθικής. Η ζωή του πρέπει να είναι σεμνή και γεμάτη σιγή και ο ίδιος να είναι φιλόσοφος. Δίκαια, λοιπόν, ο Αντράλ είδε στους Ιπποκρατικούς, ανθρώπους στερημένους από τη σύγχρονη τεχνολογία της παρατήρησης να δρουν με την πνευματική τους δύναμη και μόνον και να οδηγούνται στις ίδιες αλήθειες ή ιδέες, στις οποίες οδηγούνται σήμερα οι επιστήμονες με την αργή και επίπονη εργασία της ανάλυσης και της παρατήρησης. Για τον Γαληνό ο Ιπποκράτης είναι «Θείος», μέγιστος των γιατρών και πρώτος των φιλοσόφων. Δεν περιορίστηκε στον απλό εμπειρισμό, αλλά τον ένωσε με τη διάνοια, προκειμένου να γνωρίσει τη φύση.
Η μορφή του Ιπποκράτη ως «Πατέρα της Ιατρικής» παραμένει ισχυρή όχι μόνο στους ιστορικούς κύκλους της αρχαιότητας και στη σύγχρονη εποχή, αν και έχουμε συνηθίσει να τον βλέπουμε μέσα από τα μάτια του Γαληνού. Ο Γαληνός περιγράφει τον Ιπποκράτη όπως θα περιέγραφε μάλλον τον εαυτό του, κι έτσι έδωσε έμφαση στα κείμενα μόνον που τον ενθουσίαζαν. Όμως, παραμένει ταυτόχρονα και ο συνδετικός κρίκος για τη διάδοση της διδασκαλίας του, καθώς μετέφερε τον ενδιαφέρον του σε μεταγενέστερους γιατρούς.
Έτσι, με την αντιγραφή των κειμένων του οι ιδέες του Ιπποκράτη επιβίωσαν κατά τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τις κληρονόμησαν οι γιατροί της Αναγέννησης. Η συλλογή έγινε το θεμέλιο γύρω απ' τo οποίο καταγράφηκε η εμπειρία της ιατρικής, προκειμένου να χτιστεί το σύγχρονο οικοδόμημα της ιατρικής. Μόνο που η σύγχρονη ιατρική εξειδικεύτηκε τόσο, ώστε έχασε το συνολικό οικοδόμημα, τη θεμελιώδη ιδέα του Ιπποκράτη. Με βάση το γεγονός ότι οι Ιπποκρατικοί, εκτός από τo ότι ήταν φιλόσοφοι, ενδιαφέρονταν και για άλλους τομείς, προκειμένου να καταλήξουν στις εύστοχες και αποκαλυπτικές παρατηρήσεις τους, όπως για παράδειγμα η εθνογραφία. Η ευρύτητα των γνώσεών τους οδηγούσε σε ερμηνείες που δε σχετίζονταν μόνο με τη μηχανιστική θεώρηση του ανθρώπινου οργανισμού, κάτι που θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη της η ιατρική επιστήμη σήμερα, προκειμένου να οδηγηθεί στο σύγχρονο, παγκόσμιο θαύμα της θεραπείας.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
14.ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ
Μεγάλος Έλληνας μαθηματικός και φιλόσοφος, αρχηγός αρχαίου θρησκευτικού και πολιτικού κινήματος. Γιος του Μνήσαρχου και της Πυθαδας, γεννήθηκε το 580 π.Χ. στη Σάμο και πέθανε γύρω στα 490 π.Χ. στο Μεταπόντιο της Κάτω Ιταλίας. Το όνομά του, μάλλον το οφείλει στην Πυθία, η οποία είχε προβλέψει τη γέννησή του και τη σοφία του, όταν ρωτήθηκε σχετικά από το Μνήσαρχο.Μολονότι η προσωπικότητα και το έργο του Πυθαγόρα υπήρξαν τόσο σημαντικά στην αρχαία Ελλάδα, εξαιτίας της μυστικότητας με την οποία περιβαλλόταν η διδασκαλία του, δεν έχουμε συγκεκριμένες πληροφορίες για τη ζωή του. Λέγεται ότι ήταν μαθητής του φιλόσοφου Φερεκύδη στη Λέσβο και του Θαλή και Αναξίμανδρου στη Μίλητο. Είναι βέβαιο ότι έμεινε 22 χρόνια στην Αίγυπτο κοντά στους ιερείς της Μέμφιδας, της Ηλιούπολης και της Διόσπολης. Όταν όμως ο βασιλιάς των Περσών Καμβύσης κατέλαβε την Αίγυπτο, ο Πυθαγόρας. μεταφέρθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα και έτσι είχε την ευκαιρία να συναναστραφεί και με τους Πέρσες μάγους. Ελευθερώθηκε μετά από 12 χρόνια με τη μεσολάβηση του Έλληνα προσωπικού γιατρού του βασιλιά Δημοκήδη. Λέγεται ακόμα ότι πήγε και στην Ινδία, και μυήθηκε εκεί στα τελετουργικά των Βραχμάνων, στους ναούς σπηλιές της Ελόρα και της Ελεφάντα. Αυτές οι σπηλιές, απ ότι λέγετε πήγαιναν μέχρι το Θιβέτ, περνώντας, μέσα από κανάλια ανάμεσα από διάφορες μυστηριακές σχολές. Επίσης του είχαν δώσει το όνομα Γιαβαντσάρια ή Γιουναντσάρια, δηλαδή Ίωνας Δάσκαλος και ήταν ο πρώτος μη-Βραχμάνος που έγινε δεκτός στα Ινδικά μυστήρια. Αυτό μπορεί να είναι πιθανό, αν λάβουμε υπ όψιν μας ότι στη σχολή του, στο Κρότωνα, ήταν πολύ Ινδοί. Eπέστρεψε στη Σάμο σε ηλικία πλέον 56 χρόνων. Αλλά και στη Σάμο δεν έμελλε να παραμείνει αρκετά, γιατί ο τύραννος Πολυκράτης διοικούσε απολυταρχικά την πατρίδα του. Έφυγε λοιπόν και εγκαταστάθηκε στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας, όπου μαζί με άλλους ομόφρονές του ίδρυσε σχολή. Οι ιδέες του έκαναν ξεχωριστή εντύπωση, κυρίως στους νέους, και γρήγορα οδηγήθηκε στο δικαστήριο με την κατηγορία της διαφθοράς των νέων και της αθεας, όπου όμως τελικά αθωώθηκε. Σχετικά με το θάνατό του, κατά μία άποψη πέθανε εξόριστος στο Μεταπόντιο, κατ' άλλη όμως σκοτώθηκε σε μια επιδρομή των δημοκρατικών κατά της σχολής με αρχηγό τον Κόνωνα. Πάντως είναι βέβαιο ότι η σχολή του Πυθαγόρα. στον Κρότωνα έκλεισε για πολιτικούς λόγους και πολλοί από τους μαθητές του σκοτώθηκαν.Η ιδιόρρυθμη φιλοσοφία του και ο αυστηρός τρόπος ζωής του δεν άργησαν να δημιουργήσουν αρκετούς θρύλους γύρω από το πρόσωπό του. Έτσι αναφέρεται πως κάποτε, όταν περνούσε μαζί με συντρόφους του τον ποταμό Κάσα, άκουσε από το ποτάμι μια μεγάλη φωνή: "Πυθαγόρα, χαίρε". Λέγεται επίσης ότι φάνηκε να συνομιλεί με μαθητές του την ίδια μέρα και ώρα στο Μεταπόντιο και στον Κρότωνα. Ακόμα, πως, όταν του επιτέθηκε ένα θανατηφόρο φίδι στην Τυνησία, το δάγκωσε και το σκότωσε.