- < ΑΡΘΡΑ - ΝΕΑ > ESOTERICA 2006 - 2014 - ΝΕΑ - Μέσα από το Διεθνές Internet

Η άμμος είναι, πιθανόν, το μοναδικό καλύτερο υλικό στον κόσμο. Εκατομμύρια άνθρωποι ζουν πάνω της και ακόμα περισσότεροι αλληλεπιδρούν μΆ αυτή είτε ως παιδιά ή κατά τη διάρκεια διακοπών. ΣΆ αυτό λοιπόν το φαινομενικά κοινότυπο, αδιάφορο και κάποιες φορές πληκτικό υλικό οι φυσικοί πιστεύουν ότι ίσως ανακάλυψαν στοιχεία σχετικά με την πέμπτη κατάσταση της ύλης. Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Σικάγο συνέλεξαν άμμο και άρχισαν να παίζουν μαζί της στο εργαστήριο με τη βοήθεια μιας πολύ δυνατής και με υψηλή ευκρίνεια, κάμερας. Συγκεκριμένα, ο στόχος της έρευνάς τους ήταν να αναλύσουν γιατί σχηματίζονται σταγονίδια στη ροή της άμμου καθώς πέφτει.

Τα κοκκώδη υλικά έχουν κάνει τους επιστήμονες να προβληματίζονται εδώ και αρκετό καιρό. Η ιδιαιτερότητά τους σχετίζεται με το γεγονός ότι συμπεριφέρονται πολύ διαφορετικά από άλλα υλικά και μπορούν κάτω από κάποιες συνθήκες να επιδείξουν ιδιότητες που συχνά αποδίδονται σε υγρά, αέρια ή και στερεά. Εδώ έχουμε ένα υλικό ακριβώς κάτω από τη μύτη μας, με το οποίο καθένας μας μεγαλώνει παίζοντας μαζί του με τα κουβαδάκια του κι όμως είναι γεμάτο από εκπλήξεις για τους επιστήμονες, δηλώνει ο ερευνητής και φυσικός του Πανεπιστημίου του Σικάγο, Heinrich Jaeger.

Όταν πέφτει η άμμος, επιδεικνύει κάποιες πραγματικά εντυπωσιακές ιδιότητες. Για τους αρχάριους, δημιουργεί σταγονίδια που δεν είναι όμως ακριβώς σταγονίδια διότι δεν πρόκειται για κάποιο υγρό. Ωστόσο, όσον αφορά στην εμφάνιση, δεν μπορεί να υπάρξει αμφιβολία στο ότι πρόκειται για σταγονίδια. Οι επιστήμονες πρότειναν παλιότερα πως οι σχηματισμοί αυτοί παρουσιαζόντουσαν λόγω ασταθειών στις υποατομικές δυνάμεις που συνήθως έκαναν τους κόκκους της άμμου να κολλάνε μεταξύ τους. Πρόκειται για τον ίδιο τύπο ανωμαλίας που μπορεί να βρεθεί σε ένα ρυάκι νερού που πέφτει από μια κάνουλα με τη μόνη διαφορά ότι τα μόρια του νερού είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους με δυνάμεις που είναι 100.000 φορές πιο δυνατές από αυτές που υπάρχουν στην άμμο.

Περπατάς στην παραλία και η άμμος υποστηρίζει το βάρος σου. Πιάσε όμως μια χούφτα και θα τρέξει μέσα από τα δάχτυλά σου σα να είναι υγρό. Αλλά δεν μπορείς να περπατήσεις στο νερό. Στην πάνω μεριά μιας κλεψύδρας η άμμος είναι αυτό το περίεργο στερεό. Είναι στα όρια του να θεωρείται στερεό, πέφτει μέσα από την τρύπα της κλεψύδρας σαν κάτι που μοιάζει περισσότερο με υγρό και ξανά πάλι είναι στερεό, προσθέτει ο ειδικός από το Πανεπιστήμιο του Σικάγο. Υπάρχουν πολλά σωματίδια που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Μέσα τους βρίσκεται ενέργεια και άλλες φορές τα κάνει να κολλάνε ενώ άλλοτε να ρέουν. Όταν υπάρχει ροή για τι ιδιότητα μιλάμε; Έχοντας ένα πλήθος από παράγοντες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους η συμπεριφορά αυτή είναι τυπικά πολύ περίπλοκη και εναλλάσσεται μεταξύ στερεάς και υγρής συμπεριφοράς.

Οι φυσικοί έχουμε πλούσια ερευνητικά εργαλεία για να ασχοληθούμε με τα στερεά, τα υγρά και τα αέρια. Αλλά δεν έχουμε κάποιον οδηγό να συμβουλευτούμε για την περίπτωση που οι καθιερωμένες κατηγορίες δεν ισχύουν, καταλήγει ο επιστήμονας, προσθέτοντας πως περισσότερη έρευνα για τις εκπληκτικές ιδιότητες των κοκκωδών υλικών θα μπορούσε κάποια μέρα να οδηγήσει σε εξοικονόμηση ενέργειας για υπερβολικού όγκου εργοστασιακές διαδικασίες με σημαντικές οικονομικές συνέπειες.

Η επιστήμη του βουντού: Όταν ο νους επιτίθεται στο σώμα

Αργά τη νύχτα σε ένα μικρό νεκροταφείο της Alabama, ο Vance Vanders είχε μια διαπλοκή με τον τοπικό μάγο γιατρό, ο οποίος του πέταξε μια μποτίλια με ένα υγρό που είχε δυσάρεστη οσμή επάνω στο πρόσωπό του και του είπε πως επρόκειτο να πεθάνει και πως κανείς δε θα μπορούσε να τον σώσει. Γυρνώντας στο σπίτι ο Vanders πήγε στο κρεβάτι του και άρχισε να νιώθει ολοένα και χειρότερα. Μετά από μερικές βδομάδες, αδυνατισμένος και ετοιμοθάνατος, απευθύνθηκε στο τοπικό νοσοκομείο, όπου οι γιατροί δεν μπορούσαν να βρουν κάποια αιτία για τα συμπτώματά του ή να αναστείλουν την επιδείνωση της υγείας του. Μόνο τότε, είπε η γυναίκα του σε έναν από τους γιατρούς, στον Drayton Doherty, για το ξόρκι.

Ο Doherty σκέφτηκε πολύ βαθιά το θέμα για πολύ ώρα. Το επόμενο πρωί, κάλεσε την οικογένεια του Vanders να έρθουν στο προσκεφάλι του ετοιμοθάνατου Vance. Τους είπε πως την προηγούμενη νύχτα κατάφερε να ξεγελάσει τον μάγο γιατρό φέρνοντάς τον στο νεκροταφείο και αφού τον έδεσε σε ένα δέντρο δεν τον άφησε παρά μόνον όταν του εξήγησε πώς λειτουργούσε η κατάρα. Το φάρμακο που είχε ρίξει στον Vance, όπως τους αφηγήθηκε, έβαλε αυγά σαύρας μέσα στο στομάχι του τα οποία και εκκολάφθηκαν μέσα στο σώμα του. Είχε μείνει πλέον ένα ερπετό το οποίο έτρωγε τον Vanders από μέσα προς τα έξω.

Μεγαλειώδης Τελετή

Στη συνέχεια ο Doherty κάλεσε μια νοσοκόμα που είχε γεμίσει μια σύριγγα με ένα δυνατό εμετικό φάρμακο, όπως είχαν συνεννοηθεί από πριν. Με τελετουργικό τρόπο εξέτασε το όργανο και ένεσε το περιεχόμενό του στο μπράτσο του Vanders. Λίγα λεπτά αργότερα ο Vanders άρχισε να βογκάει και να κάνει εμετό ανεξέλεγκτα. Στα μέσα της όλης διαδικασίας, χωρίς να τον προσέξει κανείς άλλος που βρισκόταν στο δωμάτιο, ο Doherty πρόσθεσε το ενοχοποιητικό στοιχείο, μια πράσινη σαύρα που είχε κρύψει μέσα στην τσάντα του. Κοίταξε τι βγήκε από μέσα σου Vance, φώναξε. Απελευθερώθηκες από την κατάρα.
Ο Vanders έριξε μια ματιά και μετά έγειρε πίσω στο μαξιλάρι και έπεσε σε βαθύ ύπνο. Όταν ξύπνησε το επόμενο πρωί ήταν σε εγρήγορση και είχε μεγάλη όρεξη. Γρήγορα ανέκτησε τις δυνάμεις του και βγήκε από το νοσοκομείο μετά από μια βδομάδα.

Τα στοιχεία από το συγκεκριμένο περιστατικό που συνέβη πριν από 80 χρόνια επιβεβαιώθηκαν από τέσσερα άτομα που εργαζόντουσαν στον τομέα της υγείας. Ίσως το πιο αξιοσημείωτο πράγμα σχετικά με την υπόθεση είναι η επιβίωση του Vanders.

Υπάρχουν πολυάριθμες τεκμηριωμένες περιπτώσεις από διάφορα μέρη της γης που αφορούν ανθρώπους οι οποίοι πέθαναν αφού είχαν υποστεί κάποια κατάρα. Χωρίς ιατρικά αρχεία και αποτελέσματα αυτοψίας δεν υπάρχει τρόπος να είναι κανείς σίγουρος για το πώς ακριβώς αυτοί οι άνθρωποι έφτασαν στο τέλος της ζωής τους. Το κοινό στοιχείο σ' αυτές τις υποθέσεις είναι ωστόσο, πως μια φιγούρα που προκαλεί δέος δίνει μια κατάρα σε κάποιον, είτε με κάποιο κόκαλο από πουλερικό ή κραδαίνοντας ένα κόκαλο από ζώο μπροστά στο θύμα. Σύντομα αργότερα, το θύμα πεθαίνει, φαινομενικά από φυσικά αίτια.

Το Νέο Βουντού

Ίσως να σκεφτείτε πως πράγματα σαν αυτό είναι ολοένα και πιο σπάνια και περιορίζονται σε απομακρυσμένες φυλές. Αλλά σύμφωνα με τον Clifton Meador, έναν γιατρό στην Ιατρική Σχολή Vanderbilt στο Nashville του Tennessee που συνέλεξε τεκμήρια για υποθέσεις όπως αυτή του Vanders, η κατάρα έχει λάβει μια νέα μορφή.

Ας δούμε την περίπτωση του Sam Shoeman, που είχε διαγνωστεί τη δεκαετία του 1970 πως βρίσκεται στο τελικό στάδιο καρκίνου το ήπατος και του απέμεναν μόνο μερικοί μήνες για να ζήσει. Ο Shoeman πέθανε μέσα στο συγκεκριμένο διάστημα όπως είχε προβλεφθεί, αλλά η αυτοψία αποκάλυψε πως οι γιατροί του είχαν κάνει λάθος. Ο όγκος ήταν μικροσκοπικός και δεν είχε κάνει μεταστάσεις. Δεν πέθανε από καρκίνο αλλά από το γεγονός ότι πίστευε ότι θα πεθάνει από καρκίνο, ανέφερε ο Meador. Εάν ο καθένας σε αντιμετωπίζει σα να πρόκειται να πεθάνεις θα το πιστέψεις. Τα πάντα σε ολόκληρη την ύπαρξή σου θα αρχίσουν να προετοιμάζονται για να πεθάνεις.

Έτσι, ο συγκεκριμένος άνθρωπος δεν πέθανε από καρκίνο, αλλά από την πεποίθησή του ότι πέθαινε από καρκίνο.

Περιπτώσεις σαν αυτή του Shoeman μπορεί να αποτελούν ακραία παραδείγματα ενός πολύ πιο ευρέως εκτεταμένου φαινομένου. Πολλοί ασθενείς που υποφέρουν από επώδυνες παρενέργειες, για παράδειγμα, μπορεί να πάσχουν από αυτές μονάχα επειδή τους είπαν πως θα πρέπει να τις περιμένουν. Ακόμα περισσότερο, άνθρωποι που πιστεύουν πως έχουν υψηλό ρίσκο για κάποια συγκεκριμένη ασθένεια είναι πιο πιθανό να νοσήσουν από την ασθένεια αυτή απ' ότι άνθρωποι με τους ίδιους παράγοντες επικινδυνότητας που πιστεύουν πως δεν διατρέχουν μεγάλο κίνδυνο. Φαίνεται πως οι σύγχρονοι μάγοι γιατροί φοράνε λευκές ρόμπες και κρατούν στηθοσκόπια.

Το Φαινόμενο Nocebo

Η άποψη ότι η πεποίθηση πως είσαι άρρωστος μπορεί να σε αρρωστήσει μπορεί να φαίνεται παρατραβηγμένη, ωστόσο αυστηρότατες κλινικές δοκιμές έχουν αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία πως το αντίθετο ισχύει, δηλαδή πως η δύναμη της υποβολής μπορεί να βελτιώσει την υγεία. Πρόκειται για το γνωστό φαινόμενο placebo (placebo effect). Βέβαια τα placebo δεν κάνουν θαύματα, αλλά μπορούν να προκαλέσουν μετρήσιμες φυσικές επιδράσεις.

Το φαινόμενο placebo έχει ένα κακό δίδυμο: το φαινόμενο nocebo, κατά το οποίο ψεύτικα χάπια και αρνητικές προσδοκίες μπορούν να προκαλέσουν βλαβερά αποτελέσματα. Ο όρος 'nocebo', που σημαίνει 'θα υποστώ βλάβη' δεν είχε προταθεί μέχρι τη δεκαετία του 1960 και το φαινόμενο είχε μελετηθεί πολύ λιγότερο απ' ότι το placebo. Δεν είναι εύκολο, πράγματι, να πάρεις ηθική συγκατάθεση για μελέτες που έχουν σχεδιαστεί για να κάνουν ανθρώπους να νιώσουν χειρότερα.
Αυτά που γνωρίζουμε προτείνουν πως οι συνέπειες του nocebo έχουν μεγάλη εμβέλεια. Ο θάνατος από βουντού, εάν υπάρχει, μπορεί να αναπαριστά μια ακραία μορφή του φαινομένου nocebo, δηλώνει ο ανθρωπολόγος Robert Hahn του Αμερικάνικου Κέντρου για τον Έλεγχο της Ασθένειας και για την Πρόληψη (US Center for Disease Control and Prevention) στην Ατλάντα της Georgia, ο οποίος έχει μελετήσει το φαινόμενο nocebo.

