- Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ - .-= Η ΣΟΦΙΑ =-.
Κανένας από τους σπουδαίους μελετητές της αναγέννησης δεν κατόρθωσε να ανιχνεύσει επακριβώς την προέλευση και τα όρια του αναγεννησιακού ουμανισμού. Ο Kristeller, o Campana και ο Burckhardt, παρ’ όλες τις ξεχωριστές έρευνες που εκπόνησαν, δεν καταστάλαξαν σε συγκεκριμένα και οριστικά συμπεράσματα.
Ο Kristeller επιδόθηκε στο στοχασμό της αναγέννησης κατέχοντας επαρκώς την αρχαία και μεσαιωνική γραμματεία και υπό την προοπτική ότι ο ουμανισμός αναβίωσε, γιγαντώθηκε και συντηρήθηκε με την έντονη ρητορική παράδοση της δύσης. Κατά την 4η 10ετία του 20ου αιώνα στο άρθρο του «ουμανισμός και σχολαστικισμός στην Ιταλική αναγέννηση», φαίνεται πως απέδωσε το ουμανιστικό κίνημα του 11ου αι. και μετά, στις μεσαιωνικές ρητορικές σπουδές και τάσεις. Παρουσίαζε τους ουμανιστές ως κληρονόμους των μεσαιωνικών ρητόρων και εντόπισε πως οι προσπάθειες του Burdach να αποδώσει τις αναγεννησιακές αντιλήψεις σε θρησκευτικές και μυστικιστικές παραδόσεις, δεν τον πείθουν όπως άλλοτε.
Σύμφωνα με τον Burdach, η αναγέννηση καθρεφτίζει τις χιλιαστικές πολιτικοθρησκευτικές παραδόσεις που δια μέσω της αποκάλυψης, ξεπροβάλλει από τον εσωτερικό στοχασμό του Ιταλικού λαού. Επιπλέον, οριοθετεί ως απαρχή της αναγέννησης την Γερμανία με την εμφάνιση του ποιητικού έργου «ο γεωργός από τη Βοημία» που αποτέλεσε το λαμπρότερο παράδειγμα της Γερμανικής γλωσσικής τέχνης, το οποίο επισημαίνει, ότι επηρέασε αισθητά τους τρεις πρωτοπόρους της κίνησης, τον Δάντη, τον Πετράρχη και τον Ριένζο.
Το 1942 εμφανίζεται ο Mc Keon όπου πιστεύει πως η ρητορική δεν είναι μια απλή εξάσκηση του λόγου αλλά ένας ευρύτερος φιλοσοφικός και θεολογικός στοχασμός που σημάδεψε τον μεσαίωνα. Επέμενε πως η ρητορική εξυπηρετούσε περισσότερο τις θεολογικές παρά τις ουμανιστικές θέσεις. Ο Kristeller επανεμφανίζεται και τονίζει πως οι ιδέες του Mc Keon είναι ελλιπείς και απλοϊκές καθόσον αγνοεί λέει, τις ουσιώδεις κατευθύνσεις της ιστορικής και ρητορικής παράδοσης, τους κοινωνικούς θεσμούς και τα πολιτιστικά πλαίσια όπου εκτυλίσσεται η ρητορική. Επιπλέον ο Kristeller επισημαίνει, ότι λαθεμένα ο Mc Keon απέδιδε σε δύο φιλοσοφικές τάσεις την αναγεννησιακή σκέψη, στην γραμματειακή και στην ρητορική.
Παρ’ όλα αυτά όμως ο Kristeller, φάνηκε ότι εμπνεύστηκε από τις ιδέες του Mc Keon και αναδιατύπωσε τις θέσεις του ως εξής: Η γραμματική με τη ρητορική ήταν συνυφασμένες ως το 1400. Από τον 15ο αιώνα τα Ιταλικά πανεπιστήμια απελευθέρωσαν την ρητορική από τη γραμματική και έστρεψαν την ρητορική προς εξυπηρέτηση του ουμανιστικού στοχασμού.