Η εισδοχή των νέων μαθητών στη σχολή του Πυθαγόρα. γινόταν μετά από αυστηρή και πολύχρονη άσκηση. Ο υποψήφιος έπρεπε να παραμένει σιωπηλός, να είναι εγκρατής, να έχει ισχυρό χαρακτήρα. Ταυτόχρονα ήταν απαραίτητο να συνδέεται με στενή φιλία με τους άλλους μαθητές. Ο Πυθαγόρας. υποστήριζε ότι "φίλος εστίν άλλος εγώ" και "φιλίαν τ' είναι εναρμόνιον ισότητα". Διάφορα ρητά ήταν γραμμένα στις αίθουσες της σχολής, όπως "επί χοίνικος μη καθίζειν" (να μη φροντίζεις για το μέλλον), "τας λεωφόρους μη βαδίζειν" (να μην παρασύρεσαι από τη γνώμη του πλήθους, αλλά μόνο τη γνώμη των "επαϊόντων" να θεωρείς σεβαστή). Πριν από το βραδινό τους ύπνο, οι μαθητές έπρεπε να ελέγχουν όσα έγιναν ή δεν έγιναν κατά την ημέρα που πέρασε. Γενικά όμως η ηθική διδασκαλία των Πυθαγορείων περιέχεται μέσα σε 71 στίχους που είναι γνωστοί ως "χρυσά έπη" του Πυθαγόρα.Στους στίχους αυτούς υπάρχουν προτροπές για σεβασμό στους θεούς και στους γονείς, για εγκράτεια "κρατείν δ' ειθίζεο γαστρός μεν πρώτιστα και ύπνου, λαγνείης τε και θυμού", για σωφροσύνη "βουλεύου δε προ έργου, όπως μη μωρά πέληται. Δειλού τοι πράσσειν τε λέγειν τ' ανόητα προς ανδρός. Αλλά τα δ' εκτελέειν, α σε μη μετέπειτ' ανιήσει" (να σκέφτεσαι πριν από κάθε σου πράξη, για να μην κάνεις ανοησίες. Είναι γνώρισμα του δυστυχισμένου ανθρώπου να κάνει και να λέει ανοησίες. Αλλά να πράττεις εκείνα για τα οποία δε θα μετανιώσεις).Ο Πυθαγόρας επιπλέον πίστευε στη μετεμψύχωση, επηρεασμένος μάλλον από την αιγυπτιακή διδασκαλία ή την Ινδικη. Παραδεχόταν ότι η ουσία των όντων είναι οι αριθμοί και ότι το Σύμπαν προήλθε από το χάος και απέκτησε μορφή με το μέτρο και την αρμονία, γι' αυτό και πρώτος το ονόμασε "κόσμο", δηλαδή τάξη και αρμονία. Κατά τη γνώμη του, οι αριθμοί είναι αυτή η ίδια η ουσία του κόσμου και όχι απλώς σύμβολα ποσοτικών σχέσέων, γι' αυτό και είναι ιεροί. Η μονάδα (1) συμβολίζει το πνεύμα, τη δύναμη εκείνη από την οποία προέρχεται το παν. Η δυάδα (2) δείχνει τις δύο μορφές της ύλης - Γη και Νερό. Η τριάδα (3) φανερώνει το χρόνο στις τρεις του διαστάσεις - παρόν, παρελθόν, μέλλον κ.ο.κ. Η κατανόηση των κοσμικών φαινομένων ήταν δυνατή με τη αριθμολογία, τη γεωμετρία και τη μουσική. Κατά το Διογένη το Λαέρτιο ο Πυθαγόρας θεωρούσε ως αρχή όλων των πραγμάτων τη μονάδα. Από τη μονάδα προερχόταν η αόριστη δυάδα με την εκδήλωση της μονάδας και ως ύλης. Από τη μονάδα και την αόριστη δυάδα γίνονταν οι αριθμοί. Από τους αριθμούς τα σημεία. Από αυτά οι γραμμές, από τις οποίες σχηματίζονται τα επίπεδα, και από αυτά τα στερεά.Από τα τελευταία τα αισθητά σώματα, με τα τέσσερα στοιχεία φωτιά, νερό, γη, αέρας που μεταβάλλονται και που με την αλλαγή τους γίνεται ο κόσμος έμψυχος, νοερός, σφαιροειδής, που περιέχει στο μέσο του τη Γη". Επίσης στους Πυθαγόρειους πρέπει να οφείλεται η γνώμη ότι η Γη στρέφεται γύρω από τον άξονά της και ταυτόχρονα γύρω από τον Ήλιο. Η ταχύτατη κίνηση όλων των ουράνιων σφαιρών δημιουργεί ήχους και οι τελευταίοι την αρμονία. Αρμονία επίσης για το σώμα είναι η ψυχή, η οποία διατηρεί κάποια συμμετρία ανάμεσα στο υλικό και το πνευματικό στοιχείο του ανθρώπου. Η ψυχή έχει τις ιδιότητες της ταυτότητας, της ετερότητας, της στάσης και της κίνησης (τετρακτύς).Πυθαγόρειος πίνακας ή άβακας ονομάζεται ο πασίγνωστος πίνακας πολλαπλασιασμού, δηλαδή η εύρεση του γινομένου των πρώτων εννέα μονοψήφιων αριθμών, ο οποίος επίσης επινοήθηκε κατά την παράδοση από τον Πυθαγόρα.Αλλά και οι κοινωνικές και πολιτικές αντιλήψεις του μεγάλου αυτού φιλοσόφου δεν υπήρξαν λιγότερο σημαντικές. Θεωρεί ύψιστες αρετές τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη και την ανδρεία. Κατά τη γνώμη του, η σωφροσύνη αποτελεί το μέτρο αρετής ενός ανθρώπου, η δικαιοσύνη είναι αρετή που υπάρχει σε μια κοινωνία και η ανδρεία είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτηθούν οι δύο προηγούμενες. Για τον Πυθαγόρα. αυτά δεν ήταν μόνο θεωρία, αλλά ο ίδιος προσπάθησε να τα πραγματώσει στον Κρότωνα. Πίστευε πως κατά την αρχή της δικαιοσύνης τα πράγματα όλα πρέπει να ήταν κοινά και ο καθένας να θεωρεί και δικό του και ξένο οτιδήποτε. Αυτό κυρίως εφαρμόστηκε, όπως αναφέρθηκε, στη σχολή του.ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ ΚΑΙ ΑΡΙΘΜΟΙΚάθε τριάδα (χ,ψ,ζ) αριθμών που επαληθεύουν τη σχέση χ2+ψ2=ζ2 (Υποτείνουσα2 = πρώτη πλευρά2 + δεύτερη πλευρά2), αποτελούν δηλ. πλευρές ορθογώνιου τριγώνου, σύμφωνα με τη σχέση του Πυθαγόρα (πυθαγόρειο θεώρημα). Ο αρχαίος μαθηματικός Διόφαντος έδωσε πρώτος αυτός τύπους για τον προσδιορισμό τέτοιων τριάδων πυθαγόρειων αριθμών, που είναι: χ=μ2-42, ψ=2μ.ν και ζ=μ2+ν2, όπου μ,ν ακέραιοι αριθμοί μ>ν. Μια τέτοια τριάδα αποτελούν οι αριθμοί 3,4,5.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
15.ΑΙΣΧΥΛΟΣ
Ο κορυφαίος τραγωδός της κλασικής Αθήνας.
Η ΖΩΗ ΤΟΥ
Ο μεγάλος τραγικός γεννήθηκε στην Ελευσίνα, το 525πχ. Πατέρας του ήταν ο Ευφορίωνας, που καταγόταν από μεγάλη γενιά ευπατριδών. Η ευγενική καταγωγή, η αριστοκρατική ανατροφή, η δημοκρατική ελευθερία, το θρησκευτικό-μυστικιστικό περιβάλλον της Ελευσίνας (λατρεία Δήμητρας - Περσεφόνης) και οι μεγάλοι εθνικοί αγώνες των Ελλήνων εναντίον των βαρβάρων, συντέλεσαν ώστε να διαπλαστεί ο ευσεβής και γενναίος χαρακτήρας του ποιητή και το υψηλό φρόνημα που τον διέκρινε.
Με προθυμία πήρε μέρος σε όλους τους αγώνες εναντίον των Περσών. Στο Μαραθώνα (490 π.Χ.) με πολλά τραύματα, λιπόθυμος μεταφέρθηκε από τη μάχη, ενώ ο αδερφός του Κυναίγειρος με τον ηρωικό του θάνατο προκάλεσε το θαυμασμό όλων. Επίσης πολέμησε στη Σαλαμίνα (480) και στις Πλαταιές (479).