Απειλή για τη Ζωή

Σε κλινικές δοκιμές, περίπου το ένα τέταρτο ασθενών από ομάδες ελέγχου που τους δόθηκε αδρανής θεραπεία, βιώσανε αρνητικές παρενέργειες. Η σοβαρότητα των παρενεργειών αυτών κάποιες φορές ταιριάζει με εκείνη που συνδέεται με πραγματικά φάρμακα. Μια ερευνητική ανασκόπηση 15 δοκιμών που συμπεριλάμβαναν χιλιάδες ασθενείς που τους είχαν συνταγολογηθεί είτε β ανασταλτικά είτε κάποια ουσία ελέγχου έδειξε πως και οι δύο ομάδες ανέφεραν συγκρίσιμα επίπεδα από παρενέργειες, μέσα σ' αυτές την κόπωση, συμπτώματα κατάπτωσης, και σεξουαλική δυσλειτουργία. Ένας ίδιος αριθμός αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις μελέτες εξαιτίας των παρενεργειών αυτών.

Ενίοτε, οι επιδράσεις μπορεί να είναι απειλητικές για τη ζωή. Οι πεποιθήσεις και οι προσδοκίες δεν είναι μόνο συνειδητά, λογικά φαινόμενα, έχουν επίσης φυσικές συνέπειες, δηλώνει ο Hahn.
Τα φαινόμενα τύπου nocebo μπορούν να απαντηθούν και στην συνήθη καθημερινή ιατρική πρακτική. Περίπου 60 τοις εκατό των ασθενών που λαμβάνουν χημειοθεραπεία ξεκινούν να νιώθουν άσχημα πριν την αρχίσουν. Μπορεί να συμβεί πριν από μέρες, ή στο ταξίδι καθώς πηγαίνουν προς τη θεραπεία, λέει ο κλινικός ψυχολόγος Guy Montgomery από την Ιατρική Σχολή του Mount Sinai στη Νέα Υόρκη. Κάποιες φορές η ίδια η σκέψη της θεραπείας ή της φωνής του γιατρού είναι αρκετά για να κάνουν τους ασθενείς να νιώσουν άσχημα. Αυτή η 'ναυτία της προσμονής' πιθανόν να προέρχεται από κλασική εξάρτηση. Όταν οι ασθενείς συνδέουν υποσυνείδητα κάποιο μέρος της εμπειρίας τους με το αίσθημα ναυτίας. Επίσης, μπορεί να συμβαίνει λόγω των στενόχωρων προσδοκιών τους.

Κολλητικό

Είναι ανησυχητικό, το ότι το φαινόμενο nocebo μπορεί ακόμα και να είναι κολλητικό. Περιπτώσεις όπου συμπτώματα χωρίς κάποια προσδιορισμένη αιτία είχαν διαδοθεί σε ομάδες από ανθρώπους έχουν συμβεί εδώ και αιώνες, ένα φαινόμενο που είναι γνωστό ως μαζική ψυχογενής νόσος. Ένα τέτοιο ξέσπασμα ενέπνευσε μια πρόσφατη έρευνα που έγινε από τους ψυχολόγους Irving Kirsch και Giuliana Mazzoni του Πανεπιστημίου του Hull στη Μεγάλη Βρετανία.

Ζήτησαν σε κάποιους από μια ομάδα φοιτητών να εισπνεύσουν ένα δείγμα από φυσιολογικό αέρα, για το οποίο τους είχαν πληροφορήσει πως υποπτευόντουσαν πως είχε μια 'περιβαλλοντική τοξίνη' συνδεδεμένη με ναυτία, πονοκέφαλο, φαγούρα και νύστα. Μισοί από τους συμμετέχοντες επίσης είδαν μια γυναίκα που εισέπνευσε το δείγμα και ανέπτυξε αυτά τα συμπτώματα. Οι φοιτητές που εισέπνευσαν την ουσία ήταν πιο πιθανό να αναφέρουν τέτοια συμπτώματα από τους φοιτητές που δεν την εισέπνευσαν. Τα συμπτώματα ήταν επίσης πιο έντονα σε γυναίκες, ιδιαίτερα σε εκείνες που είχαν δει κάποιον άλλο να αρρωσταίνει, ένα είδος προκατάληψης που επίσης συναντάται στην μαζική ψυχογενή νόσο.
Η έρευνα δείχνει πως εάν κάποιος ακούσει ή παρατηρήσει μια πιθανή παρενέργεια είναι πιο πιθανό να την αναπτύξει ο ίδιος. Αυτό τοποθετεί τους γιατρούς σε μια περίεργη περίσταση. Από τη μια μεριά οι άνθρωποι θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να ενημερώνονται για το τι θα πρέπει να περιμένουν, αλλά ακριβώς αυτή η ενημέρωση κάνει πιο πιθανό το να εμφανίσουν τις παρενέργειες αυτές, αναφέρει η Mazzoni.

Nocebo σε ευρύτερο περιβάλλον

Αυτό σημαίνει πως οι γιατροί χρειάζεται να επιλέγουν προσεκτικά τα λόγια τους ώστε να ελαχιστοποιήσουν τις αρνητικές προσδοκίες, λέει ο Montgomery. Όλα εξαρτούνται από τον τρόπο που θα το πεις.

Και η ύπνωση μπορεί επίσης να βοηθήσει. Η ύπνωση αλλάζει τις προσδοκίες, κάτι που μειώνει το άγχος και το στρες και βελτιώνει το αποτέλεσμα που θα προκύψει, συμπληρώνει ο Montgomery. Πιστεύω πως η ύπνωση θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε ένα ευρύ φάσμα από συμπτώματα όπου οι προσδοκίες παίζουν κάποιον ρόλο.

Είναι η κλίμακα του προβλήματος nocebo αρκετά σοβαρή για να δικαιολογήσει τέτοια αντίμετρα; Δεν ξέρουμε ακριβώς επειδή υπάρχουν τόσες πολλές ερωτήσεις που παραμένουν αναπάντητες. Σε ποιες περιστάσεις συμβαίνουν τα φαινόμενα nocebo; Και για πόσο καιρό διαρκούν;

Φαίνεται ότι, όπως και με την αντίδραση placebo, οι επιδράσεις του nocebo ποικίλουν ευρέως και μπορεί να εξαρτούνται σε μεγάλο βαθμό με το συναφές περιβάλλον. Οι επιδράσεις του placebo σε κλινικές συνθήκες είναι συχνά πιο ισχυρές από εκείνες που προκαλούνται σε ένα εργαστήριο, λέει ο Paul Enck, ψυχολόγος στο πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Tbingen στη Γερμανία, ο οποίος προτείνει ότι το πρόβλημα του nocebo μπορεί να έχει έντονες επιδράσεις στον πραγματικό κόσμο. Για προφανείς λόγους ωστόσο, τα εργαστηριακά πειράματα είναι σχεδιασμένα για να προκαλούν μόνο ήπια και προσωρινά συμπτώματα nocebo.

Πραγματικές επιπτώσεις

Δεν είναι επίσης ξεκάθαρο ποιος είναι ευάλωτος. Η αισιοδοξία ή η απαισιοδοξία στον τρόπο που βλέπει κάποιος τα πράγματα πιθανών να παίζει κάποιο ρόλο, αλλά δεν υπάρχουν κάποιες συνεπείς προβλέψεις ανάλογα με την προσωπικότητα. Και τα δυο φύλα μπορούν να πέσουν θύματα της μαζικής ψυχογενούς νόσου, αν και οι γυναίκες αναφέρουν περισσότερα συμπτώματα απ' ότι οι άντρες. Ο Enck έδειξε πως στους άντρες, είναι περισσότερο η προσδοκία παρά η κλασική εξάρτηση που προκαλεί συμπτώματα nocebo. Για τις γυναίκες ισχύει το αντίθετο. Οι γυναίκες τείνουν να λειτουργούν περισσότερο βάσει προηγούμενων εμπειριών, ενώ οι άντρες φαίνονται πιο απρόθυμοι να λάβουν υπόψη τους ότι προηγήθηκε, συμπληρώνει.

Αυτό που γίνεται πιο ξεκάθαρο είναι το ότι αυτά τα φανερώς ψυχολογικά φαινόμενα έχουν πολύ πραγματικές συνέπειες στον εγκέφαλο.

Χρησιμοποιώντας εγκεφαλική απεικόνιση με PET (Positron Emission Tomography Τομογραφία Εκπομπής Ποζιτρονίων) ώστε να ανιχνεύσουν τους εγκεφάλους ατόμων που τους δόθηκε placebo ή nocebo, ο Jon-Kar Zubieta του πανεπιστημίου του Michigan, έδειξε πρόσφατα ότι οι επιδράσεις του nocebo συνδέονταν με μείωση της ντοπαμίνης και της δραστηριότητας των οπιούχων. Αυτό θα εξηγούσε πως το nocebo μπορεί να αυξήσει τον πόνο. Τα placebo, χωρίς αυτό να προκαλεί έκπληξη, προκάλεσαν την αντίθετη αντίδραση.

Στο μεταξύ, ο Fabrizio Benedetti της Ιατρικής σχολής του Πανεπιστημίου του Τορίνο στην Ιταλία βρήκε πως ο πόνος που προκαλείται από nocebo μπορεί να κατασταλεί από μια ουσία που λέγεται προγλουμίδη (proglumide), η οποία μπλοκάρει τους υποδοχείς της ορμόνης χολεκυστοκινίνη (Cholecyxtokinin CCK). Φυσιολογικά, οι προσδοκίες για πόνο προκαλούν άγχος, κάτι που ενεργοποιεί τους υποδοχείς της χολεκυστοκινίνης και προάγει τον πόνο.

Απόλυτη Αιτία

Η απόλυτη αιτία για το φαινόμενο nocebo δεν είναι όμως η νευροχημεία αλλά οι πεποιθήσεις. Σύμφωνα με τον Hahn, οι χειρούργοι είναι συχνά επιφυλακτικοί όταν πρόκειται να χειρουργήσουν ανθρώπους που πιστεύουν πως πρόκειται να πεθάνουν, γιατί αυτοί οι άνθρωποι συχνά πεθαίνουν. Και η πεποίθηση πως κάποιος είναι επιρρεπής σε καρδιακή προσβολή είναι από μόνη της ένας παράγοντας κινδύνου. Μια έρευνα έδειξε πως γυναίκες που πιστεύουν πως είναι ιδιαίτερα ευπρόσβλητες σε καρδιακή προσβολή είναι περίπου τέσσερις φορές πιο πιθανό να πεθάνουν από στεφανιαία νόσο απ' ότι άλλες γυναίκες με τους ίδιους παράγοντες κινδύνου για τη συγκεκριμένη νόσο.

Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία ότι το φαινόμενο nocebo είναι πολύ πραγματικό, είναι πολύ δύσκολο σ' αυτήν την εποχή της λογικής να γίνει δεκτό ότι οι πεποιθήσεις των ανθρώπων μπορούν να τους σκοτώσουν. Άλλωστε, οι περισσότεροι από εμάς θα γελούσαμε εάν ένας παράξενα ντυμένος άντρας πηδούσε μπροστά μας κραδαίνοντας ένα κόκαλο και μας έλεγε πως πρόκειται να πεθάνουμε. Αλλά σκεφτείτε πως θα νιώθατε εάν ακούγατε το ίδιο πράγμα από ένα εκλεπτυσμένα ντυμένο σοβαρό γιατρό με έναν τοίχο γεμάτο από κρεμασμένα πτυχία και πιστοποιητικά ιατρικών γνώσεων, εφοδιασμένο με μια μεγάλη συλλογή από εξετάσεις και αναλύσεις. Το κοινωνικό και πολιτισμικό υπόβαθρο είναι κριτικής σημασίας, σύμφωνα με τον Enck.

Ο Meador θεωρεί πως η λανθασμένη διάγνωση του Shoeman (του ανθρώπου που πέθανε γιατί νόμιζε ότι επρόκειτο να πεθάνει από καρκίνο του ήπατος) και ο επακόλουθος θάνατός του χαρακτηρίζεται από πολλά από τα σημαντικά στοιχεία που ανευρίσκονται στους θανάτους βουντού. Ένας ισχυρός γιατρός ανακοινώνει μια θανατική καταδίκη η οποία γίνεται δεκτή αναντίρρητα από το θύμα και την οικογένειά του, οι οποίοι στη συνέχεια αρχίζουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με την πεποίθηση αυτή. Ο Shoeman, η οικογένειά του και οι γιατροί του, όλοι πίστευαν πως πεθαίνει από καρκίνο. Κι έτσι έγινε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Τίποτε το μυστηριώδες

Τα κακά νέα προωθούν κακή φυσιολογία. Πιστεύω πως μπορεί κανείς να πείσει τους ανθρώπους πως πρόκειται να πεθάνουν και να κάνει να συμβεί αυτό πραγματικά, λέει ο Meador. Δεν πιστεύω πως υπάρχει τίποτε το μυστηριώδες σχετικά μ' αυτό. Δε νιώθουμε άνετα με την ιδέα πως λέξεις ή συμβολικές δράσεις μπορούν να προκαλέσουν τον θάνατο γιατί αυτό αντικρούεται με το βιοχημικό μοντέλο του κόσμου μας.

Ίσως όταν η βιοϊατρική βάση του θανάτου βουντού αποκαλυφθεί στη λεπτομέρειά της θα είναι πιο εύκολο να δεχτούμε πως είναι πραγματική και πως μπορεί να επηρεάσει τον καθένα από εμάς.

Υπερβολική Δόση

Σε κατάπτωση μετά από τον χωρισμό του με την κοπέλα του ο Derek Adams πήρε με μιας όλα τα χάπια του. Και μετά το ξανασκέφτηκε. Φοβούμενος ότι επρόκειτο να πεθάνει, ζήτησε από έναν γείτονα να τον πάει στο νοσοκομείο όπου και κατέρρευσε. Ήταν τρεμάμενος, χλωμός και νυσταγμένος, η πίεσή του είχε πέσει και οι αναπνοές του ήταν γρήγορες. Ωστόσο, οι εξετάσεις και η τοξικολογική ανάλυση βγήκαν καθαρές. Μέσα στις επόμενες τέσσερις ώρες ο Adams έλαβε έξι λίτρα αλατούχου διαλύματος αλλά δεν έδειξε σημαντική βελτίωση.