Συγκεφαλαιώνοντας θα λέγαμε πως: Ο «Αριστοτελικός» μεσαίωνας επικρατεί δια του Κικέρωνα με μια σειρά γραπτών ομιλιών που είχαν για την εποχή πρακτική αξία υπό τη μορφή κηρυγμάτων. Από την άλλη, η «αντι-Αριστοτελική» αναγέννηση αποκαθιστά τον Αριστοτέλη έναντι του Κικέρωνα μέσω λογοτεχνικότερων πολιτικών διακηρύξεων και διπλωματικών αναφορών ή αιτημάτων. Διαπιστώνουμε πως η ρητορική πρακτική ελίσσεται σύμφωνα με τις ιστορικές, πολιτικές και φιλοσοφικές θεωρήσεις κάθε περιόδου, καθώς και σύμφωνα με τις κοινωνικές και θεολογικές αναγκαιότητες οι οποίες αναπροσάρμοζαν τις ρητορικές ιδιοτυπίες πάνω σε νέους τρόπους σκέψης.
Ο Erwin Panofsky και η Αναγέννηση της Αναγεννήσεως
Carl Landauer
O Panofsky ασχολήθηκε πολύ διεξοδικά με τη σημασία της αναγέννησης, όντας επηρεασμένος από τις ανθρωπιστικές σπουδές της Αμερικάνικης πανεπιστημιακής κουλτούρας. Από το τέλος του 19ου αι. στην Ευρώπη ως τα μέσα του 20ου αι. στην Αμερική, υπήρχε μια έντονη αντιπαράθεση σχετικά με τη φυσιογνωμία της αναγέννησης. Αρκετοί μελετητές πίστευαν ότι η αναγέννηση δεν πρόσθεσε τίποτα καινούριο, ενώ άλλοι την περιορίζουν σε μια ανάκαμψη της Ιταλικής κουλτούρας του 14ου αι. O Panofsky επιδίδεται με έργα και δοκίμια γύρω από το ζήτημα της μεθοδολογικής προσέγγισης των ζητημάτων της περιόδου και με ιδιαίτερη έμφαση στην τέχνη και την εικονολογία. Προσπάθησε να ερμηνεύσει την Ιταλική τέχνη και κουλτούρα σε σχέση με τις τέχνες της Ολλανδικής τέχνης και της εν γένει σκέψης του Βορρά του οποίου κανείς άλλος τη σκέψη δεν είχε τόσο πολύ μελετήσει.
Θεώρησε ως σπουδαιότερο πρωτοπόρο της αναγέννησης τον Αββά Suger, έναν αμφίσημο διανοητή που ακτινοβολούσε ιδιαίτερη πνευματική δύναμη και επρόσκειτο στο γοτθικό ρεύμα της τέχνης. Στη συνέχεια ο Panofsky, διαχωρίζει ποιοτικά τις πρώιμες αναγεννήσεις από την κατεξοχήν Ιταλική αναγέννηση. Η τελευταία μπόρεσε λέει, να συνδέσει την κλασική μορφή με το περιεχόμενο από μια σταθερή οπτική απόσταση ως μια νέα ολότητα που εμπεριέχει είτε χριστιανικό περιεχόμενο είτε μια σύγχρονη σύλληψη. Ο Aby Warburg διατύπωσε πως κατά την τέχνη της αναγέννησης επανήλθαν στο κλασικό ύφος όλες εκείνες οι μορφές που έτειναν να ξεφύγουν από αυτό το ύφος κατά τον μεσαίωνα. Ο διαχωρισμός μορφής και περιεχομένου έγινε πιο αισθητός στην Ιταλική αναγέννηση. Ο Cassirer το 1944 διατυπώνει πως η συμβολική μνήμη και η εξατομικευμένη φαντασία της αναγέννησης γίνονται τα απαραίτητα στοιχεία της αληθινής ανάμνησης των κλασικών ιδεών αλλά και των νέων συλλήψεων.