Για την υπόλοιπη οικογενειακή του κατάσταση γνωρίζουμε ακόμα τα εξής. Εκτός από τον Κυναίγειρο είχε και άλλον αδερφό, τον Αμυνία. Οι δύο του γιοι, Ευαίωνας και Ευφορίωνας, ήταν επίσης δραματικοί ποιητές. Ο Ευφορίωνας μάλιστα φαίνεται ότι νίκησε το 431 τους αντίπαλους του πατέρα του, Σοφοκλή και Ευριπίδη. Φαίνεται ακόμα ότι και ένας γιος της αδερφής του, ο Φιλοκλής, ήταν και αυτός τραγικός ποιητής.
Για τη μόρφωσή του δεν έχουμε καμιά θετική πληροφορία. Αν κρίνει όμως κανείς από τα έργα του, πρέπει να είχε βαθιά γνώση των επών του Ομήρου, καθώς και των διδακτικών επών. Από τους λυρικούς, τους οποίους φαίνεται να γνώριζε καλά, ο Σόλωνας επέδρασε ιδιαίτερα στην ποιητική του καλλιέργεια.
Ο Αισχύλος πήρε μέρος στους τραγικούς αγώνες, για πρώτη φορά, το 500 π.Χ., δηλ. σε ηλικία 25 χρονών. Σύμφωνα με κάποιο θρύλο ο θεός Διόνυσος παρουσιάστηκε στο νεαρό Αισχύλο και τον παρακίνησε να καταπιαστεί με την τραγωδία. Αντιπάλους του είχε το Φρύνιχο, το Χοιρίλο και τον Πρατίνα, που ήταν παλαιότεροι τραγικοί ποιητές. Επί δεκαπέντε χρόνια δεν κατόρθωσε να πάρει καμία νίκη. Για πρώτη φορά νίκησε το 484. Από τότε γίνεται ο κυρίαρχος της τραγικής σκηνής. Κερδίζει άλλες 12 φορές όσο ζει και 24 μετά το θάνατό του. Το 468 τον νίκησε ο νεαρός Σοφοκλής, που για πρώτη φορά συναγωνιζόταν στο θέατρο. Από τότε μοιράζονται αλληλοδιαδόχως τις νίκες.
Το 470 ο Αισχύλος ύστερα από πρόσκληση του φιλόμουσου τυράννου Ιέρωνα πήγε στη Σικελία, όπου ήταν προσκεκλημένοι επίσης ο Πίνδαρος και ο Σιμωνίδης. Εκεί ο Αισχύλος έγραψε την τραγωδία "Αιτναίαι", προς τιμή της πόλης Αίτνας, που είχε ιδρύσει ο Ιέρωνας. Την τελευταία του νίκη στην Αθήνα την κέρδισε το 458 με την τριλογία του "Ορέστεια" και το σατυρικό δράμα "Πρωτεύς". Μετά τη νίκη του αυτή ξανάφυγε για τη Σικελία, στην πόλη Γέλα, όπου πέθανε το 456.
ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ
Δεν είναι γνωστό πόσες ακριβώς τραγωδίες έγραψε ο Αισχύλος. Σύμφωνα όμως με το βιογράφο του πρέπει να έγραψε 70 τραγωδίες και πέντε σατυρικά δράματα, ενώ ο λεξικογράφος Σουίδας αναφέρει 92 έργα του, δηλ. 23 τετραλογίες. Μέχρι σήμερα σώθηκαν οι τίτλοι 77 έργων. Ολόκληρα όμως σώθηκαν μόνον 7, τα οποία σε μια σύντομη ανάλυση έχουν ως εξής:
α) Ικέτιδες (προ του 472 π.Χ.). Είναι το πιο παλιό, γιατί κυριαρχεί το λυρικό στοιχείο. Οι 50 κόρες του Δαναού καταδιώκονται από το γιο του Αιγύπτου και ζητούν άσυλο στο ¶ργος ως "ικέτιδες". Οι 50 κόρες που αποτελούν το χορό δίνουν και το όνομα στην τραγωδία. Εδώ, όπως και στους "Πέρσες", συγκρίνεται ο πολιτισμός των Ελλήνων με τη βία και την αλαζονεία των βαρβάρων.
β) Πέρσαι (472πχ). Είναι ένας ύμνος της νίκης των Ελλήνων στη Σαλαμίνα. Το δράμα εκτυλίσσεται στα Σούσα, όπου ο αγγελιαφόρος διηγείται στη μητέρα του Ξέρξη, ¶τοσσα και στο χορό, που αποτελείται από επιφανείς Πέρσες γέροντες, την ήττα του πολυάριθμου περσικού στρατού. Είναι έργο κατεξοχή εθνικό και πατριωτικό.
γ) Επτά επί Θήβαις (467πχ). Το θέμα του είναι ο αγώνας των δύο γιων του Οιδίποδα, Ετεοκλή και Πολυνείκη, για την επικράτηση και ο αλληλοσκοτωμός τους. Το νόημα της τραγωδίας είναι ότι η ακατάσχετη δύναμη της πατρικής κατάρας συντρίβει τα δύο παιδιά και μ' αυτό τον τρόπο φέρνει τον όλεθρο σ' όλο το γένος των Λαβδακιδών.
δ) Προμηθεύς δεσμώτης (μετά το 465πχ). Μέρος μιας τριλογίας, της οποίας πρώτη τραγωδία ήταν ο Προμηθεύς πυρφόρος και τρίτη ο Προμηθεύς λυόμενος. Σ' αυτήν ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά από τον Όλυμπο και τη φέρνει στους ανθρώπους. Για την πράξη του αυτή τιμωρείται από το Δία, ο ευεργέτης αυτός της ανθρωπότητας, γιατί τόλμησε να παραβεί τις θεϊκές εντολές.
ε) Αγαμέμνων. Μαζί με τις τραγωδίες Χοηφόροι και Ευμενίδες αποτελεί τριλογία (358πχ). Πρόκειται για τη γνωστή Ορέστεια, που μετά την Ιλιάδα και την Οδύσσεια θεωρείται το μεγαλοπρεπέστερο μνημείο των ελληνικών γραμμάτων. Στον "Αγαμέμνονα", η Κλυταιμνήστρα δολοφονεί το σύζυγό της, μόλις αυτός γυρνά από την Τροία.
στ) Χοηφόροι. Η Κλυταιμνήστρα και ο Αίγισθος δολοφονούνται από τον Ορέστη, ο οποίος έτσι εκδικείται τον άδικο θάνατο του πατέρα του. Ο χορός αποτελείται από Τρωάδες που "φέρουν χοάς" (σπονδές) στον τάφο του Αγαμέμνονα.
ζ) Ευμενίδες. Αποτελεί την κάθαρση. Ο δολοφόνος της μητέρας του Ορέστης καταδιώκεται από τις Ερινύες (τύψεις). Στους Δελφούς, όπου καταφεύγει, παραπέμπεται στον άρειο πάγο της Αθήνας. Στη δίκη οι δικαστές ισοψηφούν και ο Ορέστης αθωώνεται με την ψήφο της Αθηνάς. Οι Ερινύες "εξευμενίζονται" και γίνονται Ευμενίδες.
Η ποίηση του Αισχύλου χαρακτηρίζεται "υψηλή". Οι ήρωές του παρουσιάζονται ως ατρόμητοι Μαραθωνομάχοι ή ως πλάσματα υπερφυσικά (Τιτάνες, Γίγαντες), όχι μόνο στις σωματικές διαστάσεις, αλλά και στο πάθος και στην καρτερία. Ανάλογη είναι και η μεγαλοπρέπεια της γλώσσας του.
Ο Αισχύλος έχει την κοινή αναγνώριση όλων των μεταγενέστερων. Το θαυμασμό όλων προς το έργο του συνοψίζει ο Β. Ουγκό: "... Είναι, γράφει, μεγαλόπρεπος και τρομερός, είναι βράχος απόκρημνος, χειμαρρώδης, βαραθρώδης και τόσο γιγάντιος που κάποτε γίνεται σωστό βουνό. Τον πλησιάζεις και τρέμεις. Έχει τον όγκο και το μυστήριο... Ο Αισχύλος μεταβάλλει τον άνθρωπο σε γίγαντα". Ο ίδιος πιστεύει επίσης ότι ο Αισχύλος μαζί με τον Όμηρο, τον Ησαα, τον Ιώβ, το Δάντη και το Σαίξπηρ αποτελούν τη στοά των ακίνητων γιγάντων του ανθρώπινου πνεύματος στη λογοτεχνία.