Τότε, εμφανίστηκε ένας γιατρός από μια κλινική δοκιμή ενός αντικαταθλιπτικού στο οποίο είχε λάβει μέρος ο Adams. Ο Adams είχε λάβει μέρος στην έρευνα πριν από ένα μήνα. Αρχικά είχε νιώσει τη διάθεσή του να ανεβαίνει, αλλά ένας καυγάς με την κοπέλα του τον έκανε να καταπιεί τα υπόλοιπα 29 χάπια. Ο γιατρός αποκάλυψε πως ο Adams ήταν στην ομάδα ελέγχου. Τα χάπια από τα οποία είχε πάρει υπερβολική δόση δεν περιείχαν φαρμακευτική ουσία. Όταν ο Adams το έμαθε ένιωσε έκπληξη και συνήλθε μέσα σε δάκρυα. Μέσα σε 15 λεπτά είχε ανακτήσει πλήρως τις αισθήσεις του, η πίεση του αίματός του και ο καρδιακός του ρυθμός επέστρεψαν στο φυσιολογικό.

Είναι κολλητικό

Το Νοέμβριο του 1998 ένας δάσκαλος του Λυκείου στο Tennessee πρόσεξε μια οσμή που έμοιαζε με βενζίνη και άρχισε να παραπονιέται για πονοκέφαλο, ναυτία, κομμένη αναπνοή και ζαλάδα. Το σχολείο εκκενώθηκε και μέσα στην επόμενη βδομάδα περισσότερα από 100 άτομα, προσωπικό και μαθητές, παρουσιάστηκαν στο τοπικό τμήμα επειγόντων περιστατικών παραπονούμενοι για παρόμοια συμπτώματα.

Μετά από εξονυχιστικούς ελέγχους δε βρέθηκε καμιά ιατρική εξήγηση για τις αναφερόμενες ασθένειες. Ένα ερωτηματολόγιο που δόθηκε μετά από ένα μήνα αποκάλυψε πως οι άνθρωποι που ανέφεραν τα συμπτώματα αυτά ήταν περισσότερο γυναίκες και είχαν δει ή είχαν μάθει για κάποιον συμμαθητή τους που είχε αρρωστήσει. Ήταν η επίδραση nocebo σε μεγάλη κλίμακα, λέει ο ψυχολόγος Irving Kirsch του πανεπιστημίου Hull στη Μεγάλη Βρετανία. Δεν υπήρχε, στο βαθμό που μπορούμε να γνωρίζουμε, κάποια περιβαλλοντική τοξίνη, αλλά οι άνθρωποι άρχισαν να αρρωσταίνουν.

Ο Kirsch πιστεύει πως το να δουν έναν συμμαθητή τους να αναπτύσσει συμπτώματα προκάλεσε προσδοκίες για ασθένεια στα άλλα παιδιά, πυροδοτώντας την μαζική ψυχογενή νόσο. Ξεσπάσματα συμβαίνουν σε όλον τον κόσμο. Στο Jordan το 1998, 800 παιδιά παρουσίασαν παρενέργειες μετά από έναν εμβολιασμό και 122 από αυτά πήγανε στο νοσοκομείο, αλλά δε βρέθηκε κανένα πρόβλημα στο εμβόλιο.

Αναφορικά με την τρομακτική υποψία ότι το τέλος του πολιτισμού μας θα έρθει το 2012, οι άνθρωποι συνήθως στρέφονται στους οπαδούς των μυστικών προφητειών των Μάγιας. Όχι στους επιστήμονες. Αλλά μια ομάδα ερευνητών της NASA σε αναφορά τους που δημοσιεύτηκε στις αρχές του χρόνου (2009) επισήμαναν τους κινδύνους που σχετίζονται με το καταστροφικό ενδεχόμενο των ηλιακών καταιγίδων.

Με τίτλο 'Σοβαρά διαστημικά καιρικά γεγονότα κατανοώντας τις κοινωνικές και οικονομικές επιδράσεις' (Severe Space Weather Events Understanding Societal and Economic Impacts) η αναφορά αυτή περιγράφει τις συνέπειες που θα έχει η εξαπόλυση ενέργειας από τις ηλιακές αναλαμπές, οι οποίες θα μπορούσαν να διασπάσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης και να υπερφορτώσουν μετασχηματιστές υψηλής τάσεως με κολοσσιαία ηλεκτρικά ρεύματα και να δημιουργήσουν βραχυκυκλώματα σε ενεργειακά δίκτυα. Μια τέτοια καταστροφή θα κόστιζε στις Ηνωμένες Πολιτείες το ποσό του ενός έως δύο τρισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο για τον πρώτο χρόνο, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της επιστημονικής ομάδας, και η πλήρης ανάκαμψη πιθανώς θα χρειαζόταν τέσσερα με δέκα χρόνια. Αυτό βέβαια, θα ήταν μόνο ένα τμήμα των οικουμενικών καταστροφών.

Αντίο, Πολιτισμέ.

Ακόμα χειρότερα, η επόμενη περίοδος έντονης ηλιακής ακτινοβολίας αναμένεται για το 2012 και συμπίπτει με την παρουσία μιας ασυνήθιστα μεγάλης τρύπας στη γεωμαγνητική ασπίδα της Γης. Αλλά η σχετική αναφορά δεν έτυχε μεγάλης προσοχής, πιθανότατα εξαιτίας των παρόμοιων ειδήσεων που προέρχονται από τον χώρο του παραφυσικού και της συνωμοσιολογίας. Σύμφωνα με τις σχετικές θεωρίες, οι αστρονόμοι του πολιτισμού των Μάγιας είχαν προβλέψει πως το 2012 θα σήμανε την καταστροφική έναρξη μιας νέας εποχής.

Το εάν οι Μάγιας αναφερόντουσαν πράγματι σε κάτι, ή εάν όλο αυτό αποτελεί μια ανατριχιαστική σύμπτωση θα παραμείνει άγνωστο για μερικά ακόμα χρόνια. Αλλά σύμφωνα με τον Lawrence Joseph, συγγραφέα του βιβλίου 'Αποκάλυψη 2012: Μια επιστημονική έρευνα για το τέλος του Πολιτισμού' (Apocalypse 2012: A Scientific Investigation into Civilization's End), ο ίδιος παρακολουθούσε το θέμα για σχεδόν πέντε χρόνια, αλλά όταν έμαθε για την αναφορά των επιστημόνων της NASA τρόμαξε πραγματικά. Ας δούμε στη συνέχεια ποιες είναι οι απόψεις του επί του θέματος, καθώς και τις απόψεις του John Kappenman που είναι διευθύνων διοικητικός υπάλληλος της εταιρίας Meta Tech (συμβουλευτική εταιρία για ηλεκτρομαγνητικές καταστροφές). Ποια είναι η πιθανότητα για μια αποκάλυψη γεωμαγνητικού τύπου και πως μπορούμε να τη σταματήσουμε.

Ερώτηση: Πιστεύετε πως αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι οι Μάγιας προέβλεψαν την αποκάλυψη ακριβώς για την εποχή που οι αστρονόμοι λένε πως ο ήλιος θα έρθει σε μια περίοδο μέγιστης αναταραχής;

Lawrence Joseph: Διατηρώ απεριόριστο σεβασμό για τους αστρονόμους των Μάγιας. Δεν μπορώ να θεωρήσω το γεγονός ως σύμπτωση. Αλλά συστήνω οι άνθρωποι να επιβεβαιώσουν εάν οι Μάγιας πράγματι δήλωσαν αυτό που λέγεται πως δήλωσαν. Επισκέφτηκα τη Γουατεμάλα και πέρασα μια βδομάδα με δύο σαμάνους των Μάγιας που είχαν περάσει είκοσι χρόνια συζητώντας με άλλους σαμάνους για τις προφητείες. Επιβεβαίωσαν ότι οι Μάγιας βλέπουν το 2012 σαν ένα σημαντικό σημείο καμπής. Όχι το τέλος του κόσμου, όχι το τεράστιο σβήσιμο των ουρανών, αλλά τη γέννηση της πέμπτης εποχής.

Ερώτηση: Αλλά αυτό που περιγράφεται στην αναφορά δεν μοιάζει σαν ένα τεράστιο σβήσιμο των ουρανών;

Lawrence Joseph: Ο επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας της NASA ήταν ο Dan Baker στο Εργαστήριο της Ατμοσφαιρικής και Διαστημικής Φυσικής. Μερικά από τα σχόλιά του, καθώς και τα σχόλια που ενέκρινε στη συγκεκριμένη αναφορά, συντείνουν σε μεγάλο βαθμό στην πιθανή σύνδεση μεταξύ εκτοξεύσεων μάζας από την ηλιακή κορώνα και των ενεργειακών πεδίων στη Γη. Υπάρχει στενή συσχέτιση μεταξύ του πόσο τεχνολογικά ανεπτυγμένη είναι μια κοινωνία και του πόσο βαριά μπορεί αυτή να πληγεί. Αυτό είναι το μετα-μήνυμα της αναφοράς. Είχα την καλή τύχη την τελευταία βδομάδα να συναντηθώ με τον John Kappenman της Meta Tech. Μου έκανε μια σχολαστική παρουσίαση αναφορικά με το πόσο ευάλωτο είναι το ενεργειακό δίκτυο και πόσο περισσότερο ευάλωτο γίνεται καθώς στέλνονται υψηλές τάσεις σ' αυτό. Το βλέπει ως μια μεγάλη κεραία που έλκει εκρήξεις από τον διαστημικό καιρό.

Ερώτηση: Γιατί είναι τόσο ευάλωτο;

Lawrence Joseph: Οι μετασχηματιστές πολύ υψηλής τάσης γίνονται ολοένα και πιο ευαίσθητοι καθώς αυξάνονται οι απαιτήσεις σε ενέργεια. Περίπου στο 50 τοις εκατό, ήδη δεν μπορούν να χειριστούν το ρεύμα για το οποίο έχουν σχεδιαστεί. Λίγο παραπάνω ρεύμα εάν έρθει με ακανόνιστο τρόπο θα μπορούσε να τους φέρει στα όριά τους. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι μετασχηματιστές υπερ-υψηλής τάσης των 500,000 και 700,000 kilovolt. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν αυτούς τους μετασχηματιστές περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Η Κίνα προσπαθεί να υλοποιήσει μετασχηματιστές μερικών εκατομμυρίων kilovolt, αλλά δεν είμαι σίγουρος αν το έχουν ακόμα κατορθώσει.

Ο Kappenman επισημαίνει επίσης πως όταν εκραγούν οι μετασχηματιστές δεν μπορούν να επισκευαστούν στο πεδίο. Συχνά δεν μπορούν καθόλου να επισκευαστούν. Αυτή τη στιγμή υπάρχει ένα μεσοδιάστημα ενός έως τριών χρόνων μεταξύ της στιγμής που θα γίνει μια παραγγελία και μέχρι να παραληφθεί. Σύμφωνα με τον Kappenman, υπάρχει ένα σχέδιο που δεν έχει ακόμα ελεγχθεί και αφορά στην τοποθέτηση αντιστάσεων εδάφους στο ενεργειακό δίκτυο. Κάνει τον χειρισμό λίγο πιο περίπλοκο, αλλά αυτό δεν είναι κάτι που οι διαχειριστές των συστημάτων δε θα καταφέρουν να φέρουν σε πέρας. Δεν είμαι σίγουρος εάν θα έλεγε πως αυτό το σχέδιο θα μπορούσε να είναι έτοιμο μέχρι το 2012 και δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν κριτήρια. Είναι πάντως πιθανό να μπορούν να γίνουν κάποιες μετρήσεις για την προστασία μας απέναντι στην επόμενη ηλιακή κορύφωση.

Ερώτηση: Γιατί δεν μπορούμε απλά να κλείσουμε το δίκτυο όταν αντιληφθούμε ότι έρχεται μια καταιγίδα και να το ξαναβάλουμε μετά σε λειτουργία;

Lawrence Joseph: Οι χειριστές των ενεργειακών δικτύων βασίζονται αυτή τη στιγμή σε έναν δορυφόρο που λέγεται ACE, που βρίσκεται σε απόσταση περίπου ενός εκατομμυρίου μιλίων από τη Γη, στο σημείο ισορροπίας μεταξύ του Ηλίου και της Γης. Είχε σχεδιαστεί για να λειτουργεί για πέντε χρόνια, ήδη όμως είναι ένδεκα ετών, χάνει την ισχύ του και δεν υπάρχουν σχέδια για να αντικατασταθεί. Ο ACE δίνει ένα περιθώριο 15 έως 45 λεπτών στους χειριστές των ενεργειακών μονάδων εάν κάτι πλησιάζει. Μπορούν να κλείσουν φορτία ή να κλείσουν διάφορα τμήματα του δικτύου. Αλλά το να κλείσουν ολόκληρο το πλέγμα και να το επανεκκινήσουν έχει κόστος 10 δισεκατομμύρια δολάρια και υπάρχει μεγάλη αντίσταση για να γίνει κάτι τέτοιο. Συχνά τέτοιες ηλιακές καταιγίδες χτυπούν τον Βόρειο Πόλο και δεν μετακινούνται αρκετά νότια για να μας πλήξουν. Είναι λοιπόν μια δύσκολη απόφαση και οι λανθασμένοι συναγερμοί εκνευρίζουν φοβερά τους ανθρώπους. Επιπλέον είναι μεγάλο το κόστος και η ζημιά. Αλλά σύμφωνα με την άποψη του Kappenman, αυτή τη φορά ο συναγερμός θα μπορούσε να είναι αληθινός.

Ερώτηση: Ζεις πλέον με διαφορετικό τρόπο;

Lawrence Joseph: Ερευνώ το συγκεκριμένο αντικείμενο για σχεδόν πέντε χρόνια. Αλλά η συγκεκριμένη αναφορά είναι αυτή που με τρόμαξε. Μέχρι τη στιγμή αυτή, πίστευα απλά ότι άξιζε να ερευνηθεί η πιθανότητα μιας καταστροφής που θα μπορούσε να γίνει το 2012. Η αναφορά έκανε την υπόθεση αυτή πιο πραγματική. Και έχει γραφτεί πριν την ανακάλυψη από τον δορυφόρο THEMIS της τεράστιας τρύπας στη μαγνητική ασπίδα της Γης. Δέκα με είκοσι φορές περισσότερα σωματίδια εισέρχονται μέσα από αυτό το ρήγμα από ότι αναμενόταν. Και σύμφωνα με τις προβλέψεις των αστρονόμων, ο τρόπος με τον οποίο θα αναστραφεί η ηλιακή πολικότητα το 2012 θα κάνει τον ήλιο να στραφεί ακριβώς όπως δε θα θέλαμε για το μαγνητικό μας πεδίο. Είναι μια απίστευτα κακή σειρά από συμπτώσεις.