Η αμερικανική σκέψη του Panofsky περί της αναγέννησης έγινε μια εξιδανικευμένη διένεξη για την κλασική εμβρίθεια και τον θαυμασμό του ξεχωριστού ατομικού στοιχείου. Μέσα από τα εικαστικά έργα διέκρινε μια ανθρωποκεντρική αναγέννηση όμοια με εκείνη της μυθολογίας όπου ο άνθρωπος πήρε τη φωτιά από τους θεούς για να εξελιχθεί. Εδώ θα λέγαμε πως το αμερικάνικο όραμα ήταν πάντα ευθυγραμμισμένο με την προβολή της δημιουργικότητας του ατόμου και του φιλελευθερισμού. Η τάση αυτής της ατομικής εξιδανίκευσης ήταν διάχυτη στα αμερικάνικα πανεπιστήμια του 1ου μισού του 20ου αι., πράγμα που επηρέασε και τις εκτιμήσεις των στοχαστών.
Πράγματι, το αμερικάνικο κίνημα των νεοανθρωπιστών του 1920 εισβάλλει στην σκέψη των πανεπιστημίων των ανθρωπιστικών σπουδών με ένα νέο ευφάνταστο λεξιλόγιο περί των ξεχωριστών ανθρώπινων ιδιοτήτων και οραμάτων.
Ο Panofsky μελετώντας τη αποδοτικότητα της γλώσσας πάνω σε αυτά τα ζητήματα αποφαίνεται πως η αγγλική γλώσσα είναι τελικά ακριβέστερη και περιγραφικότερη από την Γερμανική η οποία κρύβει μεικτά και αμφίσημα νοήματα πολλαπλών όρων, πλούσια μεν, αλλά δύσχρηστα και πολύπλοκα για ένα τέτοιο ευαίσθητο ζητούμενο, όπως η φυσιογνωμία της αναγέννησης. Γι’ αυτό στη γλώσσα του χρησιμοποιούσε πολλές φορές απλοϊκά εξολογικά και υπερφυσικά στοιχεία, προκειμένου να προβάλλει και να τονίσει την ανθρωπιστική ατομική ιδιαιτερότητα η οποία τείνει να γνωρίσει μια λύση σωτηρίας από την υποταγή μεταξύ χριστιανικού και κλασικού στοιχείου που παρουσίαζε τόσο η αναγέννηση όσο και ο μεσαίωνας.
SOME REMARKS ON THE QUESTION OF THE ORIGINALITY OF THE RENAISSANCE ERNST CASSIRER
Η χρονολογική οριοθέτηση, η πρωτοτυπία και η αυθεντικότητα των ιδεών της αναγέννησης, είναι από τα πιο δύσκολα φιλοσοφικά ζητήματα. Η δυσκολία τους δεν έγκειται στην έλλειψη σαφήνειας των φιλοσοφικών θεωριών αλλά στην έλλειψη αξιόπιστης μεθόδου κατάταξης και έρευνας επ’ αυτών.
Οι γλωσσολογικές και σημασιολογικές αναλύσεις που έγιναν από διάφορους φιλόλογους επί της αναγεννησιακής γλώσσας δεν απέδωσαν καθόσον οι μετασχηματισμοί των εννοιών και οι σημασιολογικές αποχρώσεις ποικίλουν τόσο πολύ ανά περίοδο και τάση όπου αλλάζουν κάθε καθιερωμένο νόημα. Από τον 16ο αιώνα και μετά αρχίζει να αμφισβητείται η φυσική του Αριστοτέλη και να προβάλλει η θεωρία της κίνησης του Γαλιλαίου. Ο William of Ockham αμφισβητεί την καθιερωμένη αιτιότητα και εξηγεί πως κανένα γεγονός δεν θεωρείται η αιτία ενός άλλου. Από τον Αυγουστίνο και έπειτα φαίνεται πως διαχωρίζεται η φιλοσοφία από την επιστήμη. Η επιστήμη με γνώμονα τα μαθηματικά ασχολείται πλέον με τα φυσικά φαινόμενα και η φιλοσοφία με γνώμονα τον στοχασμό ασχολείται με τα υπερφυσικά.