Τον Αισχύλο τον θαύμαζε και τον λάτρευε και ο λόρδος Βύρων. Ο Γκαίτε και ο Σέλλεϋ τον έχουν για πρότυπο, όταν γράφουν και αυτοί τραγωδία με θέμα τον Προμηθέα.
Κατά τη σύγκριση του Αισχύλου με τους άλλους δύο μεγάλους ομότεχνούς του, στον Αισχύλο αποδίδεται το ύψος, στο Σοφοκλή το κάλλος και στον Ευριπίδη το πάθος. Στη δημιουργία του ύψους συμβάλλει η απουσία αναγνωρίσεων και αντιθέσεων χαρακτήρων, που αντίθετα υπάρχουν στο Σοφοκλή, και η προβολή του όγκου της μεγαλοπρέπειας και του ηθικού σθένους.
Ο Αισχύλος ονομάζεται δημιουργός της τραγωδίας. Είναι πραγματικά καινοτόμος. Πρόσθεσε το δεύτερο υποκριτή, ενώ ο Φρύνιχος χρησιμοποιούσε μόνον ένα. Μείωσε τα χορικά δίνοντας έτσι την πρώτη θέση στο διάλογο και έκανε μεγαλοπρεπέστερες τις ενδυμασίες των ηθοποιών.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
16. ΘΑΛΗΣ
Ο Θαλής ο Μιλήσιος, (περ 630/635 π.Χ. - 543 π.Χ.), προσωκρατικός φιλόσοφος, που δραστηριοποιήθηκε στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. στη Μίλητο. Του αποδίδεται το έργο Ναυτική Αστρολογία, αλλά θεωρείται μάλλον αμφίβολο αν έγραψε ο ίδιος. Για την ανασύσταση της σκέψης του βασιζόμαστε αποκλειστικά σε μαρτυρίες. Λένε πως κάποτε υπολόγισε το ύψος μίας πυραμίδας στην Αίγυπτο μετρώντας τον ίσκιο της τη στιγμή ακριβώς που ο δικός του ίσκιος ήταν ίσος με το πραγματικό του ύψος Η παράδοση κατατάσσει τον Θαλή μεταξύ των επτά σοφών και τον περιγράφει ως άνθρωπο με πλατιές γνώσεις και μεγάλη επινοητικότητα. Το σημαντικότερο είναι, ωστόσο, ότι μέσω της προβληματικής του για την αρχή του κόσμου ανήγαγε τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μία απρόσωπη, μοναδική ή ενιαία αρχή, γεγονός που τον κατατάσσει δίκαια στη χορεία των φιλοσόφων. Ο Θαλής είναι γνωστός και για την επιτυχημένη πρόβλεψη της ηλιακής έκλειψης του 585 π.Χ.
ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ
Στην κοσμολογία του φιλόσοφου σημαντικό ρόλο παίζει το νερό. Του αποδίδονται δύο κοσμολογικές απόψεις: * Η Γη στηρίζεται στο νερό * Το νερό είναι η αρχή των πάντωνΣύμφωνα με τον Αριστοτέλη στο (Περί Ουρανού Β 13) ήταν η αρχαιότερη θεωρία που είχε διατυπωθεί και είχε παραδοθεί από τον Θαλή. Τούτη η άποψη φέρει ίχνη των ομηρικών και των ησιόδειων κοσμολογικών αντιλήψεων, ιδιαίτερα της εικόνας του Ωκεανού ποταμού που περιβάλλει την Γη και είναι πηγή όλων των υδάτων. Η ιδέα, όμως ότι κάτω από τη γη υπάρχουν νερά, στρέφει το ενδιαφέρον της έρευνας προς την πλευρά της Βαβυλωνιακής και της Αιγυπτιακής μυθολογίας και υποδεικνύει ως ένα βαθμό μια άμεση επαφή του Θαλή με τις μυθολογίες της Εγγύς Ανατολής.Είτε θεωρούσε ότι το νερό εκτός από κοσμογονική αρχή συμμετέχει στη σύσταση του κοσμου είτε όχι, το σημαντικό είναι ότι ο φιλόσοφος αφαιρεί από το νερό τη θεϊκή του ιδιότητα και το αναγνωρίζει μόνον ως φυσικό σώμα.
Η ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΑΛΗ
Ο Θαλής, εκτός από φιλόσοφος, υπήρξε μεγάλος αστρονόμος και μαθηματικός .Ο Ηράκλειτος γράφει : "Θαλής πρώτος αστρολογήσαι". Ο Ηρόδοτος αναφέρει πώς ο Θαλής συνόδευσε τον Κροίσο σε εκστρατεία του και με κατάλληλη διοχέτευση των νερών του ποταμού Αλύ διευκόλυνε τα στρατεύματά του στη διάβαση τους. Ο Θαλής προείπε την έκλειψη ηλίου το 585 π.Χ., και έγραψε επικούς στίχους για τα ουράνια σώματα.Ο Διογένης Λαέρτιος γράφει για τον Θαλή στο 1o Βιβλίο του : "Κάποιοι λένε ότι πρώτος αυτός είπε πως οι ψυχές είναι αθάνατες. Ένας απ' αυτούς είναι ο ποιητής Χοιρίλος. Πρώτος βρήκε την πορεία του ήλιου από ηλιοστάσιο σε ηλιοστάσιο και διατύπωσε την άποψη πως το μέγεθος του ήλιου και της σελήνης είναι ίσο με τον ένα επτακοσιοστό της τροχιάς του. Πρώτος ονόμασε την τελευταία μέρα του μήνα τριακοστή και πρώτος, όπως λένε μερικοί, ασχολήθηκε με τη φύση. Ως πολιτικός επίσης υπήρξε διαπρεπής. Όταν ο Κροίσος έστειλε πρέσβεις στους Μιλήσιους για να ζητήσει συμμαχία, ο Θαλής τους εμπόδισε. Πράγμα το οποίο μετά την επικράτηση του Κοίρου αποδείχτηκε σωτήριο για την πόλη.Πρωταρχική αιτία όλων θεωρούσε το νερό και για τη φύση έλεγε πως είναι έμψυχη και γεμάτη θεότητες. Λένε πως αυτός βρήκε τις εποχές του χρόνου και τον διαίρεσε σε τριακόσιες εξήντα πέντε μέρες". (1)Ο Πλάτων στον Θεαίτητο (174 α) περιγράφει την παρακάτω ιστορία για τον Θαλή " όπως ακριβώς, Θεόδωρε λέγεται ότι μία πνευματώδης και νόστιμη θρακιώτισσα υπηρέτρια πείραξε τον Θαλή, που καθώς παρατηρούσε τ' άστρα και χάζευε προς τα πάνω έπεσε σ' ένα πηγάδι, του είπε δηλαδή ότι τον έτρωγε η επιθυμία να μάθει τι βρίσκεται στον ουρανό, αλλά του ξέφυγε ό,τι βρισκόταν πίσω του και πλάι στα πόδια του." (2)Ως μαθηματικός ο Θαλής είναι γνωστός στη στοιχειώδη γεωμετρία από το ομώνυμο θεώρημα για τα τμήματα που αποτέμνονται από παράλληλες ευθείες του επιπέδου πάνω σε δύο άλλες ευθείες του και το ανάλογο του στη γεωμετρία του χώρου. Το θεώρημα της γεωμετρίας πως οι γωνίες ισοσκελούς τριγώνου είναι ίσες μεταξύ τους οφείλεται επίσης σ' αυτόν. (3)
* Στην ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ
Εισήγαγε την έννοια των παραλλήλων ευθειών. o Εισήγαγε την έννοια των γωνιών και τα πρώτα τους θεωρήματα. o Μελέτησε τους Σκιοθηρικούς γνώμονες και τα τρίγωνά τους με τις σκιές τους. o Εισήγαγε την απόδειξη των γεωμετρικών προτάσεων, στηριγμένη σε ορισμούς, αξιώματα και κοινές έννοιες της Λογικής. o Ανακάλυψε κριτήρια ισότητας και ομοιότητας τριγώνων. o Ανακάλυψε το ομώνυμό του, Θεώρημα του Θαλή. o Ανακάλυψε το θεώρημα της γωνίας της εγγεγραμμένης στο Ημικύκλιο. o Εκτιμάται ότι ανακάλυψε το θεώρημα των τριών γωνιών τριγώνου. o Υπολόγισε με όμοια τρίγωνα το 'Yψος των Πυραμίδων (περί το 565 π.Χ.). o Υπολόγισε με όμοια τρίγωνα την απόσταση πλοίου από το λιμάνι. * Στην ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ o Ανακάλυψε (με σκιοθηρικό γνώμονα) την ανισότητα των εξαμήνων (θερινού και χει-μερινού). o Μέτρησε τη διάρκεια του έτους (365 ημέρες). o Μελέτησε τις τροπές και τις ισημερίες του 'Hλιου και ανέπτυξε μεθόδους εντοπισμού των αντίστοιχων ημερών μέσα στο έτος. o Ανέπτυξε μέθοδο υλοποίησης στο έδαφος της ακριβούς διεύθυνσης Βορράς-Νότος. o Εκτιμάται ότι πρόβλεψε μία έκλειψη Ηλίου (Μάιος 585 π.Χ.). o 'Eγραψε τα βιβλία "Περί Τροπής και Ισημερίας" και "Ναυτική Αστρολογία".ΘΕΟΛΟΓΙΑΌπως μας παραδίδει ο Αριστοτέλης στο Περί Ψυχής Α5 και Α3 ο Θαλής πίστευε πως ο κόσμος είναι γεμάτος θεους (πάντα πλήρη θεών είναι) και ότι η ψυχή είναι κάτι το κινητικό (κινητικόν τι). Πρόκειται ουσιαστικά για μια αρχαϊκή διατύπωση της θεωρίας του υλοζωισμού, σύμφωνα με την οποία ο κόσμος είναι ζωντανός και έμψυχος, γεγονός που πιστοποιείται από την κινητικότητά του. Ο υλοζωισμός στην νεότερη έννοιά του θεωρεί ως δομικό στοιχείο του κόσμου το φυσικό στοιχείο εννοώντας το ως έμβιο, ως οντότητα στην οποία η ύλη και η ενέργεια είναι αδιάσπαστα ενωμένες.