Ερώτηση: Εάν ο Barack Obama έλεγε, Ας προετοιμαστούμε, και δεν υπήρχαν γραφειοκρατικά εμπόδια, θα μπορούσαμε να είμαστε έτοιμοι στην ώρα μας;

Lawrence Joseph: Πιστεύω πως ναι. Θα ζητούσα στον Πρόεδρο να στραφεί σε κονδύλια για προγράμματα που ήδη έχουν προταθεί για κατασκευή έξυπνων δικτύων που έχουν ως σκοπό να βελτιώσουν την αποδοτικότητά τους και να μεταφέρουν υψηλή ενέργεια σε ώρες αιχμής. Εάν εργαστούμε σ΄ αυτόν τον τομέα, θα μπορέσουν να εξοικονομηθούν και κάποια χρήματα για το πρόγραμμα των αντιστάσεων εδάφους, εάν πετύχουν οι δοκιμές μ' αυτούς και να μπορέσουμε να σταματήσουμε το τρομακτικό ενδεχόμενο. Θα ήταν μια καλή αρχή.

Αρχές του χρόνου (2009) και στο Εδιμβούργο της Σκοτίας γίνεται ένα μικρό εργαστήριο με θέμα τη θρησκεία. Η ομάδα αποτελείται από εκπροσώπους πολλών γνωστικών πεδίων, όπως ψυχολόγοι, βιολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, φιλόσοφοι και ανθρωπολόγοι. Κάθε ένας από αυτούς έχει μελετήσει τα φυσικά (δηλαδή τα βασισμένα στον Δαρβινισμό) θεμέλια των θρησκευτικών πεποιθήσεων και συμπεριφορών. Όλοι μαζί έθεσαν στο τραπέζι μια μεγάλη ποικιλία απόψεων που σχετίζονται με το εξελικτικό αίνιγμα της θρησκείας.

Γιατί όμως είναι σημαντικό να έχουμε μια καλύτερη επιστημονική κατανόηση της θρησκευτικής συμπεριφοράς; Μια ερώτηση ιδιαίτερα σημαντική, δεδομένου ότι την ίδια χρονική περίοδο στη Λωρίδα της Γάζας, οι πάλαι πότε εχθροί, Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί, με τη λήξη της εκεχειρίας ενέδωσαν και πάλι σε μια αιματηρή διαμάχη που κρατάει από παλιά και έχει ρίζες θρησκευτικής ιδεολογίας.

Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, η ανάπτυξη της φυσιοκρατικής έρευνας σχετικά με τη θρησκεία ήταν εκπληκτική και ζητήματα όπως ο Θεός, οι ψυχές και η αμαρτία δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως πεδία εκτός της επιστημονικής εμβέλειας, αλλά ως βιολογικά βασισμένες απόρροιες του εξελιγμένου ανθρώπινου νου, αποτελώντας αντικείμενο εξονυχιστικής εξέτασης από την ψυχολογία, όπως άλλωστε γίνεται και με πολλές άλλες όψεις της ανθρώπινης φύσης. Και είναι πλέον πολύ πιθανό, ότι σύντομα τέτοιες επιστημονικές ανακαλύψεις θα μεταφραστούν σε μεσολαβητικές στρατηγικές με πρακτική χρησιμότητα στην εναρμόνιση των θρησκευτικά βασισμένων κοινωνικών συγκρούσεων.
Ας δούμε όμως πολύ συνοπτικά τι συζητήθηκε στο επιστημονικό εργαστήριο που είχε ως θέμα τη θρησκεία.

Από την πλευρά της επιστήμης της ψυχολογίας, ο Jesse Bering, διευθυντής του Ινστιτούτου Νόησης και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Queen's στο Belfast της Ιρλανδίας, επιχειρηματολόγησε ότι η πίστη για μια ζωή μετά τον θάνατο είναι λίγο ως πολύ το αναπόφευκτο παραπροϊόν της ανθρώπινης συνείδησης. Εφόσον δεν μπορούμε να συλλάβουμε την έννοια της απουσίας της συνείδησης, ακόμα και όσοι δεν έχουν θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι επιρρεπείς σε οράματα για το επέκεινα.

Ο πολιτικός επιστήμονας και εξελικτικός βιολόγος Dominic Johnson, από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, παρουσίασε το επιχείρημά του ότι η ιδέα των παντογνωστών υπερφυσικών όντων εξυπηρέτησε ως μια λειτουργία κοινωνικής αστυνόμευσης στο προγονικό μας παρελθόν. Σύμφωνα με τον Johnson, αυτό θα ενθάρρυνε άτομα μέσα σε ομάδες να συμμορφωθούν σε θεσπίσματα της ομάδας έχοντας τον φόβο για τη θεία τιμωρία κι έτσι θα μπορούσε να μειωθεί η πιθανότητα κοινωνικής διάσπασης. Ένα τέτοιο φαινόμενο θα μπορούσε να είναι το αποτέλεσμα εξελικτικής προσαρμογής δεδομένου ότι οι μεγαλύτερες ομάδες είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να επιζήσουν και να αναπαραχθούν απ' ότι τα μεμονωμένα άτομα.

Ο ανθρωπολόγος Richard Sosis, εξέθεσε τη δική του θεωρία αναφορικά με τη θρησκευτική συμπεριφορά, σύμφωνα με την οποία όλοι οι άνθρωποι εμπλέκονται σε πολλών ειδών μεγαλοπρεπείς θρησκευτικές συμπεριφορές, σπαταλώντας χρόνο σε τελετές, φορώντας στενόχωρα ρούχα, ξοδεύοντας τα δύσκολα κερδισμένα χρήματά τους, επειδή κάνοντάς το, διαφημίζουν τη δέσμευσή τους να ανήκουν σε μια ομάδα με θρησκευτική σύνδεση. Με άλλα λόγια, εάν κάποιος πάει το παιδί του για αφαίρεση της ακροβυστίας (περιτομή), εάν πληρώνει έναν τακτικό φόρο ελεημοσύνης που αντιστοιχεί σε ένα ποσοστό των εσόδων του, ή εάν καθίσει περιμένοντας να περάσει η ώρα σε ένα σκληρό πάγκο για να παρακολουθήσει την κυριακάτικη λειτουργία, τότε οι σύντροφοί του που έχουν τις ίδιες θρησκευτικές πεποιθήσεις θα υποθέσουν πως μπορούν να τον δεχτούν ως έναν από αυτούς και να τον εμπιστευτούν.

Ο εξελικτικός βιολόγος Robert Trivers, από το Πανεπιστήμιο Rutgers του New Jersey, συζήτησε τον πιθανό ρόλο της ψυχολογικής αυταπάτης στο βασίλειο της θρησκείας και ανασκόπησε το αδύνατον να αγνοηθεί στοιχείο, ότι η θρησκευτικότητα έχει θετικές επιδράσεις στην ανθρώπινη υγεία. Παράλληλα, ο βιολόγος του Κολεγίου Westmont, Jeff Schloss, που έχει μελετήσει επισταμένα τις θεολογικές επιπτώσεις του Δαρβινισμού, πρότεινε να ληφθούν υπόψη οι φιλοσοφικές προεκτάσεις των επιστημονικών ανακαλύψεων που σχετίζονται με τη θρησκεία. Η θέση του Schloss είναι αυτή που θα ερχόταν στο μυαλό των περισσότερων ανθρώπων. Όλα καλά και ωραία με την επιστημονική έρευνα, αλλά τι μας λέει όλη αυτή η συζήτηση για το εάν υπάρχει ή όχι Θεός;

Όπως αναρωτιέται ο Jesse Bering, τι θα γινόταν εάν τα στοιχεία που διαθέταμε θα αποδείκνυαν ότι η ύπαρξη ενός Θεού αποτελεί απλώς μια ψυχολογική ατέλεια που έχει χαραχτεί στον πυρήνα του νοητικού υποστρώματος του εγκεφάλου μας; Θα συνεχίζαμε να πιστεύουμε στην ύπαρξή του εάν είχαμε στη διάθεσή μας επιστημονικές αποδείξεις για το ότι η υπόθεση περί Θεού είναι ένα παραπροϊόν της εξελιγμένης νοητικής μας αρχιτεκτονικής;

Το πρωί της 30ης του Ιούνη του 1908 ο ουρανός εξερράγη επάνω από μια απομακρυσμένη περιοχή της κεντρικής Σιβηρίας. Μια μπάλα φωτιάς με ισχύ εκατονταπλάσια αυτή της έκρηξης στη Χιροσίμα, διέσχισε την ατμόσφαιρα ‘σα να επρόκειτο για έναν δεύτερο ήλιο, σύμφωνα με τις μαρτυρίες όσων την είδαν. Οι επιστήμονες σήμερα πιστεύουν ότι ένα μικρό τμήμα ενός κομήτη ή ενός αστεροειδή ήταν αυτό που προκάλεσε το επονομαζόμενο ‘συμβάν στην Tunguska, την περιοχή δηλαδή που βρίσκεται κοντά στον ομώνυμο ποταμό.

Κανένας όμως δεν ξέρει στα σίγουρα το ακριβώς συνέβη, διότι δεν βρέθηκε ποτέ κάποιο τμήμα του μετεώρου. Η έκρηξη ήταν τόσο έντονη, ισοπέδωσε και αποτέφρωσε πάνω από 800 τετραγωνικά μίλια που ήταν γεμάτα δέντρα, που ολόκληρες γενεές ερασιτεχνών ερευνητών έχουν προτείνει σενάρια όπως για μια μαύρη τρύπα που ξεστράτισε ή για επίθεση από UFO. Τώρα, μια νέα επιστημονική έρευνα προτείνει πως ένα κομμάτι από έναν κομήτη που προκάλεσε μια μπάλα φωτός με ισχύ 5 έως 10 μεγατόνων, ήταν αυτή που προκάλεσε την έκρηξη, έχοντας ως αποτέλεσμα τη μεγαλύτερη μη πυρηνική φυσική έκρηξη που συνέβη ποτέ στη σύγχρονη ιστορία. Ακόμα περισσότερο, σύμφωνα με τη νέα αυτή υπόθεση, το μεγαλύτερο μέρος του κομήτη αναπήδησε στην ατμόσφαιρα και ξαναγύρισε σε τροχιά γύρω από τον ήλιο.

Οι επιστήμονες έφτασαν ακόμα και στο σημείο να αναγνωρίσουν ένα υποψήφιο ουράνιο σώμα υπεύθυνο για την έκρηξη της Tunguska, που τώρα βρίσκεται σε απόσταση εκατοντάδων εκατομμυρίων μιλίων, το οποίο βρισκόταν κάπου κοντά στη Γη στις 30 Ιουνίου του 1908 και που πρόκειται να ξαναπεράσει από κοντά μας το 2045. Αλλά το πώς ακριβώς ένας κομήτης, δηλαδή βασικά μια μπάλα από νερό, πάγο και κοσμική σκόνη, θα μπορούσε να δημιουργήσει μια τόσο μαζική έκρηξη χωρίς να αφήσει κάποιο ίχνος, είναι μια ερώτηση δύσκολη να απαντηθεί. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η απάντηση μπορεί να αναζητηθεί στη βασική χημεία και όχι στις περίπλοκες έρευνες που βασίζονται στη φυσική ή ακόμα και στην αναζήτηση στοιχείων που μέχρι τώρα δεν έχουν βρεθεί στην περιοχή.

Ένα από τα πιο περίεργα απομεινάρια από το γεγονός της Tunguska είναι το μοτίβο του καψαλισμένου χώματος που άφησε πίσω της. Δεν άφησε έναν κυκλικό κρατήρα, αλλά ένα ίχνος από απανθρακωμένα δέντρα διασκορπισμένα σαν μια πεταλούδα, με τα εξωτερικά φτερά της να εκτείνονται σε μια βόρεια με βορειοανατολική και μια νότια με νοτιοανατολική κατεύθυνση. Όταν τους παρουσιάστηκε αυτό το ασυνήθιστο μοτίβο, κορυφαίοι επιστήμονες όπως ο Giuseppe Longo του Πανεπιστημίου της Bologna στην Ιταλία και ο Yuri Medvedev του ρωσικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Αστρονομίας, εστιάστηκαν σε δυο βασικές θεωρίες, ότι είτε δυο διαφορετικά αντικείμενα εξερράγησαν στον ουρανό επάνω από την περιοχή, είτε ένα αντικείμενο πέρασε από την ατμόσφαιρα, έκανε έναν κύκλο γύρω από τη γη και στη συνέχεια ξαναμπήκε στην ατμόσφαιρα από την περιοχή της Tunguska σε ένα δεύτερο πέρασμά του. Ο Edward Drobyshevski, ερευνητής φυσικός στη Ρωσική Ακαδημία Επιστημών στην Άγια Πετρούπολη, πιστεύει πως το τμήμα του κομήτη που δημιούργησε την έκρηξη συμπίεσε τα καύσιμά του με τη μορφή υδρογόνου με τρόπο που τα αέρια μετέτρεψαν το ουράνιο σώμα μέσα σε δευτερόλεπτα σε μια φλεγόμενη κόλαση.

Έφτασε στην θεωρία αυτή που εμπλέκει το υδρογόνο, όταν εστιάστηκε στη βασική χημεία και συγκεκριμένα στην ηλεκτρόλυση, δηλαδή στον διαχωρισμό του νερού σε υδρογόνο και οξυγόνο με τη χρήση του ηλεκτρικού ρεύματος. Το υδρογόνο που προκάλεσε την έκρηξη το 1908, όπως λέει ο Drobyshevski, πιθανότατα προέρχεται από την προηγούμενη ενσάρκωση του κομήτη, ως ένα μικρό τμήμα ενός φύλλου πάγου που βρισκόταν σε έναν δορυφόρο του Δία ή του Κρόνου. Με τον χρόνο, τα ισχυρά μαγνητικά πεδία του πλανήτη που φιλοξενούσε το φεγγάρι διαχώριζαν μερικά μόρια νερού που βρισκόταν στο φύλλο αυτό του πάγου κι έτσι παραγόταν υδρογόνο και φουσκάλες οξυγόνου που παρέμεναν παγιδευμένες στο εσωτερικό του. Όταν σχηματίστηκε αρκετό υδρογόνο μέσα στο φύλλο αυτό του πάγου, μια απευθείας σύγκρουσή του με έναν αστεροειδή θα το έκανε να εκραγεί και θα έστελνε θραύσματα πάγου γεμισμένου με φουσκάλες υδρογόνου στο διάστημα. (Το 1981 ο Drobyshevski δημοσίευσε μια έρευνα στην οποία πρότεινε πως πάγος πλούσιος σε υδρογόνο που βρισκόταν στον δορυφόρο Τιτάνα του Κρόνου, εξερράγη κάποια στιγμή περίπου 3000 με 10000 χρόνια πριν, εμπλουτίζοντας τη σύσταση των δακτυλίων του Κρόνου και πιθανώς εκσφενδονίζοντας κάποια τμήματα πάγου στο ηλιακό σύστημα).