Με τον Γαλιλαίο η μαθηματική σκέψη επισφραγίζει τα πάντα και γίνεται εργαλείο κάθε γνώσης. Αυτός προσπέρασε την θεολογική ερμηνευτική του μεσαίωνα αλλά και την ουμανιστική ερμηνευτική της πρώιμης αναγέννησης, προτάσσοντας την ορθολογική μαθηματική σκέψη και μόνο. Ο υπερφυσικός στοχασμός γίνεται ένα τροχοπέδη των φυσικών παρατηρήσεων ή ένα θεολογικό πρόσχημα για να ελέγχεται η φιλοσοφική σκέψη, γεγονός που οδήγησε και στην καταδίκη του Γαλιλαίου. Ο Κέπλερ και ο Γαλιλαίος φάνηκε πως ήρθαν κοντύτερα στους νεοπλατωνικούς και πυθαγόρειους εκείνους φιλόσοφους της ελληνιστικής περιόδου, παρά στους σύγχρονούς τους εκφραστές.
Ο Burckhardt παρατηρεί πως ο ατομικισμός της αναγέννησης, δηλαδή η αναγνώριση της ξεχωριστής οντότητας του ατόμου είναι αυτό που σημαδεύει τον στοχασμό της περιόδου. Αυτό θα λέγαμε ότι ελευθερώνει το άτομο από τις υπαγορεύσεις των πατερικών κειμένων των μεσαιωνικών χρόνων. Κατά τον Kristeller η μόνη αλλαγή που χαρακτηρίζει την αναγέννηση είναι ο έντονος κλασικός ουμανισμός που κατάφερε να εισχωρήσει σε όλο τον στοχασμό του 15ου αι. Ο ουμανισμός όντας πιστός στα αρχαιοελληνικά ιδεώδη, σημάδεψε την επιστήμη και τη φιλοσοφία της περιόδου αυτής, επεκτείνοντας την επιρροή του μέχρι τις σκέψεις των μηχανικών και των καλλιτεχνών.
Ανακεφαλαιώνοντας θα λέγαμε πως η διαχωριστική γραμμή μεταξύ αναγέννησης και μεσαίωνα είναι περισσότερο εικονική παρά πραγματική. Οι ονοματοδοτήσεις αυτές είναι τεχνικοί όροι που χρησιμοποιούνται περισσότερο για ιδανικούς τύπους μιας γενικευμένης περιγραφής κάποιων ιστορικών περιόδων κι όχι ουσιαστικές οριοθετήσεις. Οι δύο αυτές περίοδοι διασταυρώνονται, εμπλέκονται και επεκτείνονται η μία μέσα στην άλλη τόσο αισθητά ώστε κάθε απόπειρα διαλεύκανσης θα μας οδηγεί σε ένα ψευδοπρόβλημα. Ο Thorndike απορρίπτει την Ιταλική αναγέννηση ως περίοδο και βλέπει μόνο αλληλοεμπλεκόμενες ιδεολογικές κληρονομιές και αντιδράσεις. Οι ονοματοδοσίες συνεχίζει, κάνουν μάλλον κακό στο παρελθόν και στο μέλλον αλλά και σε κάθε προσπάθεια σκέψης η οποία αγωνίζεται μάταια ή έστω κάνει μια φιλότιμη προσπάθεια να ξεχωρίσει μια συγκεκριμένη εποχή σκέψης.
ΟΝ ΤHE NATURE AND EXTENT OF THE ITALIAN RENAISSANCE
( Ernest H. Wilkins)
Η αναγέννηση είναι μια πολυσύνθετη πνευματική κίνηση γύρω από τις επιστήμες, τις τέχνες και τη φιλοσοφία. Η πιο έντονη τάση (ή αντίφαση) που χαρακτηρίζει την εποχή φαίνεται πως είναι ο σχολαστικός ουμανισμός. Ο σχολαστικισμός φάνηκε ως ένας ενθουσιασμός πάνω στην αρχαία γραμματεία και ο ουμανισμός ξεδιπλώθηκε ως μια παράλληλη αντίδραση στον πρώτο, με την προώθηση ενός καινούργιου λατινικού ύφους.