Ο Θαλής ο Μιλήσιος, (περ 630/635 π.Χ. - 543 π.Χ.), προσωκρατικός φιλόσοφος, που δραστηριοποιήθηκε στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. στη Μίλητο. Του αποδίδεται το έργο Ναυτική Αστρολογία, αλλά θεωρείται μάλλον αμφίβολο αν έγραψε ο ίδιος. Για την ανασύσταση της σκέψης του βασιζόμαστε αποκλειστικά σε μαρτυρίες. Λένε πως κάποτε υπολόγισε το ύψος μίας πυραμίδας στην Αίγυπτο μετρώντας τον ίσκιο της τη στιγμή ακριβώς που ο δικός του ίσκιος ήταν ίσος με το πραγματικό του ύψος Η παράδοση κατατάσσει τον Θαλή μεταξύ των επτά σοφών και τον περιγράφει ως άνθρωπο με πλατιές γνώσεις και μεγάλη επινοητικότητα. Το σημαντικότερο είναι, ωστόσο, ότι μέσω της προβληματικής του για την αρχή του κόσμου ανήγαγε τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μία απρόσωπη, μοναδική ή ενιαία αρχή, γεγονός που τον κατατάσσει δίκαια στη χορεία των φιλοσόφων. Ο Θαλής είναι γνωστός και για την επιτυχημένη πρόβλεψη της ηλιακής έκλειψης του 585 π.Χ.
ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ
Στην κοσμολογία του φιλόσοφου σημαντικό ρόλο παίζει το νερό. Του αποδίδονται δύο κοσμολογικές απόψεις: * Η Γη στηρίζεται στο νερό * Το νερό είναι η αρχή των πάντωνΣύμφωνα με τον Αριστοτέλη στο (Περί Ουρανού Β 13) ήταν η αρχαιότερη θεωρία που είχε διατυπωθεί και είχε παραδοθεί από τον Θαλή. Τούτη η άποψη φέρει ίχνη των ομηρικών και των ησιόδειων κοσμολογικών αντιλήψεων, ιδιαίτερα της εικόνας του Ωκεανού ποταμού που περιβάλλει την Γη και είναι πηγή όλων των υδάτων. Η ιδέα, όμως ότι κάτω από τη γη υπάρχουν νερά, στρέφει το ενδιαφέρον της έρευνας προς την πλευρά της Βαβυλωνιακής και της Αιγυπτιακής μυθολογίας και υποδεικνύει ως ένα βαθμό μια άμεση επαφή του Θαλή με τις μυθολογίες της Εγγύς Ανατολής.Είτε θεωρούσε ότι το νερό εκτός από κοσμογονική αρχή συμμετέχει στη σύσταση του κοσμου είτε όχι, το σημαντικό είναι ότι ο φιλόσοφος αφαιρεί από το νερό τη θεϊκή του ιδιότητα και το αναγνωρίζει μόνον ως φυσικό σώμα.
Η ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΑΛΗ
Ο Θαλής, εκτός από φιλόσοφος, υπήρξε μεγάλος αστρονόμος και μαθηματικός .Ο Ηράκλειτος γράφει : "Θαλής πρώτος αστρολογήσαι". Ο Ηρόδοτος αναφέρει πώς ο Θαλής συνόδευσε τον Κροίσο σε εκστρατεία του και με κατάλληλη διοχέτευση των νερών του ποταμού Αλύ διευκόλυνε τα στρατεύματά του στη διάβαση τους. Ο Θαλής προείπε την έκλειψη ηλίου το 585 π.Χ., και έγραψε επικούς στίχους για τα ουράνια σώματα.Ο Διογένης Λαέρτιος γράφει για τον Θαλή στο 1o Βιβλίο του : "Κάποιοι λένε ότι πρώτος αυτός είπε πως οι ψυχές είναι αθάνατες. Ένας απ' αυτούς είναι ο ποιητής Χοιρίλος. Πρώτος βρήκε την πορεία του ήλιου από ηλιοστάσιο σε ηλιοστάσιο και διατύπωσε την άποψη πως το μέγεθος του ήλιου και της σελήνης είναι ίσο με τον ένα επτακοσιοστό της τροχιάς του. Πρώτος ονόμασε την τελευταία μέρα του μήνα τριακοστή και πρώτος, όπως λένε μερικοί, ασχολήθηκε με τη φύση. Ως πολιτικός επίσης υπήρξε διαπρεπής. Όταν ο Κροίσος έστειλε πρέσβεις στους Μιλήσιους για να ζητήσει συμμαχία, ο Θαλής τους εμπόδισε. Πράγμα το οποίο μετά την επικράτηση του Κοίρου αποδείχτηκε σωτήριο για την πόλη.Πρωταρχική αιτία όλων θεωρούσε το νερό και για τη φύση έλεγε πως είναι έμψυχη και γεμάτη θεότητες. Λένε πως αυτός βρήκε τις εποχές του χρόνου και τον διαίρεσε σε τριακόσιες εξήντα πέντε μέρες". (1)Ο Πλάτων στον Θεαίτητο (174 α) περιγράφει την παρακάτω ιστορία για τον Θαλή " όπως ακριβώς, Θεόδωρε λέγεται ότι μία πνευματώδης και νόστιμη θρακιώτισσα υπηρέτρια πείραξε τον Θαλή, που καθώς παρατηρούσε τ' άστρα και χάζευε προς τα πάνω έπεσε σ' ένα πηγάδι, του είπε δηλαδή ότι τον έτρωγε η επιθυμία να μάθει τι βρίσκεται στον ουρανό, αλλά του ξέφυγε ό,τι βρισκόταν πίσω του και πλάι στα πόδια του." (2)Ως μαθηματικός ο Θαλής είναι γνωστός στη στοιχειώδη γεωμετρία από το ομώνυμο θεώρημα για τα τμήματα που αποτέμνονται από παράλληλες ευθείες του επιπέδου πάνω σε δύο άλλες ευθείες του και το ανάλογο του στη γεωμετρία του χώρου. Το θεώρημα της γεωμετρίας πως οι γωνίες ισοσκελούς τριγώνου είναι ίσες μεταξύ τους οφείλεται επίσης σ' αυτόν. (3)
* Στην ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ
Εισήγαγε την έννοια των παραλλήλων ευθειών. o Εισήγαγε την έννοια των γωνιών και τα πρώτα τους θεωρήματα. o Μελέτησε τους Σκιοθηρικούς γνώμονες και τα τρίγωνά τους με τις σκιές τους. o Εισήγαγε την απόδειξη των γεωμετρικών προτάσεων, στηριγμένη σε ορισμούς, αξιώματα και κοινές έννοιες της Λογικής. o Ανακάλυψε κριτήρια ισότητας και ομοιότητας τριγώνων. o Ανακάλυψε το ομώνυμό του, Θεώρημα του Θαλή. o Ανακάλυψε το θεώρημα της γωνίας της εγγεγραμμένης στο Ημικύκλιο. o Εκτιμάται ότι ανακάλυψε το θεώρημα των τριών γωνιών τριγώνου. o Υπολόγισε με όμοια τρίγωνα το 'Yψος των Πυραμίδων (περί το 565 π.Χ.). o Υπολόγισε με όμοια τρίγωνα την απόσταση πλοίου από το λιμάνι. * Στην ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ o Ανακάλυψε (με σκιοθηρικό γνώμονα) την ανισότητα των εξαμήνων (θερινού και χει-μερινού). o Μέτρησε τη διάρκεια του έτους (365 ημέρες). o Μελέτησε τις τροπές και τις ισημερίες του 'Hλιου και ανέπτυξε μεθόδους εντοπισμού των αντίστοιχων ημερών μέσα στο έτος. o Ανέπτυξε μέθοδο υλοποίησης στο έδαφος της ακριβούς διεύθυνσης Βορράς-Νότος. o Εκτιμάται ότι πρόβλεψε μία έκλειψη Ηλίου (Μάιος 585 π.Χ.). o 'Eγραψε τα βιβλία "Περί Τροπής και Ισημερίας" και "Ναυτική Αστρολογία".ΘΕΟΛΟΓΙΑΌπως μας παραδίδει ο Αριστοτέλης στο Περί Ψυχής Α5 και Α3 ο Θαλής πίστευε πως ο κόσμος είναι γεμάτος θεους (πάντα πλήρη θεών είναι) και ότι η ψυχή είναι κάτι το κινητικό (κινητικόν τι). Πρόκειται ουσιαστικά για μια αρχαϊκή διατύπωση της θεωρίας του υλοζωισμού, σύμφωνα με την οποία ο κόσμος είναι ζωντανός και έμψυχος, γεγονός που πιστοποιείται από την κινητικότητά του. Ο υλοζωισμός στην νεότερη έννοιά του θεωρεί ως δομικό στοιχείο του κόσμου το φυσικό στοιχείο εννοώντας το ως έμβιο, ως οντότητα στην οποία η ύλη και η ενέργεια είναι αδιάσπαστα ενωμένες.