Αυτά τα θραύσματα του πάγου θα περιδιάβαιναν στη συνέχεια το ηλιακό σύστημα, σύμφωνα με τον Drobyshevski, και περιστασιακά θα διασταυρωνόντουσαν με έναν πλανήτη όπως η Γη, όπως μπορεί να συνέβη το 1908. Αν προσθέσουμε μια σπίθα σε ένα τέτοιο θραύσμα και την τριβή από την είσοδό του στην ατμόσφαιρα, θα προκύψει μια γιγάντια, φυσικά αναπτυσσόμενη, εκρηκτική βόμβα πάγου. Όταν το μετέωρο της Tunguska πέρασε τη γήινη ατμόσφαιρα, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Drobyshevski, το 10 τοις εκατό το πάγου του εξερράγη. Αυτό στη συνέχεια έσπρωξε το κύριο μετέωρο πίσω στο διάστημα. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να εξηγήσει το ασυνήθιστο μοτίβο σε σχήμα πεταλούδας που παρουσιάζουν τα κατεστραμμένα δέντρα στην περιοχή, όπως προσθέτει.

Η υπόθεση του Drobyshenski είναι πολύ ενδιαφέρουσα και εξηγεί πολλά από τα στοιχεία που συναπαρτίζουν το μυστήριο της έκρηξης στην Tunguska, αλλά απέχει ακόμα πολύ από το να αποτελεί μια απόδειξη, σύμφωνα με άλλους ερευνητές που ασχολούνται με το αντικείμενο. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η έρευνα αυτή μπορεί να μας προσφέρει σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τα αντικείμενα που περνάνε κοντά από τη Γη και τους αόρατους κινδύνους που μπορούν να κρύβονται μέσα στο παγωμένο εσωτερικό τους.

Η χειρότερη οικονομική κρίση μετά την Μεγάλη Ύφεση οδήγησε σε μια επαναξιολόγηση του πως λειτουργούν οι οικονομικές αγορές και του πως αποφασίζουν οι άνθρωποι όσον αφορά στα χρήματα.

Βασικές έννοιες

• Η παγκόσμια οικονομική κατάρρευση προκάλεσε μια επανεξέταση του γιατί οι αγορές κάποιες φορές υπερθερμαίνονται για να καταρρεύσουν στη συνέχεια.


• Η φούσκα των εταιριών Internet και οι επακόλουθες κτηματομεσιτικές και πιστωτικές κρίσεις τονίζουν πως οι ψυχολογικές ιδιοτροπίες κάποτε υπερισχύουν του ορθολογισμού στις επενδύσεις και στη λήψη αποφάσεων. Η κατανόηση αυτών των συμπεριφορών διαφωτίζει για τη γένεση των οικονομικών εκρήξεων και καταρρεύσεων.


• Νέα μοντέλα δυναμικής των αγορών προσπαθούν να παρέχουν προστασία έναντι των οικονομικών εκρήξεων αντικατοπτρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι αγορές. Εντωμεταξύ, πιο ευφυείς ρυθμίσεις μπορούν με ήπιο τρόπο να απομακρύνουν από λανθασμένες αποφάσεις τους αγοραστές γης και εκείνους που κάνουν επενδύσεις για τα γεράματά τους.

Έχει όλα τα χαρακτηριστικά για τη σύνθεση μιας κλασικής σκηνής B movie. Ένας πιστολέρο τοποθετεί ένα όπλο στον κρόταφο του θύματος και η οθόνη σβήνει αργά σε μαύρο πριν ακουστεί ένας δυνατός κρότος. Ένας ειδικός που ιχνηλατεί το διάνυσμα που ακολούθησε η σφαίρα θα μπορούσε να το δει να διασχίζει τον προμετωπιαίο εγκεφαλικό φλοιό, μια κεντρική περιοχή για την επεξεργασία των αποφάσεων. Οι λίγοι επιζώντες από τους συνήθως θανατηφόρους τραυματισμούς αυτής της εγκεφαλικής περιοχής δε θα ένιωθαν έκπληξη εάν αντιλαμβανόντουσαν ότι οι προσωπικότητές τους άλλαξαν δραματικά. Σε μια από τις γνωστότερες περιπτώσεις στην ιστορία της Νευρολογίας, ο Phineas Gage, ένας εργάτης των σιδηροδρόμων του 19ου αιώνα, τρυπήθηκε από μια σιδερένια βέργα στον προμετωπιαίο του φλοιό. Επέζησε για να διηγηθεί την δραματική του ιστορία αλλά έχασε τη δυνατότητα να λαμβάνει αποφάσεις με κάποιο νόημα. Όσοι είναι εθισμένοι στην κοκαΐνη μπορούν επίσης να προκαλέσουν στον εαυτό τους μια παρόμοια βλάβη. Η επακόλουθη δυσλειτουργία μπορεί να προκαλέσει στους εθισμένους που βρίσκονται σε διαδικασία αποστέρησης ακόμα και να εκλιπαρούν για το ναρκωτικό κάποιες στιγμές, όπως ας πούμε όταν το μονότονο μπάσο από έναν ρυθμό τέκνο τους θυμίζει την κατάσταση όπου ήταν φτιαγμένοι.

Ακόμα και οι άνθρωποι που δεν κάνουν χρήση παράνομων ουσιών ή που δεν δέχονται πυροβολισμό στο κεφάλι βρίσκονται στην ανάγκη να συμβιβαστούν με την αλήθεια ότι κάποιες αποφάσεις που μαγειρεύτηκαν στους πρόσθιους λοβούς του εγκεφάλου τους μπορεί να τους οδήγησαν σε καταστροφικά λάθη. Μια ειδική περιοχή μέσα στον προμετωπιαίο φλοιό, ο μέσος κοιλιακός προμετωπιαίος φλοιός (VMPFC Ventromedial Prefrontal Cortex) αποτελεί στην πραγματικότητα έναν από τους κατεξοχήν υπόπτους για την κολοσσιαία οικονομική κατάρρευση που πρόσφατα ταρακούνησε την Υφήλιο.

Η περιοχή VMPFC φαίνεται πως αποτελεί μια κεντρική εγκεφαλική τοποθεσία για εκείνο που οι οικονομολόγοι καλούν 'πλάνη χρημάτων' (money illusion). Η πλάνη υπάρχει όταν οι άνθρωποι αγνοούν προφανείς πληροφορίες αναφορικά με τα διαστρεβλωμένα αποτελέσματα του πληθωρισμού σε μια αγορά και μπαίνουν στον παραλογισμό του να αποφασίζουν πως το συγκεκριμένο αγαθό αξίζει πολύ περισσότερο από ότι ισχύει στην πραγματικότητα. Η πλάνη των χρημάτων μπορεί να πείσει πιθανούς αγοραστές ότι ένα σπίτι είναι πάντα μια καλή επένδυση εξαιτίας της παράλογης αντίληψης ότι οι τιμές ανεβαίνουν διαρκώς αμείλικτα. Ο Robert J. Shiller, καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Yale, τονίζει πως η λανθασμένη λογική της πλάνης των χρημάτων συνέβαλλε στην κτηματομεσιτική φούσκα. Εφόσον οι άνθρωποι τείνουν να θυμούνται την τιμή που πλήρωσαν για το σπίτι τους πριν από πολλά χρόνια, χωρίς όμως να θυμούνται τιμές πολλών άλλων αγαθών από το παρελθόν, έχουν τη λανθασμένη εντύπωση πως οι τιμές των σπιτιών έχουν αυξηθεί πολύ περισσότερο απ' ότι άλλες τιμές, δίνοντας μιας λανθασμένα υπερβολική εντύπωση για τη δυναμική της επένδυσης σε σπίτια.

Οι οικονομολόγοι έχουν διαφωνίσει για δεκαετίες αναφορικά με το εάν η πλάνη των χρημάτων και, πιο γενικά, η επίδραση του παραλογισμού στις οικονομικές συναλλαγές είναι από μόνες τους ψευδαισθησιακής φύσεως. Ο Milton Friedman, ο φημισμένος θεωρητικός των χρημάτων, υπέθεσε πως οι καταναλωτές και οι εργοδότες παραμένουν έξω από την πλάνη και ως λογικά όντα λαμβάνουν υπόψη τους τον πληθωρισμό όταν κάνουν αγορές ή όταν πληρώνουν αμοιβές. Με άλλα λόγια, είναι καλοί κριτές της πραγματικής αξίας ενός αγαθού.

Αλλά οι απόψεις των οικονομολόγων της συμπεριφοράς, που μελετούν το ρόλο της ψυχολογίας στη λήψη οικονομικών αποφάσεων, κερδίζουν ολοένα και μεγαλύτερη προσοχή σήμερα, καθώς επιστήμονες από πολλές ειδικότητες πασχίζουν να καταλάβουν γιατί η παγκόσμια οικονομία κατέρρευσε τόσο άσχημα και τόσο γρήγορα. Και οι απόψεις τους ενισχύονται από τους νευροεπιστήμονες που παίρνουν εικόνες από το εσωτερικό του κρανίου για περιοχές όπως η VMPFC ή άλλες περιοχές. Αξίζει να σημειωθεί ένα πείραμα που αναφέρθηκε τον περασμένο Μάρτιο στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (Proceedings of the National Academy of Sciences USA) που διενεργήθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βόννης της Γερμανίας και του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Καλιφόρνια (CALTECH). Στο πείραμα αυτό δείχθηκε σε εικόνες που πάρθηκαν από εγκεφαλικό σαρωτή ότι κάποιες από τις αποφάσεις που λαμβάνονται στα κυκλώματα λήψεως αποφάσεων του εγκεφάλου εμφανίζουν δείγματα της πλάνης των χρημάτων. Τμήμα της περιοχής VMPFC εμφανίστηκε περισσότερο ενεργοποιημένο σε υποκείμενα που είχαν να κάνουν με μεγαλύτερα χρηματικά ποσά, ακόμα κι αν η σχετική αγοραστική δύναμη αυτών των ποσών δεν είχε αλλάξει, γιατί είχαν μεταβληθεί ανάλογα και οι τιμές.

Η έντονη φωτεινότητα (στις απεικονίσεις) ενός σημείου που βρίσκεται πίσω από το μέτωπο και που είναι υπεύθυνο για τις παρανοήσεις σχετικά με τα χρήματα σηματοδοτεί μονάχα ένα παράδειγμα της ολοένα αυξανόμενης εγκυρότητας μιας ερευνητικής γραμμής που ήδη έχει αποκαλύψει εγκεφαλικά κέντρα που εμπλέκονται με τα πιο πρωτόγονα κίνητρα των επενδυτών όπως είναι ο φόβος (στην αμυγδαλή) και η απληστία (στον επικλινή πυρήνα ή αλλιώς λοφίδιο του κερκοφόρου πυρήνα που επίσης αποτελεί τοποθεσία για τη σεξουαλική επιθυμία). Μια νέα σύνθεση των νευροαπεικονιστικών τεχνικών με την ψυχολογία της συμπεριφοράς και την επιστήμη των οικονομικών έχει αρχίσει να μας παρέχει στοιχεία σχετικά με το πώς τα άτομα και αθροιστικά σε μεγαλύτερη κλίματα ολόκληρες οικονομίες μπορεί να βγαίνουν εκτός ελέγχου.

Συνεργαζόμενες αυτές οι ειδικότητες επιχειρούν να ανακαλύψουν γιατί ένα οικονομικό σύστημα που έχει οικοδομηθεί με προστασίες ενάντια στην κατάρρευση μπορεί να παρουσιάσει καταστροφικές πτώσεις. Μέρος αυτής της έρευνας έχει ήδη υιοθετηθεί ως οδηγός δράσης από την κυβέρνηση του Obama καθώς προσπαθεί να σταθεροποιήσει τον κτηματομεσιτικό τομέα και τις τράπεζες.

Η πλάνη του ορθολογισμού

Οι απόψεις περί συμπεριφορισμού που κερδίζουν σήμερα την ολοένα αυξανόμενη προσοχή αντιτίθενται σε κάποιες κεντρικές ιδέες της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας, όπως την άποψη ότι κάθε αγοραστής και πωλητής αποτελούν ένα παράδειγμα του Homo Economicus, ενός καθαρά ορθολογικού όντος που έχει ως κίνητρο το προσωπικό όφελος. Κάτω από όλες τις συνθήκες, ο άνθρωπος στην κλασική Οικονομική είναι ένα αυτόματο που έχει την ικανότητα για αντικειμενικό συλλογισμό, γράφει ο ιστορικός της Οικονομίας, Peter Bernstein.

Άλλο κεντρικό αξίωμα από τα πιστεύω του ορθολογισμού είναι η Υπόθεση της Αποτελεσματικής Αγοράς (efficient-market hypothesis), σύμφωνα με την οποία όλες οι περασμένες και τρέχουσες πληροφορίες αναφορικά με ένα αγαθό αντανακλούνται στην τιμή του και η αγορά φτάνει σε ένα σημείο ισορροπίας μεταξύ αγοραστών και πωλητών στην ακριβώς 'σωστή' τιμή. Το μοναδικό πράγμα που μπορεί να διαταράξει αυτή την ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης είναι ένα εξωτερικό σοκ, όπως μια απρόσμενη τιμή που μπορεί να τεθεί από ένα καρτέλ πετρελαίου. Με αυτόν τον τρόπο, η δυναμική του οικονομικού συστήματος παραμένει σε ισορροπία. Η κλασική θεωρία υπαγορεύει πως η εσωτερική δυναμική της αγοράς δεν μπορεί να οδηγήσει σε έναν κύκλο ανάδρασης στον οποίο μια τιμή ανεβαίνει προκαλώντας την άνοδο κάποιας άλλης τιμής, δημιουργώντας μια φούσκα και στη συνέχεια την αντιστροφή του κύκλου που υποδαυλίζει μια επερχόμενη αποσταθεροποίηση της οικονομίας.

