- Το Παλίμψηστον της Κων/πόλεως - .-= Η ΣΟΦΙΑ =-.

Παλίμψηστα λέγονται τα χειρόγραφα των οποίων έχει αποξεσθεί το αρχικώς γραμμένο κείμενο για να γραφτεί νέο. Στο εν λόγω παλίμψηστο είχε γραφτεί λειτουργικό Ευχολόγιο, κάτω όμως από αυτό διακρίνονταν τα ίχνη γραφής ενός συγγράμματος μαθηματικού περιεχομένου. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το χειρόγραφο ανήκε στο μετόχιο του Παναγίου Τάφου τουλάχιστον από το 1846, γιατί μνημονεύεται σε περιηγητικό βιβλίο με τον τίτλο Reise in der Orient που εκδόθηκε αυτό το έτος στη Λειψία από τον Γερμανό λόγιο και μελετητή της Βίβλου Konstantin von Tischendorf (1815-1874), γνωστό για την ανακάλυψη του περίφημου Σιναϊτικού κώδικα (Codex Sinaiticus) της Βίβλου.

Ο Tischendorf είχε επισκεφθεί την Πατριαρχική Βιβλιοθήκη, όπως αναφέρει τη βιβλιοθήκη του μετοχίου, όπου εντόπισε το παλίμψηστο χειρόγραφο, από το οποίο μάλιστα αφαίρεσε ένα φύλλο που πουλήθηκε αργότερα από τους κληρονόμους του και ανήκει σήμερα στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Cambridge.

Φαίνεται ότι πρόθεσή του ήταν από το φύλλο αυτό να ταυτοποιήσει το μαθηματικό περιεχόμενο του χειρογράφου προκειμένου να το πουλήσει σε ενδιαφερόμενους αγοραστές – ένας σκοπός που δύσκολα συμβιβάζεται με τις θεολογικές ανησυχίες του Tischendorf. Πάντως ούτε ο Tischendorf ούτε μισό αιώνα αργότερα ο Παπαδόπουλος-Κεραμεύς μπόρεσαν να αναγνωρίσουν το κείμενο του Αρχιμήδη που περιείχε το χειρόγραφο.

Τη δημοσίευση του Παπαδοπούλου-Κεραμέως παρατήρησε ο Γερμανός ιστορικός των μαθηματικών Hermann Schφne και αυτός την ανακοίνωσε αμέσως στον Heiberg. Από την επιτόπια μελέτη στη βιβλιοθήκη του μετοχίου του Παναγίου Τάφου αναγνώρισε ότι το χειρόγραφο περιείχε έργα του Αρχιμήδη και αποκρυπτογράφησε μεγάλο μέρος των κειμένων χρησιμοποιώντας έναν απλό μεγεθυντικό φακό.

Ο κώδικας απετελείτο από 174 φύλλα εκ περγαμηνής τα οποία ήταν σχεδόν όλα παλίμψηστα και από 8 λυτά φύλλα εκ χάρτου, περιείχε δε τα δύο βιβλία του Περί σφαίρας και κυλίνδρου, ολόκληρο το Περί ελίκων, τμήματα από το Κύκλου μέτρησις και το [Περί] ισορροπιών [των] επιπέδων, τμήματα από το β΄ βιβλίο του [Περί] οχουμένων τα οποία μέχρι τότε ήσαν γνωστά μόνο από τη λατινική μετάφραση του Γουλιέλμου του Μέρμπεκε και την μέχρι τότε άγνωστη αρχή του Στομαχίου.

Αλλά το σπουδαιότατο εύρημα το οποίο ήλθε στο φως με το παλίμψηστο ήταν η πραγματεία Περί των μηχανικών θεωρημάτων προς Ερατοσθένη Έφοδος. Η ανακάλυψη του Heiberg έκανε γνωστή για πρώτη και μοναδική φορά την ίδια την πραγματεία του Αρχιμήδη, έστω και αν στο χειρόγραφο δεν περιέχεται ολόκληρο το κείμενό της.