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
17. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ
Ιστορικός, βιογράφος και ηθικοφιλόσοφος (50 μ.Χ. - 127 μ.Χ.).
Γεννήθηκε στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας από οικογένεια εύπορη και αριστοκρατική. Σπούδασε φιλοσοφία στην Ακαδημία της Αθήνας και ταξίδεψε στην Αλεξάνδρεια και στη Ρώμη, όπου έμεινε πολύ καιρό, και σχετίστηκε με την αυλή του Τραϊανού, για να γίνει αργότερα δάσκαλος του αυτοκράτορα Αδριανού.Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Χαιρώνεια, όπου λέγεται ότι μυήθηκε στα μυστήρια του Απόλλωνα. Όμως, τα καθήκοντά του ως πρεσβύτερος των ιερέων του Απόλλωνα στο Μαντείο των Δελφών, (βλ. Ηθικά 792F) όπου ήταν υπεύθυνος για την ερμηνεία των χρησμών της Πυθίας φαίνεται πως λίγο τον απασχολούσαν, καθώς έζησε μια ιδιαίτερα δραστήρια κοινωνική και πολιτική ζωή.Στη Ρώμη του δόθηκε η ευκαιρία να συμβουλευτεί τα αρχεία της πόλης, τα οποία χρησιμοποίησε ως πηγή για τη συγγραφή των "Παράλληλων βίων" του. Ο Τραϊανός του έδωσε πολιτικό αξίωμα στην Ιλλυρία. Αλλά και οι συμπατριώτες του τον τίμησαν με διάφορα αξιώματα, όπως του άρχοντα και του ιερέα του Πύθιου Απόλλωνα, ενώ για μεγάλο διάστημα υπήρξε επιμελητής των Πυθικών αγώνων. Ο Πλούταρχος είχε τέσσερις γιους, από τους οποίους ο ένας, ο Πλούταρχος ο νεότερος, δημοσίευσε τα ανέκδοτα του πατέρα του. Ως άνθρωπος ήταν ήρεμος, ευγενής, λιτός και φιλάνθρωπος. Το έργο του. Από τα έργα του σώθηκαν 50 "Βίοι" και τα "Ηθικά", δηλ. 83 πραγματείες και ποικίλο περιεχόμενο, από τις οποίες μερικές θεωρούνται νόθες. Τέτοιος είναι ο πλούτος των γνώσεων στα συγγράμματά του, ώστε από αυτά μαθαίνουμε για την αρχαιότητα περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο συγγραφέα.
Ο Πλούταρχος κατατάσσεται στους ιστορικούς για τους "Παράλληλους Βίους" του, οι οποίοι είναι 23 ζεύγη. στο καθένα από αυτά βιογραφεί δύο επιφανείς άνδρες, έναν Έλληνα και ένα Ρωμαίο, τους οποίους στο τέλος παραλληλίζει και συγκρίνει, γι' αυτό και οι βίοι ονομάζονται παράλληλοι. Έτσι συγκρίνει μεταξύ τους το Δημοσθένη με τον Κικέρωνα, τον Αλέξανδρο με τον Καίσαρα, το Θεμιστοκλή με τον Κάμιλο, τον Αριστείδη με τον Κάτωνα κ.λ.π. Την ιστορική του ύλη ο συγγραφέας την αντλεί από ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές, οι περισσότερες από τις οποίες χάθηκαν. Γι' αυτό τα συγγράμματα του Πλουτάρχου έγιναν πολύτιμα. Σ' όλους τους αιώνες και σε πολλούς λαούς οι "Παράλληλοι Βίοι" βρήκαν άπειρους αναγνώστες και θαυμαστές, γιατί ο συγγραφέας όχι μόνο ενθουσιάζει, αλλά και τον αναγνώστη παρορμά να μοιάσει με τους μεγάλους άνδρες που βιογραφεί.Βίοι ΠαράλληλοιΤο πιο γνωστό του έργο είναι οι Βίοι Παράλληλοι, μια σειρά βιογραφιών διάσημων Ελλήνων και Ρωμαίων , διευθετημένων ανά ζεύγη, έτσι ώστε να δίνεται έμφαση στις κοινές ηθικές τους αξίες ή αποτυχίες. Οι διασωθέντες Βίοι περιλαμβάνουν 23 ζεύγη βιογραφιών, ενός Έλληνα και ενός Ρωμαίου, όπως επίσης και τέσσερις μοναδικούς βίους. Όπως εξηγεί στην πρώτη παράγραφο του έργου του Βίος Αλεξάνδρου, ο Πλούταρχος δεν ενδιαφερόταν αποκλειστικά για την ιστορία, αλλά εξερευνούσε τους χαρακτήρες και το πεπρωμένο διάσημων ανδρών. Μερικά έργα απο τους Παράληλους βίους: Αλέξανδρος - ΚαίσαρΔημοσθένης - ΚικέρωνΛύσανδρος - ΣύλλαςΑγησίλαος - ΠομπήιοςΣερτώριος - ΕυμένηςΔημήτριος - ΑντώνιοςΆρατος - ΑρτοξέρξηςΓάλβας - ΌθωνΣόλων - ΠοπλικόλαςΘεμιστοκλής - ΚάμιλλοςΘησεύς - ΡωμύλοςΛυκούργος - ΝουμάςΠερικλής - Φοίβος ΜάξιμοςΓάιος Μάρκιος - ΑλκιβιάδηςΑριστείδης - Μάρκος ΚάτωνΠελοπίδας - ΜάρκελλοςΆγις, Κλεομένης - Τιβέριος, Γάιος ΓράκχοιΑιμίλιος Παύλος - ΤιμολέωνΔίων - ΒρούτοςΚίμων - ΛεύκολοςΠύρρος - ΜάριοςΦιλοποίμην - Τίτος ΦλαμινίνοςΝικίας - ΚράσσοςΦωκίων - Κάτων
Ηθικά
Το υπόλοιπο του έργου που επιβίωσε ενοποιήθηκε σε μία συλλογή με τον τίτλο Ηθικά. Πρόκειται για μια εκλεκτική συλλογή 183 πραγματειών και καταγραμμένων λόγων, στους οποίους περιλαμβάνεται: ως προεισαγωγή το Περί παίδων αγωγής, το Περί αρετής το Περί τύχης και αρετής Αλεξάνδρου -σημαντικό συμπλήρωμα στον Βίο του μεγάλου στρατηγού- Περί Ίσιδος και Οσίριδος (σημαντική πηγή πληροφοριών για αιγυπτιακά τελετουργικά τυπικά και τον συγκερασμό τους με τις ελληνικές λατρείες), και το Περί της Ηροδότου κακοηθείας (το οποίο πιθανώς, όπως και οι λόγοι περί των κατορθωμάτων του Αλέξανδρου, ήταν ρητορική άσκηση), όπου ο Πλούταρχος ασκεί κριτική σε αυτό που βλέπει ως συστηματική προκατάληψη στο έργο του πατέρα της ιστορίας, μαζί με άλλες φιλοσοφικές πραγματείες όπως το Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων, Περί των υπό του θεού βραδέως τιμωρουμένων, Περί ευθυμίας , το Των επτά σοφών συμπόσιον, το Περί του ει εν τοις Δελφοίς, μια πυθαγόρεια συμβολική διατριβή, το Πολιτικά παραγγέλματα (το καθήκον του πολιτεύεσθαι) κ.α.