Μια αυστηρή ερμηνεία της Υπόθεσης της Αποτελεσματικής Αγοράς θα υπαινισσόταν πως τα ρίσκα για την έκρηξη μιας φούσκας θα αντανακλούνταν στις υπάρχουσες τιμές της αγοράς, στις τιμές των σπιτιών και των επικίνδυνων υποθηκών που είχαν πακεταριστεί σ' αυτό που πλέον ονομάζεται 'τοξικές εγγυήσεις'. Αλλά εάν αυτό ίσχυε και οι αγορές ήταν τόσο αποδοτικές πως θα μπορούσαν οι τιμές να πέσουν με τέτοια ορμή; Η κατάπληξη σχετικά με την αποτυχία της συμβατικής θεωρίας εκφράστηκε ακόμα και από τον πρώην επικεφαλή του Federal Reserve Board, τον Alan Greenspan. Επίμονος κεντρικός υποστηρικτής της έννοιας των αποτελεσματικών αγορών, δήλωσε σε μια επιτροπή του Κογκρέσου τον Οκτώβριο του 2008: Όσοι από εμάς βλέπαμε προς την κατεύθυνση του ατομικού συμφέροντος των δανειστικών ιδρυμάτων για την προστασία της μετοχικής αμεροληψίας, ιδιαίτερα εγώ ο ίδιος, βρισκόμαστε σε μια κατάσταση σοκαρισμένης δυσπιστίας.

Ζωώδη Ένστικτα

Οι οικονομολόγοι της συμπεριφοράς που προσπαθούν να υπογραμμίσουν τους ψυχολογικούς παράγοντες που οδηγούν σε φούσκες και σοβαρές ανισορροπίες της αγοράς αποτελούν τους πνευματικούς διάδοχους των ψυχολόγων Amos Tversky και Daniel Kahneman, που ξεκίνησαν έρευνες τη δεκαετία του 1970 οι οποίες αντικρούονταν στην ιδέα των οικονομικών πρακτόρων ως ορθολογικά ρομπότ. Ο Kahneman κέρδισε το βραβείο Nobel στα Οικονομικά το 2002 για τη δουλειά του και ο Tversky θα το είχε επίσης κερδίσει εάν ήταν ακόμα εν ζωή. Η πρωτοποριακή τους δουλειά απευθυνόταν στην πλάνη των χρημάτων και σε άλλες ψυχολογικές αδυναμίες, όπως η τάση μας να νιώθουμε πιο θλιμμένοι όταν χάνουμε, ας πούμε 1000 δολάρια, από όσο νιώθουμε χαρούμενοι όταν κερδίζουμε το ίδιο ποσό.

Ένα κοινό θέμα της συμπεριφορικής οικονομίας είναι οι συχνά παράλογες ψυχολογικές παρορμήσεις που υπόκεινται των οικονομικών φουσκών και των σοβαρών καταρρεύσεων που τις ακολουθούν. Ο Shiller, που είναι ηγετική φυσιογνωμία στο συγκεκριμένο πεδίο, αναφέρεται εξηγητικά στα 'ζωώδη ένστικτα, μια φράση που αρχικά χρησιμοποιήθηκε από τον οικονομολόγο John Maynard Keynes. Ο επιχειρησιακός κύκλος, οι κανονικές υφέσεις και κορυφές της οικονομικής δραστηριότητας, εξαρτάται από μια βασική έννοια εμπιστοσύνης μεταξύ των επιχειρήσεων και των καταναλωτών στις καθημερινές οικονομικές συμφωνίες με τις οποίες αλληλοσυμπλέκονται. Η βάση για την εμπιστοσύνη, ωστόσο, δε δομείται πάντα σε ορθολογικές αξιολογήσεις. Τα ζωώδη ένστικτα, η ενδόμυχη αίσθηση ότι τώρα είναι η στιγμή για την αγορά ενός σπιτιού ή ενός ξεχασμένου στοκ εμπορευμάτων, οδηγούν τους ανθρώπους σε υπερβολική σιγουριά και απερίσκεπτες αποφάσεις που λαμβάνονται σε μια περίοδο ραγδαίας αύξησης των οικονομικών δράσεων. Αυτές οι αισθήσεις μπορούν γρήγορα να μεταλλαχθούν σε πανικό καθώς αυξάνεται το άγχος και η αγορά κατευθύνεται προς την αντίθετη πορεία από αυτή στην οποία είχαν επενδύσει. Η λήψη αποφάσεων με την επίδραση του συναισθήματος συμπληρώνει τις γνωσιακές προκαταλήψεις, όπως για παράδειγμα την αποτυχία λόγω πλάνης των χρημάτων να ληφθεί υπόψη ο πληθωρισμός, οδηγώντας σε φτωχή επενδυτική λογική.

Η σημασία των συναισθηματικών και γνωσιακών προκαταλήψεων στην εξήγηση της παγκόσμιας κρίσης μπορεί να καταμαρτυρηθεί μέσα από την αλληλουχία γεγονότων που, εδώ και μια δεκαετία, άφησαν το οικονομικό σύστημα να παραπαίει. Τα ζωώδη ένστικτα προώθησαν τις μετοχές Internet σε αδικαιολόγητα ύψη κατά τη διάρκεια της φούσκας των εταιριών Internet και οδήγησαν τις αξίες τους στον πυθμένα μόνο λίγα χρόνια αργότερα. Επέδρασαν επίσης όταν ριψοκίνδυνοι δανειστές εκμεταλλεύτηκαν τα χαμηλά επιτόκια για να προσφέρουν υποθήκες προσαρμοζόμενου επιτοκίου σε ριψοκίνδυνους και όχι πρώτης κλάσεως δανειζόμενους. Ένα φαινόμενο όπως η πλάνη των χρημάτων θριάμβευσε. Οι δανειζόμενοι αυτών των υποθηκών απέτυχαν να υπολογίσουν τι θα συνέβαινε εάν ανέβαιναν τα επιτόκια, που ήταν ακριβώς αυτό που έγινε κατά το μέσο της δεκαετίας, προκαλώντας μαζικούς αριθμούς κατασχέσεων και αθετήσεων. Οι εγγυητικές υποθήκες, χρεωμένες από εκατοντάδες ως χιλιάδες ιδιοκτήτες σπιτιών, πακεταρίστηκαν από τράπεζες σε χρεόγραφα και στη συνέχεια πουλήθηκαν σε άλλους και έχασαν το μεγαλύτερο μέρος της αξίας τους. Οι τράπεζες είδαν το δανειστικό τους κεφάλαιο να συρρικνώνεται. Η πίστωση, ο ζωτικός χυμός του καπιταλισμού, εξαφανίστηκε αφήνοντας στη θέση του μια παγκόσμια κρίση.

Εμπειρικοί κανόνες

Η συμπεριφορική οικονομολογία και ο σχετικός υποτομέας των συμπεριφορικών οικονομικών που προσιδιάζει πιο άμεσα στις επενδύσεις έχει αρχίσει επίσης να διευκρινίζει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια πως οι ψυχολογικές ιδιοτροπίες σχετικά με τα χρήματα μπορούν να βοηθήσουν στην ερμηνεία για την τρέχουσα κρίση. Η πλάνη των χρημάτων είναι μόνο ένα από τα παραδείγματα παράλογων διεργασιών σκέψης που εξετάζονται από τους οικονομολόγους. Η ευρετική ή οι εμπειρικοί κανόνες που χρειαζόμαστε για να αντιδράσουμε γρήγορα σε μια κρίση είναι πιθανόν μια κληρονομιά που καθυστερεί από τους παλαιολιθικούς προγόνους μας. Η μετρική λογική δεν αποτελούσε επιλογή όταν βρισκόμασταν αντιμέτωποι με ένα τεράστιο μαμούθ. Όταν δε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα άγριο ζώο η ευρετική μπορεί κάποιες φορές να έχει ως αποτέλεσμα γνωσιακές προκαταλήψεις.

Οι συμπεριφορικοί οικονομολόγοι έχουν αναγνωρίσει έναν αριθμό προκαταλήψεων, κάποιες από τις οποίες βρίσκονται σε άμεση συσχέτιση με την οικονομία των φουσκών. Στην προκατάληψη επιβεβαίωσης οι άνθρωποι δίνουν περισσότερο βάρος σε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν το δικό τους σημείο θέασης. Αυτό μπορούμε να το δούμε στη μαζική εκτόξευση των τιμών των σπιτιών καθώς οι άνθρωποι υπέθεσαν πως η άνοδος των τιμών αυτών ήταν ένα σίγουρο στοίχημα. Η συμπεριφορά που ακολούθησε ήταν ένας μεγάλος αριθμός από ανθρώπους να μοιραστούν αυτήν την πεποίθηση. Η προκατάληψη της διαθεσιμότητας, που μπορεί να υποκινήσει αποφάσεις βασισμένες στην πιο πρόσφατη πληροφορία, αποτελεί έναν από τους λόγους που κάποιοι εκδότες εφημερίδων απέφυγαν να χρησιμοποιήσουν τη λέξη 'κραχ' το φθινόπωρο του 2008 σε μια ανεπιτυχή προσπάθεια να αποφύγουν έναν εξαπλωμένο πανικό. Η προκατάληψη της ύστερης γνώσης, η αίσθηση ότι κάτι ήταν γνωστό εδώ και καιρό, μπορεί να ειδωθεί στην περίοδο μετά την κρίση. Επενδυτές, ιδιοκτήτες σπιτιών και οικονομολόγοι αναγνώρισαν πως τα σημάδια για μια φούσκα ήταν προφανή, παρά το γεγονός ότι συνέβαλαν ενεργά στην άνοδο των τιμών των σπιτιών.

Η νευροοικονομική, που είναι σε στενή σύνδεση με τη συμπεριφορική οικονομολογία, εργάζονται με μια συσκευή λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας ή με άλλο είδος εγκεφαλικής απεικόνισης για να απαντήσουν στην ερώτηση, εάν αυτές οι ιδιοσυγκρασιακές προκαταλήψεις αποτελούν επινοήσεις μιας ακαδημαϊκής φαντασίας ή εάν στην πραγματικότητα λειτουργούν κάπου στο ανθρώπινο μυαλό. Η εγκεφαλική απεικόνιση ήδη επιβεβαίωσε την πλάνη των χρημάτων. Αλλά οι ερευνητές εξετάζουν κι άλλες ερωτήσεις. Για παράδειγμα, μπορεί η συζήτηση σχετικά με τα χρήματα ή ακόμα η θέασή τους ή και η σκέψη των χρημάτων να ενεργοποιεί κέντρα αμοιβής και απογοήτευσης μέσα στο κρανίο μας;

Τον Μάρτιο στην ετήσια συνάντηση της Εταιρίας Γνωσιακής Νευροεπιστήμης στο San Francisco, η Julie L. Hall, απόφοιτη φοιτήτρια του Richard Gonzalez στο Πανεπιστήμιο του Michigan στο Ann Arbor, παρουσίασε μια έρευνα που έδειχνε ότι η προθυμία μας να πάρουμε ρίσκα με χρήματα αλλάζει σε συνάρτηση ακόμα και ιδιαίτερα λεπτών αισθηματικών στοιχείων, υπονομεύοντας και πάλι τον μύθο του στιβαρού και ψυχρού επενδυτή. Στο πείραμα, 24 εθελοντές, δώδεκα άντρες και δώδεκα γυναίκες, είδαν φωτογραφίες από εύθυμα, θυμωμένα και ουδέτερα πρόσωπα. Μετά από την έκθεση στα εύθυμα πρόσωπα οι επενδυτές συμμετέχοντες παρουσίασαν μεγαλύτερη ενεργοποίηση στον επικλινή πυρήνα (nucleus accumbens) που είναι κέντρο ανταμοιβής και σε συνέπεια με αυτό το εύρημα, επένδυσαν σε μετοχές με μεγαλύτερο ρίσκο ενώ θα μπορούσαν να επιλέξουν τη σχετικότερη ασφάλεια των ομολόγων.

Τα 'εύθυμα πρόσωπα' ήταν μια συνεχής παρουσία κατά τη διάρκεια της έκρηξης του κτηματομεσιτικού τομέα νωρίτερα αυτή τη δεκαετία. Η χαμογελαστή όψη και οι χαρούμενες ομιλίες του Carleton H. Sheets, του νυχτερινού πωλητή κτηματομεσιτικών επενδύσεων, υπόσχονταν περιουσίες σε όσους στερούνταν ρευστού, πίστωσης ή προηγούμενης εμπειρίας στην ιδιοκτησία ή πώληση γης. Πρόσφατα, οι πωλήσεις του Sheets έχουν ως ρεκλάμα το 'Πραγματικό Κέρδος στις Κατασχέσεις'.

Η συμπεριφορική οικονομολογία προχώρησε πέρα από το να προσπαθεί απλά να εξάγει ερμηνείες για τον λόγο που οι επενδυτές συμπεριφέρονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Στην πραγματικότητα παρέχει ένα πεδίο έρευνας για τις επενδύσεις και τον σχεδιασμό τακτικών ώστε να βοηθήσει τους ανθρώπους να υποκύπτουν σε επενδύσεις που βασίζονται στο συναίσθημα ή σε άσχημες συμβουλές.

Η άφιξη της κυβέρνησης του Obama σηματοδοτεί μια αυξανόμενη αποδοχή αυτού του τομέα. Μια ομάδα από κορυφαίους συμπεριφορικούς επιστήμονες παρείχαν καθοδήγηση σε τρόπους για την κινητοποίηση των ψηφοφόρων και των συντελεστών της προεκλογικής καμπάνιας. Ο Cass Sunstein, ο υπότροφος που έγραψε το μεγάλης αποδοχής βιβλίο 'Nudge', το οποίο όπως έχει αναφερθεί διαβάστηκε και από τον πρόεδρο Barack Obama, είχε διορισθεί ως επικεφαλής του Γραφείου Πληροφοριών και Ρυθμιστικών Υποθέσεων (Office of Information and Regulatory Affairs), το οποίο επιθεωρεί ομοσπονδιακούς κανονισμούς. Άλλοι υπάλληλοι που είναι είτε συμπεριφορικοί οικονομολόγοι ή οπαδοί του γνωστικού αυτού τομέα έχουν πλέον στελεχώσει τον Λευκό Οίκο.