Καρπός αυτής της πρώτης επαφής του Heiberg με το χειρόγραφο του Αρχιμήδη ήταν ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε το 1907 στο περιοδικό Hermes. Ο Heiberg εξέτασε εκ νέου το χειρόγραφο το 1908 και κατόπιν επιμελήθηκε τη νέα βελτιωμένη κριτική έκδοση των έργων του Αρχιμήδη η οποία δημοσιεύθηκε από τον Οίκο Teubner στα έτη 1910-1915.

Η ιστορία του κώδικα ως την εποχή που ο Tischendorf τον συνάντησε στη βιβλιοθήκη του μετοχίου του Παναγίου Τάφου στην Κωνσταντινούπολη δεν είναι γνωστή παρά μόνο σε πολύ αδρές γραμμές. Βέβαιο θεωρείται ότι ο κώδικας γράφτηκε κατά το τρίτο τέταρτο του 10ου αι., πιθανώς στην Κωνσταντινούπολη, και ότι τον 12ο ή στις αρχές του 13ου αι. μετατράπηκε σε παλίμψηστο. Στη συνέχεια ο κώδικας με το νέο του περιεχόμενο μεταφέρθηκε στην Παλαιστίνη, στη μονή του Αγίου Σάββα. Η μονή είχε από παλιά ένα καλά οργανωμένο βιβλιογραφικό εργαστήριο (scriptorium) και η βιβλιοθήκη του το έτος 1834 περιελάμβανε περισσότερα από 1000 χειρόγραφα, μεταξύ των οποίων, κατά πάσα πιθανότητα, και το παλίμψηστο χειρόγραφο του Αρχιμήδη.

Στα μέσα του 19ου αι. τα χειρόγραφα της μονής του Αγίου Σάββα, όπως και όλων των άλλων μονών της ευρύτερης περιοχής της Παλαιστίνης, μεταφέρθηκαν για λόγους ασφάλειας στη βιβλιοθήκη του ελληνικού Πατριαρχείου των Ιεροσολύμων και από εκεί, λίγο αργότερα, το παλίμψηστο μαζί με άλλα χειρόγραφα μεταφέρθηκε στο μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Κωνσταντινούπολη, όπου το συνάντησε ο Tischendorf.

Ακόμα πιο σκοτεινή είναι η ιστορία του χειρογράφου από την εποχή που το μελέτησε ο Heiberg και μετά. Ιδιαιτέρως, πλήρες σκοτάδι καλύπτει την περίοδο ως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας 1920-30 οπότε, κάτω από άγνωστες συνθήκες, πέρασε στα χέρια ενός Γάλλου δημοσίου υπαλλήλου και επιχειρηματία, του Marie Louis Sirieix.

Το Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων ισχυρίζεται βάσιμα ότι το χειρόγραφο εκλάπη από τον Sirieix, δεδομένου ότι το μετόχι δεν είχε καμιά αρμοδιότητα να εκποιεί τα χειρόγραφα της βιβλιοθήκης του χωρίς άδεια από τον ίδιο τον Πατριάρχη, και τέτοια άδεια για πώληση του κώδικα του Αρχιμήδη δεν δόθηκε ποτέ.

Έκτοτε, το χειρόγραφο φυλασσόταν στο σπίτι του Sirieix στο Παρίσι και μετά τον θάνατό του το 1956 πέρασε στα χέρια της κόρης του Anne Guersan, από την οποία απεστάλη το 1998 στον οίκο δημοπρασιών Christie’s προς πώληση. Η δημοπρασία έλαβε χώρα την 29η Οκτωβρίου του ίδιου έτους στη Νέα Υόρκη και το χειρόγραφο πωλήθηκε έναντι $ 2.000.000 δολαρίων σε συλλέκτη, η ταυτότητα του οποίου παραμένει ως σήμερα άγνωστη.