Εγραψε επίσης και ελαφρότερα έργα, όπως το Οδυσσεύς και Γρύλλος, ένα χιουμοριστικό διάλογο ανάμεσα στον Οδυσσέα του Ομήρου και έναν από τους γητεμένους χοίρους της Κίρκης. Τα Ηθικά γράφτηκαν πρώτα, ενώ η συγγραφή των Βίων έγινε κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες της ζωής του Πλούταρχου.Κάποιες προσθέσεις στα Ηθικά περιλαμβάνουν αρκετά έργα γνωστά ως ψευδεπίγραφα: ανάμεσά τους περιλαμβάνονται το Βίοι Δέκα ρητόρων (βασισμένα στον Caecilius της Calacte), το Δοξασίες φιλοσόφων, Περί μουσικής και Περί μέτρων. Συγγραφέας των έργων θεωρείται ο ψευδο-Πλούταρχος, το αληθινό όνομα του οποίου δεν είναι γνωστό. Αν και οι σκέψεις που παρουσιάζονται δεν είναι του Πλούταρχου και αναφέρονται σε μία σχετικά υστερότερη εποχή, θεωρούνται κλασικές και έχουν ιστορική αξία. Μερικά έργα απο τα ΗΘΙΚΑ. Αίτια φυσικά Πότερον ύδωρ ή πυρ χρησιμώτερον Πλατωνικά ζητήματα Περί Στωικών εναντιωμάτων Περί των κοινών εννοιών προς τους Στωικούς Προς Κωλώτην Συμποσιακών α Συμποσιακών β Συμποσιακών γ Ερωτικός, Ερωτικαί διηγήσεις Περί του ότι μάλιστα τοις ηγεμόσιν δει τον φιλόσοφον διαλέγεσθαι Πολιτικά παραγγέλματα Βίοι των δέκα ρητόρων Περί των αρεσκόντων φιλοσόφοις φυσικών δογμάτων Αίτια φυσικά Ει διδακτόν η αρετή Περί φιλαδελφίας Περί φιλοπλουτίας Περί ειμαρμένης Αποφθέγματα Λακωνικά Γυναικών αρεταί Αίτια Ρωμαϊκά και Ελληνικά Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής λόγος Α', Β' κ.ά. Περί Ίσιδος και Οσίριδος, Περί του Εί του εν Δελφοίς Περί παίδων αγωγής Πως αν τις διακρίνοιε τον κόλακα του φίλου Περί πολυφιλίας Υγιεινά παραγγέλματα Περί δεισιδαιμονίαςΟι επιδράσεις του έργου τουΤο έργο του Πλούταρχου επηρέασε σημαντικά την αγγλική και τη γαλλική λογοτεχνία. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο Σαίξπηρ τον παράφρασε εκτεταμμένα. Ο Thomas North's μετέφρασε αρκετούς από τους Βίους στα έργα του. Ο Ralph Waldo Emerson και οι Υπερβατιστές επηρεάστηκαν σημαντικά από τα ηθικά (ο Emerson έγραψε μια αρκετά διαφωτιστική εισαγωγή στην πεντάτομη έκδοση των Ηθικών του κατά τον 19ο αιώνα. Ο Boswell αναφέρει εκτεταμμένα τον τρόπο με τον οποίο έγραφε ο Πλούταρχος τους βίους του στην εισαγωγή της βιογραφίας του Samuel Johnson. Ανάμεσα στους άλλους θαυμαστές του περιλαμβάνονται οι Ben Jonson, John Dryden, John Milton και Sir Francis Bacon και άλλες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όπως ο Cotton Mather, ο Robert Browning και ο Montaigne (οι Πραγματείες του αντλούν ένα μεγάλο μέρος της έμπνευσης και των ιδεών τους από τα Ηθικά).
Ιστορικός, βιογράφος και ηθικοφιλόσοφος (50 μ.Χ. - 127 μ.Χ.).
Γεννήθηκε στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας από οικογένεια εύπορη και αριστοκρατική. Σπούδασε φιλοσοφία στην Ακαδημία της Αθήνας και ταξίδεψε στην Αλεξάνδρεια και στη Ρώμη, όπου έμεινε πολύ καιρό, και σχετίστηκε με την αυλή του Τραϊανού, για να γίνει αργότερα δάσκαλος του αυτοκράτορα Αδριανού.Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Χαιρώνεια, όπου λέγεται ότι μυήθηκε στα μυστήρια του Απόλλωνα. Όμως, τα καθήκοντά του ως πρεσβύτερος των ιερέων του Απόλλωνα στο Μαντείο των Δελφών, (βλ. Ηθικά 792F) όπου ήταν υπεύθυνος για την ερμηνεία των χρησμών της Πυθίας φαίνεται πως λίγο τον απασχολούσαν, καθώς έζησε μια ιδιαίτερα δραστήρια κοινωνική και πολιτική ζωή.Στη Ρώμη του δόθηκε η ευκαιρία να συμβουλευτεί τα αρχεία της πόλης, τα οποία χρησιμοποίησε ως πηγή για τη συγγραφή των "Παράλληλων βίων" του. Ο Τραϊανός του έδωσε πολιτικό αξίωμα στην Ιλλυρία. Αλλά και οι συμπατριώτες του τον τίμησαν με διάφορα αξιώματα, όπως του άρχοντα και του ιερέα του Πύθιου Απόλλωνα, ενώ για μεγάλο διάστημα υπήρξε επιμελητής των Πυθικών αγώνων. Ο Πλούταρχος είχε τέσσερις γιους, από τους οποίους ο ένας, ο Πλούταρχος ο νεότερος, δημοσίευσε τα ανέκδοτα του πατέρα του. Ως άνθρωπος ήταν ήρεμος, ευγενής, λιτός και φιλάνθρωπος. Το έργο του. Από τα έργα του σώθηκαν 50 "Βίοι" και τα "Ηθικά", δηλ. 83 πραγματείες και ποικίλο περιεχόμενο, από τις οποίες μερικές θεωρούνται νόθες. Τέτοιος είναι ο πλούτος των γνώσεων στα συγγράμματά του, ώστε από αυτά μαθαίνουμε για την αρχαιότητα περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο συγγραφέα.