Ο Sunstein και ο συγγραφέας Richard Thaler με τον οποίο έγραψαν από κοινού το Nudge, ο τελευταίος ένας από τους ιδρυτές της συμπεριφορικής οικονομολογίας, επινόησαν τον όρο 'φιλελεύθερος πατερναλισμός' (libertarian paternalism) για να περιγράψουν το πώς μια κυβέρνηση μπορεί να απωθήσει τους ανθρώπους από την τάση να παίρνουν λανθασμένες αποφάσεις. Βασίζεται σε μια ευρετική που προτείνει το πώς μπορεί κανείς να ξεκινήσει να σκέφτεται σχετικά με κάτι ελπίζοντας ότι η σκέψη αντανακλάται και στη συμπεριφορά. Οι άνθρωποι, για παράδειγμα, θα μπορούσαν να παρακινηθούν στο να κάνουνε μεγαλύτερες οικονομίες για την συνταξιοδότησή τους εάν τους δινόταν η ευκαιρία να συμμετέχουν σε ένα πλάνο συνταξιοδότησης μέσα στο χώρο εργασίας τους από το να τους δίνεται απλά μια επιλογή για να την υπογράψουν, κάτι που έχει λάβει υπόψη της η κυβέρνηση του Obama.

Η λήψη αποφάσεων μπορεί να είναι πιο περίπλοκη από το να αντιδρά απλά σε μια ήπια ώθηση σε μια δεδομένη πορεία. Σ' αυτές τις συνθήκες χρειάζεται μια αρχιτεκτονική επιλογών για να βοηθήσει κάποιον να αποφασίσει μεταξύ διάφορων επιλογών. Στην αγορά ενός σπιτιού, για παράδειγμα, οι αγοραστές χρειάζονται πιο ξεκάθαρη πληροφόρηση σχετικά με την πλάνη των χρημάτων και τα παρόμοια. Όταν όλες οι υποθήκες έφταναν τα τριάντα χρόνια με σταθερά επιτόκια, το να επιλέξεις την καλύτερη ήταν απλό, έφτανε μόνο να διαλέξεις τον χαμηλότερο τόκο, λέει ο Thaler. Τώρα με τα κυμαινόμενα επιτόκια, τις προπληρωμένες κυρώσεις και τα διάφορα άλλα, για να επιλέξεις την καλύτερη υποθήκη χρειάζεται να έχεις διδακτορικό στα οικονομικά. Μια αρχιτεκτονική επιλογών θα απαιτούσε οι δανειστές να χαρτογραφούν τις επιλογές πιο ξεκάθαρα για τους δανειζόμενους, μειώνοντας το πακέτο των εγγράφων που απαιτείται για την αγορά ενός σπιτιού σε δύο ξεκάθαρες στήλες, η μία θα αναφέρει τις διάφορες αμοιβές και η άλλη τις πληρωμές τόκων. Αυτές οι δύο στήλες θα μπορούσαν να συνταχθούν σε μια ψηφιακή μορφή και να μπορεί κανείς να συγκρίνει τα ίδια στοιχεία σε προσφορές που προέρχονται από άλλους δανειστές.

Στην ίδια κατεύθυνση, ο Shiller από το Yale τονίζει μια περίπλοκη στρατηγική που σχεδιάστηκε για να αποφύγει τις υπερβολές των οικονομικών φουσκών εκπαιδεύοντας τους ανθρώπους για τα λάθη που γίνονται στον οικονομικό τρόπο σκέψης. Ο Shiller προτείνει να υιοθετήσουμε νέες μονάδες μέτρησης όπως η Unidad de Fomento (UF: αποτελεί μια οικονομική μονάδα που χρησιμοποιήθηκε στη Χιλή. Η συναλλαγματική διαφορά μεταξύ της UF και του πέσο της Χιλής προσαρμόζεται διαρκώς στον πληθωρισμό έτσι ώστε η αξία του UF να παραμένει σταθερή). Το UF υιοθετήθηκε από την κυβέρνηση της Χιλής το 1967 και επίσης αγκαλιάστηκε και από άλλες λατινοαμερικάνικες κυβερνήσεις. Αποτελεί ένα προφυλακτικό μέτρο κατά της πλάνης των χρημάτων, επιτρέποντας σε έναν αγοραστή ή σε έναν πωλητή να γνωρίζει εάν μια τιμή έχει αυξηθεί σε πραγματικούς όρους ή εάν αντικατοπτρίζει μονάχα τον πληθωρισμό. Αντιπροσωπεύει την τιμή ενός καλαθιού αγοράς γεμάτο με αγαθά και είναι τόσο συχνά χρησιμοποιούμενη από τους κατοίκους της πολίτες της Χιλής ώστε συχνά αναγράφουν τις τιμές σε τέτοιες μονάδες. Η Χιλή αποτέλεσε την χώρα με τον μεγαλύτερο δείκτη πληθωρισμού στον κόσμο, λέει ο Shiller. Οι τιμές των σπιτιών, οι υποθήκες, κάποια ενοίκια, οι πληρωμές διατροφής, κ.λπ. συχνά εκφράζονται σ' αυτές τις μονάδες πληθωρισμού.

Ο Shiller επίσης παραμένει διακαής συνήγορος της νέας οικονομολογικής τεχνολογίας που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως όπλο κατά των φουσκών. Οι ρυθμιστές εξετάζουν τώρα εξονυχιστικά τα εξελιγμένα οικονομικά εργαλεία που προοριζόντουσαν για να μας προστατεύσουν από τις αθετήσεις στις εγγυήσεις που είχαν βασιστεί στις υποθήκες και που αποτέλεσαν το καύσιμο για την στεγαστική βόμβα. Ωστόσο, ο Shiller επιχειρηματολογεί ότι τα παράγωγα (μια κλάση οικονομικών εργαλείων που προοριζόντουσαν για να αποτελούν άμυνα εναντίον του ρίσκου αλλά η κερδοσκοπική τους χρήση συνέβαλλε στην πιστωτική κρίση) μπορούν να βοηθήσουν στην εγγύηση ότι υπάρχουν αρκετοί αγοραστές και πωλητές στις αγορές κατοικιών. Τα παράγωγα είναι οικονομικά συμβόλαια που προήλθαν από έναν υποκείμενο πόρο, όπως μια μετοχή, έναν οικονομικό δείκτη ή ακόμα μια υποθήκη.

Παρά το ενδεχόμενο για κατάχρηση, ο Shiller θεωρεί τα παράγωγα ως συνετά μέσα άμυνας εναντίον φρικτών οικονομικών σεναρίων. Στην αγορά κατοικίας, οι ιδιοκτήτες σπιτιών και οι δανειστές θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτά τα οικονομικά εργαλεία ώστε να διασφαλιστούν από την πτώση των τιμών, έτσι ώστε να υπάρχει επαρκής ρευστότητα για να διατηρηθεί η κίνηση των αγορών.

Μπορεί η βιολογία να μας σώσει;

Πάνω απ' όλα, μια λύση για την τρέχουσα κρίση θα πρέπει να είναι ενήμερη για τους νέους τρόπους σκέψης αναφορικά με το πώς δρουν οι επενδυτές. Συγκεκριμένα, μια πρακτική προσέγγιση θα διόρθωνε ανεπάρκειες στην υπάρχουσα οικονομική θεωρία συγχωνεύοντας το παλιό με το νέο. Ο Andrew Lo, καθηγητής οικονομικών στο MIT που εργάζεται με τα κερδοσκοπικά κεφάλαια, έχει επινοήσει μια θεωρία που δίνει ισορροπία στα οικονομικά και στην Υπόθεση της Αποτελεσματικής Αγοράς ώστε ο ρόλος τους να είναι εκτός των άλλων η αναγνώριση ότι η κλασική θεωρία δεν αντανακλάται σε όλους τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί η αγορά. Επιχειρεί μια μεγαλειώδη σύνθεση που συνδέει την εξελικτική θεωρία με την κλασική και τη συμπεριφορική οικονομολογία. Η προσέγγισή του, με άλλα λόγια, χτίζει στην ιδέα ότι η ενσωμάτωση της Δαρβινικής Φυσικής Επιλογής σε προσομοιώσεις οικονομικής συμπεριφοράς μπορεί να βοηθήσει στην εξαγωγή χρήσιμων διαισθήσεων σχετικά με το πώς λειτουργούν οι αγορές και να παρέχει πιο ακριβείς προβλέψεις σχετικά με το πώς θα συμπεριφερθούν οι οικονομικοί πράκτορες, είτε αυτοί είναι ιδιώτες είτε ιδρύματα.

Παρόμοιες ιδέες έχουν παρουσιαστεί στην οικονομολογία και στο παρελθόν. Ήδη από το 1989 είχε προτείνει ο οικονομολόγος Thorstein Veblen πως η οικονομολογία θα έπρεπε να είναι μια εξελικτική επιστήμη. Ακόμα πιο παλιά ο Thomas Robert Malthus είχε μια εμβριθή επιρροή στον ίδιο τον Δαρβίνο με τους συλλογισμούς του για τον αγώνα για την ύπαρξη.

Ακριβώς όπως η φυσική επιλογή διακηρύσσει πως κάποιοι οργανισμοί είναι πιο ικανοί να επιβιώσουν σε μια συγκεκριμένη οικολογική περίσταση, η υπόθεση της προσαρμοζόμενης αγοράς θεωρεί τους διάφορους παίκτες της αγοράς, από τράπεζες μέχρι αμοιβαία κεφάλαια, ως 'είδη' που ανταγωνίζονται για οικονομική επιτυχία. Και υποθέτει πως αυτοί οι παίκτες όταν επενδύουν (ανταγωνίζονται) κατά καιρούς χρησιμοποιούν ευρετικές μεθόδους που έχουν περιγραφεί από συμπεριφορικούς οικονομολόγους και πως κάποιες φορές υιοθετούν παράλογες στρατηγικές, όπως το να πάρουν υψηλότερο ρίσκο σε περιόδους όπου χάνουνε.

Οι οικονομολόγοι πάσχουν από μια βαθιά ψυχολογική δυσλειτουργία που την ονομάζω 'φθόνο της φυσικής', λέει ο Lo. Ευχόμαστε το 99 τοις εκατό από την οικονομική συμπεριφορά να μπορούσε να περιγραφεί με τρεις απλούς νόμους της φύσης. Στην πραγματικότητα, οι οικονομολόγοι έχουν 99 νόμους που περιγράφουν το 3 τοις εκατό της συμπεριφοράς. Η οικονομολογία είναι ένα μοναδικό ανθρώπινο επίτευγμα και ως τέτοιο θα έπρεπε να ερμηνεύεται στο ευρύτερο συγκείμενο του ανταγωνισμού, της μετάλλαξης και της φυσικής επιλογής, ή με άλλα λόγια της φυσικής επιλογής.

Το να έχουν ένα εξελικτικό μοντέλο για να το συμβουλεύονται μπορεί να δώσει τη δυνατότητα στους επενδυτές να προσαρμόζονται καθώς αλλάζουν τα προφίλ του ρίσκου που προέρχονται από διαφορετικές επενδυτικές στρατηγικές. Αλλά το σημαντικότερο πλεονέκτημα από την προσομοίωση του Lo μπορεί να είναι η δυνατότητα ανίχνευσης του πότε η οικονομία δε βρίσκεται σε μια σταθερή ισορροπία, ένα εύρημα που θα μπορούσε να προειδοποιήσει τους ρυθμιστές και τους επενδυτές για το ότι αρχίζει να δημιουργείται μια φούσκα ή ακόμα για το ότι είναι έτοιμη να εκραγεί.

Ένα εξελικτικό μοντέλο της αγοράς μπορεί να ενσωματώνει πληροφορίες για τις αλλαγές της αγοράς και των τιμών που να είναι ανάλογες με το πώς οι άνθρωποι προσαρμόζονται σε μια συγκεκριμένη οικολογική περίσταση. Μπορεί να προχωρήσει ακόμα και στο να συνάγει εάν οι τιμές τη μία ημέρα επηρεάζουν τις τιμές της επόμενης ημέρας, μια ένδειξη που μπορεί να προειδοποιήσει ίσως και για μια επερχόμενη φούσκα. Ως αποτέλεσμα αυτού του είδους της μοντελοποίησης θα μπορούσαν επίσης να προσαρμοστούν και τα ρυθμιστικά στοιχεία της αγοράς καθώς αυτή μεταβάλλεται κι έτσι να λογαριάζουν τα συστημικά ρίσκα για τα οποία τα συμβατικά μοντέλα ρίσκου αφήνουν τις αγορές απροστάτευτες. Ο Lo υποστήριξε την καθιέρωση ενός Πίνακα για την Ασφάλεια των Κεφαλαίων της Αγοράς, παρόμοιο με το ίδρυμα που ερευνά τα αεροπορικά ατυχήματα, με σκοπό να συλλέγει δεδομένα από περασμένα και επερχόμενα ρίσκα που θα μπορούσαν να απειλήσουν το οικονομικό σύστημα σε μεγάλη κλίμακα.

Καθώς η επιστήμη του εγκεφάλου αποκαλύπτει τις ρίζες των υποκείμενων συμπεριφορών που έχουν οι επενδυτές, θα μπορούσε κάλλιστα να βρει νέα στοιχεία για το ότι η σύλληψη του Homo Economicus είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Ο λογικός επενδυτής δε θα έπρεπε να νοιάζεται εάν κερδίσει 10 εκατομμύρια δολάρια και μετά χάσει τα 8 και εναλλακτικά εάν δεν έχει τίποτε και καταλήξει με 2 εκατομμύρια. Και στις δύο περιπτώσεις, το τελικό αποτέλεσμα είναι το ίδιο.

Αλλά τα πειράματα της συμπεριφορικής οικονομολογίας δείχνουν κατά κανόνα πως παρά το ότι υπάρχει η ίδια έκβαση, οι άνθρωποι (και άλλα πρωτεύοντα) μισούνε περισσότερο τις απώλειες από όσο αγαπούν το κέρδος, μια εξελικτική στρατηγική που ενθαρρύνει τους οργανισμούς να διατηρούν αποθέματα τροφής ή το να ζυγίζουν προσεκτικά μια κατάσταση πριν πάρουν το ρίσκο να συνεπλακούν με έναν εισβολέα.