Η περιοδολόγηση της αναγέννησης είναι γενικά από το 1250 ως το 1600 και η ονοματοδοσία της έγκειται στην ξανά–γέννηση ή την αναπλαισίωση της κλασικής και μεσαιωνικής κουλτούρας. Πιο συγκεκριμένα, ο ουμανισμός φαίνεται πως ξεκινά στην Ιταλία στα τέλη του 13ου αι. χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε πότε τελειώνει, ενώ ο σχολαστικός ενθουσιασμός των κλασικών ιδεωδών πρέπει να παραδεχτούμε ότι συνεχίζει ως σήμερα.
Η αναγεννησιακή αρχιτεκτονική κάνει την εμφάνισή της με τον Μπρουνελλέσκι ως αντίδραση στον Γοτθικό ρυθμό και παράλληλα αναβιώνει ο κλασικός ρυθμός ως το 1580 και το μπαρόκ, με έναυσμα τα έργα του Μιχαήλ Άγγελου. Στην γλυπτική, ο Γοτθικός ρυθμός διακόπτεται προσωρινά αφού το κλασικό ύφος δεν κατάφερε να επικρατήσει για πολύ. Σχεδόν το ίδιο συνέβη και στην ζωγραφική: οι βυζαντινές και Γοτθικές τεχνικές επανήλθαν στο προσκήνιο με κάποιες μικροπαραλλαγές στο ύφος. Μετά τον 16ο αιώνα εμφανίζεται ο εκλεκτισμός (ποικίλες επιρροές) και ο νατουραλισμός (ωμός ρεαλισμός). Η λογοτεχνία ακολούθησε μια κλασική παράδοση επειδή το 1260 μεταφράστηκαν στα Ιταλικά κλασικά έργα και συνέθεσαν νέα, με το ίδιο ύφος που είχαν τα κλασικά.
Ως προς τη φιλοσοφία, τα δύο κυρίαρχα ρεύματα της εποχής, και πέριξ αυτής, ήταν ο Πλατωνισμός και ο Αριστοτελισμός. Με την αναγέννηση περισσότερο, ο Πλατωνισμός πλαισιωνόταν ως το ρεύμα που πρόσκειται στον Αυγουστίνο και ο Αριστοτελισμός ως το ρεύμα του Αβερρόη. Αλλά και τα δύο ρεύματα εμπνέονταν από τη κλασική γραμματεία, στο Αυγουστιανικό ρεύμα έδρασε περισσότερο ο Φιτσίνο και στο Αβερροϊκό ρεύμα έδρασαν οι Pomponazzi και ο Zabarella.
Στην επιστήμη της αναγέννησης βλέπουμε να επικρατεί η μέθοδος της απευθείας παρατήρησης και η μελέτη των έργων του Αρχιμήδη. Στον τομέα της εκπαίδευσης, έγινε τον 15ο αιώνα μια προσπάθεια ανάκτησης της χαμένης Ελληνικής παράδοσης που ήταν αντίθετη με την σχολαστική τυπικότητα που παρουσιάστηκε στα τέλη του 16ου αι.
Ανακεφαλαιώνοντας θα λέγαμε πως η αναγέννηση δεν είχε μια σταθερή φυσιογνωμία. Οι επιστήμες, οι τέχνες και η φιλοσοφία έκαναν πολλές αναδιπλώσεις από την κλασική παράδοση στην νεότερη κουλτούρα και εμπεριέχοντας συνάμα πολλά στοιχεία αλληλοεπηρεασμού, υψηλής ευφυΐας, καλλιτεχνικών αντιφάσεων και άφθονου ουμανιστικού ύφους.
The fate of all mankind I see
Is in the hands of fools
KING CRIMSON-EPITAPH 1969
The fate of all mankind I see
Is in the hands of fools
KING CRIMSON-EPITAPH 1969
Edited by - ZALMOXIS on 05/07/2013 10:28:02