Ο Πλούταρχος κατατάσσεται στους ιστορικούς για τους "Παράλληλους Βίους" του, οι οποίοι είναι 23 ζεύγη. στο καθένα από αυτά βιογραφεί δύο επιφανείς άνδρες, έναν Έλληνα και ένα Ρωμαίο, τους οποίους στο τέλος παραλληλίζει και συγκρίνει, γι' αυτό και οι βίοι ονομάζονται παράλληλοι. Έτσι συγκρίνει μεταξύ τους το Δημοσθένη με τον Κικέρωνα, τον Αλέξανδρο με τον Καίσαρα, το Θεμιστοκλή με τον Κάμιλο, τον Αριστείδη με τον Κάτωνα κ.λ.π. Την ιστορική του ύλη ο συγγραφέας την αντλεί από ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές, οι περισσότερες από τις οποίες χάθηκαν. Γι' αυτό τα συγγράμματα του Πλουτάρχου έγιναν πολύτιμα. Σ' όλους τους αιώνες και σε πολλούς λαούς οι "Παράλληλοι Βίοι" βρήκαν άπειρους αναγνώστες και θαυμαστές, γιατί ο συγγραφέας όχι μόνο ενθουσιάζει, αλλά και τον αναγνώστη παρορμά να μοιάσει με τους μεγάλους άνδρες που βιογραφεί.Βίοι ΠαράλληλοιΤο πιο γνωστό του έργο είναι οι Βίοι Παράλληλοι, μια σειρά βιογραφιών διάσημων Ελλήνων και Ρωμαίων , διευθετημένων ανά ζεύγη, έτσι ώστε να δίνεται έμφαση στις κοινές ηθικές τους αξίες ή αποτυχίες. Οι διασωθέντες Βίοι περιλαμβάνουν 23 ζεύγη βιογραφιών, ενός Έλληνα και ενός Ρωμαίου, όπως επίσης και τέσσερις μοναδικούς βίους. Όπως εξηγεί στην πρώτη παράγραφο του έργου του Βίος Αλεξάνδρου, ο Πλούταρχος δεν ενδιαφερόταν αποκλειστικά για την ιστορία, αλλά εξερευνούσε τους χαρακτήρες και το πεπρωμένο διάσημων ανδρών. Μερικά έργα απο τους Παράληλους βίους: Αλέξανδρος - ΚαίσαρΔημοσθένης - ΚικέρωνΛύσανδρος - ΣύλλαςΑγησίλαος - ΠομπήιοςΣερτώριος - ΕυμένηςΔημήτριος - ΑντώνιοςΆρατος - ΑρτοξέρξηςΓάλβας - ΌθωνΣόλων - ΠοπλικόλαςΘεμιστοκλής - ΚάμιλλοςΘησεύς - ΡωμύλοςΛυκούργος - ΝουμάςΠερικλής - Φοίβος ΜάξιμοςΓάιος Μάρκιος - ΑλκιβιάδηςΑριστείδης - Μάρκος ΚάτωνΠελοπίδας - ΜάρκελλοςΆγις, Κλεομένης - Τιβέριος, Γάιος ΓράκχοιΑιμίλιος Παύλος - ΤιμολέωνΔίων - ΒρούτοςΚίμων - ΛεύκολοςΠύρρος - ΜάριοςΦιλοποίμην - Τίτος ΦλαμινίνοςΝικίας - ΚράσσοςΦωκίων - Κάτων
Ηθικά
Το υπόλοιπο του έργου που επιβίωσε ενοποιήθηκε σε μία συλλογή με τον τίτλο Ηθικά. Πρόκειται για μια εκλεκτική συλλογή 183 πραγματειών και καταγραμμένων λόγων, στους οποίους περιλαμβάνεται: ως προεισαγωγή το Περί παίδων αγωγής, το Περί αρετής το Περί τύχης και αρετής Αλεξάνδρου -σημαντικό συμπλήρωμα στον Βίο του μεγάλου στρατηγού- Περί Ίσιδος και Οσίριδος (σημαντική πηγή πληροφοριών για αιγυπτιακά τελετουργικά τυπικά και τον συγκερασμό τους με τις ελληνικές λατρείες), και το Περί της Ηροδότου κακοηθείας (το οποίο πιθανώς, όπως και οι λόγοι περί των κατορθωμάτων του Αλέξανδρου, ήταν ρητορική άσκηση), όπου ο Πλούταρχος ασκεί κριτική σε αυτό που βλέπει ως συστηματική προκατάληψη στο έργο του πατέρα της ιστορίας, μαζί με άλλες φιλοσοφικές πραγματείες όπως το Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων, Περί των υπό του θεού βραδέως τιμωρουμένων, Περί ευθυμίας , το Των επτά σοφών συμπόσιον, το Περί του ει εν τοις Δελφοίς, μια πυθαγόρεια συμβολική διατριβή, το Πολιτικά παραγγέλματα (το καθήκον του πολιτεύεσθαι) κ.α.
Εγραψε επίσης και ελαφρότερα έργα, όπως το Οδυσσεύς και Γρύλλος, ένα χιουμοριστικό διάλογο ανάμεσα στον Οδυσσέα του Ομήρου και έναν από τους γητεμένους χοίρους της Κίρκης. Τα Ηθικά γράφτηκαν πρώτα, ενώ η συγγραφή των Βίων έγινε κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες της ζωής του Πλούταρχου.Κάποιες προσθέσεις στα Ηθικά περιλαμβάνουν αρκετά έργα γνωστά ως ψευδεπίγραφα: ανάμεσά τους περιλαμβάνονται το Βίοι Δέκα ρητόρων (βασισμένα στον Caecilius της Calacte), το Δοξασίες φιλοσόφων, Περί μουσικής και Περί μέτρων. Συγγραφέας των έργων θεωρείται ο ψευδο-Πλούταρχος, το αληθινό όνομα του οποίου δεν είναι γνωστό. Αν και οι σκέψεις που παρουσιάζονται δεν είναι του Πλούταρχου και αναφέρονται σε μία σχετικά υστερότερη εποχή, θεωρούνται κλασικές και έχουν ιστορική αξία. Μερικά έργα απο τα ΗΘΙΚΑ. Αίτια φυσικά Πότερον ύδωρ ή πυρ χρησιμώτερον Πλατωνικά ζητήματα Περί Στωικών εναντιωμάτων Περί των κοινών εννοιών προς τους Στωικούς Προς Κωλώτην Συμποσιακών α Συμποσιακών β Συμποσιακών γ Ερωτικός, Ερωτικαί διηγήσεις Περί του ότι μάλιστα τοις ηγεμόσιν δει τον φιλόσοφον διαλέγεσθαι Πολιτικά παραγγέλματα Βίοι των δέκα ρητόρων Περί των αρεσκόντων φιλοσόφοις φυσικών δογμάτων Αίτια φυσικά Ει διδακτόν η αρετή Περί φιλαδελφίας Περί φιλοπλουτίας Περί ειμαρμένης Αποφθέγματα Λακωνικά Γυναικών αρεταί Αίτια Ρωμαϊκά και Ελληνικά Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής λόγος Α', Β' κ.ά. Περί Ίσιδος και Οσίριδος, Περί του Εί του εν Δελφοίς Περί παίδων αγωγής Πως αν τις διακρίνοιε τον κόλακα του φίλου Περί πολυφιλίας Υγιεινά παραγγέλματα Περί δεισιδαιμονίαςΟι επιδράσεις του έργου τουΤο έργο του Πλούταρχου επηρέασε σημαντικά την αγγλική και τη γαλλική λογοτεχνία. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο Σαίξπηρ τον παράφρασε εκτεταμμένα. Ο Thomas North's μετέφρασε αρκετούς από τους Βίους στα έργα του. Ο Ralph Waldo Emerson και οι Υπερβατιστές επηρεάστηκαν σημαντικά από τα ηθικά (ο Emerson έγραψε μια αρκετά διαφωτιστική εισαγωγή στην πεντάτομη έκδοση των Ηθικών του κατά τον 19ο αιώνα. Ο Boswell αναφέρει εκτεταμμένα τον τρόπο με τον οποίο έγραφε ο Πλούταρχος τους βίους του στην εισαγωγή της βιογραφίας του Samuel Johnson. Ανάμεσα στους άλλους θαυμαστές του περιλαμβάνονται οι Ben Jonson, John Dryden, John Milton και Sir Francis Bacon και άλλες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όπως ο Cotton Mather, ο Robert Browning και ο Montaigne (οι Πραγματείες του αντλούν ένα μεγάλο μέρος της έμπνευσης και των ιδεών τους από τα Ηθικά).
"Αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν»..
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208
ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάδα, Ζ 208