Μια ομάδα που δεν αξιολογεί τις απώλειες διαφορετικά από το πώς αξιολογεί τα κέρδη είναι τα άτομα που πάσχουν από αυτισμό, μια δυσλειτουργία που χαρακτηρίζεται από προβλήματα στην κοινωνική αλληλεπίδραση. Όταν τους γίνονται τεστ, οι αυτιστικοί παρουσιάζουν αυστηρή λογική όταν συγκρίνουν μεταξύ κερδών και απωλειών, αλλά αυτός ο φαινόμενος ορθολογισμός μπορεί από μόνος του να σηματοδοτεί μια μη φυσιολογική συμπεριφορά. Η προσκόλληση στις λογικές και ορθολογιστικές αρχές της ιδεώδους οικονομικής επιλογής μπορεί να μην είναι βιολογικά φυσιολογική, λέει ο Colin F. Camerer, καθηγητής της συμπεριφορικής οικονομολογίας στο Caltech.

Μια καλύτερη και πιο εμβριθής γνώση της ανθρώπινης ψυχολογίας που θα αποκτηθεί από νευροεπιστήμονες και ψυχολόγους μας υπόσχεται ότι θα αλλάξουμε για πάντα τις θεμελιώδεις υποθέσεις μας αναφορικά με το πώς λειτουργεί η οικονομία, καθώς επίσης θα αλλάξει η κατανόησή μας για τα κίνητρα των ατόμων που συμμετέχουν σ' αυτή, τα οποία αγοράζουν σπίτια και μετοχές και που προβληματίζονται στο να κρίνουν εάν ένα δολάριο αξίζει σήμερα τόσο όσο άξιζε χθες.

Στη φυσική και στην κοσμολογία η Ψηφιακή Φυσική αποτελεί μια συλλογή θεωρητικών απόψεων που ξεκινούν με την υπόθεση ότι το σύμπαν, στη βάση του, είναι πληροφορικής φύσεως και είναι υπολογιζόμενο. Με δεδομένες τις παραπάνω υποθέσεις, το σύμπαν μπορεί να νοηθεί είτε ως το αποτέλεσμα κάποιου προγράμματος σΆ έναν υπολογιστή ή ότι είναι κάποιου είδους συσκευή ψηφιακού υπολογισμού.

Η Ψηφιακή Φυσική βασίζεται σε μια ή περισσότερες από τις παρακάτω υποθέσεις.
Το σύμπαν, ή η πραγματικότητα, είναι:

• Πληροφοριακό στην ουσία του


• Ψηφιακό στην ουσία του


• Το ίδιο ένας γιγάντιος υπολογιστής


• Το αποτέλεσμα μιας άσκησης προσομοίωσης πραγματικότητας

Η υπόθεση ότι το σύμπαν είναι ένας ψηφιακός υπολογιστής εισήχθηκε από τον Konrad Zuse στο βιβλίο του 'Rechnender Raum' (Calculating Space, η αγγλική του μετάφραση Υπολογιζόμενος Χώρος). Ο όρος 'Ψηφιακή Φυσική' προτάθηκε αρχικά από τον Edward Fredkin που αργότερα προτίμησε τον όρο 'Ψηφιακή Φιλοσοφία'.

Η ψηφιακή φυσική προτείνει ότι υπάρχει, τουλάχιστον ως αρχή, ένα πρόγραμμα για έναν συμπαντικό υπολογιστή που υπολογίζει σε πραγματικό χρόνο την εξέλιξη του σύμπαντος. Ο υπολογιστής αυτός θα μπορούσε να είναι για παράδειγμα, όπως πρότεινε ο Zuse το 1967, ένα γιγάντιο κυτταρικό αυτόματο. Τον ορισμό του κυτταρικού αυτομάτου, όπως το χρησιμοποιεί στις θεωρητικές του προτάσεις, διαβάζουμε από τον Zuse:

Ένα Πεπερασμένο Αυτόματο λειτουργεί με έναν διακριτό αριθμό διακριτών καταστάσεων. Είναι περίπου ισοδύναμο με μια ψηφιακή μηχανή επεξεργασίας δεδομένων, που απαρτίζεται από έναν περιορισμένο αριθμό στοιχείων, κάθε ένα από τα οποία έχει τη δυνατότητα να λαμβάνει έναν περιορισμένο αριθμό καταστάσεων (τουλάχιστον δύο), με αποτέλεσμα ολόκληρο το αυτόματο να μπορεί να δεχτεί μόνο έναν περιορισμένο αριθμό καταστάσεων. Το Αυτόνομο Αυτόματο δεν μπορεί να δεχτεί εισόδους και μπορεί έτσι να θεωρηθεί ως μια μηχανή που λειτουργεί ανεξάρτητα από τη στιγμή που θα ξεκινήσει. Το Κυτταρικό Αυτόματο αντιπροσωπεύει μια ειδική μορφή Αυτομάτου που είναι κατασκευασμένη από αλληλοσυσχετιζόμενα, περιοδικά αναδημιουργούμενα κελιά. Με τον όρο 'θεωρητικός τρόπος σκέψης μέσω των αυτομάτων' αντιλαμβανόμαστε έναν τρόπο παρατήρησης σύμφωνα με τον οποίο, ένα τεχνικό, μαθηματικό ή φυσικό μοντέλο θεάται από την οπτική μιας αλληλουχίας καταστάσεων, που ακολουθούν η μία την άλλη σύμφωνα με προκαθορισμένους κανόνες.

Ή θα μπορούσε να είναι μια καθολική μηχανή Turing, όπως πρότεινε ο Schmidhuber το 1997. Ο τελευταίος τόνισε ότι υπάρχει ένα πολύ σύντομο πρόγραμμα που μπορεί να υπολογίσει όλα τα πιθανά υπολογίσιμα σύμπαντα με έναν ασυμπτωτικά ευνοϊκό τρόπο.

Κάποιοι προσπαθούν να ταυτίσουν απλά σωματίδια της φυσικής με απλά bits. Για παράδειγμα, εάν ένα σωματίδιο όπως ένα ηλεκτρόνιο, αλλάζει από μια κβαντική κατάσταση σε μια άλλη, μπορεί να είναι ανάλογο ενός bit που αλλάζει π.χ. από το 0 στο 1. Ένα μόνο bit αρκεί για να περιγράψει την αλλαγή ενός μόνο κβάντου ενός δοσμένου σωματιδίου. Καθώς το σύμπαν φαίνεται να αποτελείται από στοιχειώδη σωματίδια, η συμπεριφορά των οποίων μπορεί πλήρως να περιγραφεί από τις κβαντικές αλλαγές που υφίστανται, αυτό υποδηλώνει ότι το σύμπαν ως ολότητα μπορεί να περιγραφεί με bits. Κάθε κατάσταση είναι πληροφορία και κάθε αλλαγή κατάστασης αποτελεί αλλαγή στην πληροφορία (απαιτώντας τον χειρισμό ενός ή περισσότερων bits). Αν αφήσουμε κατά μέρος τη σκοτεινή ύλη και ενέργεια, που δεν είναι πλήρως κατανοητές για την ώρα, το γνωστό σύμπαν αποτελείται από 10 στην 80η πρωτόνια και τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων. Το σύμπαν, θα μπορούσε ωστόσο να προσομοιωθεί από έναν υπολογιστή που θα μπορούσε να φυλάξει και να χειριστεί περίπου 10 στην 90η bits. Εάν αυτή ήταν η απαιτούμενη προσομοίωση, ο υπερυπολογιστής θα ήταν αδύνατος.

Το 1990 ο φυσικός John Archibald Wheller έγραψε: «Δεν είναι αναίτιο το να φανταστούμε ότι η πληροφορία βρίσκεται στον πυρήνα της φυσικής, όπως βρίσκεται στον πυρήνα ενός υπολογιστή. It from Bit. Η αλλιώς, κάθε τι (it) κάθε σωματίδιο, κάθε πεδίο δύναμης, ακόμα και το ίδιο το χωροχρονικό συνεχές οφείλει τη λειτουργία του, το νόημα και την ίδια του την ύπαρξη ακόμα και σε κάποιες περιπτώσεις εμμέσως από τις μηχανικά παραγόμενες απαντήσεις σε ερωτήσεις τύπου ναι και όχι, δυαδικές επιλογές, απλά bits. Το 'it from bit' συμβολίζει την ιδέα ότι κάθε οντότητα του φυσικού κόσμου έχει έναν πυθμένα, έναν πολύ βαθύ πυθμένα στις περισσότερες περιπτώσεις, μια μη υλική προέλευση και εξήγηση. Αυτό που αποκαλούμε πραγματικότητα προκύπτει σε τελική ανάλυση από τη θέση ερωτήσεων τύπου ναι και όχι και τη μηχανική καταγραφή αποκρίσεων. Κοντολογίς, πως όλα τα πράγματα στη φύση είναι στην ουσία τους πληροφορικής φύσεως και πως ζούμε σε ένα συμμετοχικό σύμπαν.»

Ο φιλόσοφος που έχει αφιερωθεί στην έρευνα της συνείδησης, David Chalmers, σχολιάζει τη θέαση αυτή του Wheeler στο άρθρο του 'Facing up the problem of Consciousness΄(1995) ως εξής: «ο Wheeler πρότεινε ότι η πληροφορία είναι θεμελιώδης στη συμπαντική φυσική. Σύμφωνα με τη δοξασία του 'it from bit', οι νόμοι της φυσικής μπορούν να ειδωθούν με όρους πληροφορίας, προτείνοντας διαφορετικές καταστάσεις που γεννούν διαφορετικά αποτελέσματα χωρίς να έχει σημασία ακόμα και ποιο είναι το περιεχόμενο αυτών των καταστάσεων. Μόνο η θέση τους στον πληροφοριακό χώρο είναι αυτό που έχει σημασία. Εάν ισχύει αυτό, η πληροφορία αποτελεί έναν φυσικό υποψήφιο για να παίξει ρόλο στη θεμελιώδη θεωρία της συνείδησης. Οδηγούμαστε σε μια εννοιολογική σύλληψη του κόσμου όπου η πληροφορία είναι θεμελιώδης και που έχει δύο βασικές όψεις, αντιστοιχώντας στις φυσικές και στις φαινόμενες ιδιότητες του κόσμου.»

Μια ένσταση που απευθύνεται στα μοντέλα της ψηφιακής φυσικής είναι πως δεν είναι συμβατά με την ύπαρξη διάφορων συνεχών χαρακτηριστικών φυσικών συμμετριών, όπως είναι η στροφική συμμετρία, η μετατροπική συμμετρία, η συμμετρία Τα, η συμμετρία Lorenz και η ηλεκτρασθενής συμμετρία, οι οποίες είναι κεντρικά σημεία στην τρέχουσα θεωρητική μελέτη της φυσικής. Οι υποστηρικτές της ψηφιακής φυσικής αντιτείνουν πως αυτές που συνεχείς συμμετρίες είναι μόνο βολικές (και πολύ καλές) προσεγγίσεις μιας διακριτής πραγματικότητας. Για παράδειγμα, το σκεπτικό που οδηγεί σε συστήματα φυσικών μονάδων και το συμπέρασμα ότι το μήκος Planck αποτελεί τη μικρότερη απόσταση στο σύμπαν υποδηλώνουν ότι σε κάποιο επίπεδο ακόμα και ο χώρος είναι κβαντισμένος.

Άλλες ενστάσεις αφορούν στην τοπικότητα (κάποια μοντέλα της ψηφιακής φυσικής θεωρείται ότι παραβιάζουν τις σχετικές διάφορες θέσεις της κβαντικής φυσικής) ή και στο γεγονός ότι η θεωρία της φυσικής απαιτεί την έννοια του συνεχούς. Πιο αναλυτικά, έχει διατυπωθεί το επιχείρημα ότι η ψηφιακή φυσική, που βασίζεται στη θεωρία των μηχανών πεπερασμένων καταστάσεων και ιδιαίτερα στα διακριτά μαθηματικά, δεν μπορεί να βγάλει πορίσματα για μια φυσική θεωρία που τα μαθηματικά της απαιτούν τους πραγματικούς αριθμούς, κάτι που ισχύει για όλες τις φυσικές θεωρίες που έχουν κάποια αξιοπιστία. Η γνωστή φυσική είναι υπολογίσιμη, αλλά μια τέτοια δήλωση χρειάζεται περαιτέρω αιτιολόγηση. Ένας αριθμός και συγκεκριμένα ένας πραγματικός αριθμός, ένας αριθμός με άπειρο αριθμό ψηφίων λέγεται ότι είναι υπολογίσιμος εάν μια μηχανή Turing θα συνεχίσει να εξάγει ψηφία χωρίς τέλος. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει τελευταίο ψηφίο. Αλλά αυτό δε δένει με οποιαδήποτε πρόταση που προτείνει ότι το σύμπαν είναι η παραγόμενη έξοδος μιας άσκησης εικονικής πραγματικότητας που εκτελείται σε πραγματικό χρόνο. Οι γνωστοί νόμοι της φύσης (συμπεριλαμβανόμενης της κβαντικής μηχανικής και του συνεχούς της φάσματος) είναι σε μεγάλο βαθμό διηθημένες από πραγματικούς αριθμούς και από τα μαθηματικά του συνεχούς.

Όπως τελικά το θέτει ο Feynman: «Πάντα με απασχολεί ότι, σύμφωνα με τους νόμους όπως του κατανοούμε σήμερα, χρειάζεται για μια υπολογιστική μηχανή ένας άπειρος αριθμός υπολογιστικών λειτουργιών για να βγάλουμε συμπέρασμα σχετικά με το τι γίνεται, ακόμα κι αν αυτό αφορά μόνο ένα μικροσκοπικό τμήμα του χώρου και ένα μικροσκοπικό χρονικό διάστημα. Πως μπορούν να γίνονται αυτά σε ένα τόσο απειροελάχιστο διάστημα; Γιατί θα έπρεπε να απαιτείται μια άπειρη ποσότητα λογικής για να αντιληφθούμε τι πρόκειται να γίνει σε ένα απειροελάχιστο τμήμα του χώρου και του χρόνου;»

Απαντάει στη συνέχεια στο ίδιο του το ερώτημα: «Έτσι, συχνά έκανα την υπόθεση πως τελικά η φυσική δε θα χρειάζεται μια μαθηματική δήλωση, πως στο τέλος ο μηχανισμός θα αποκαλυφθεί και οι νόμοι θα προκύψουν ότι είναι εξαιρετικά απλοί, όπως η σκακιέρα με όλες τις φανερές της πολυπλοκότητες. Αλλά αυτή η υποψία είναι της ίδιας φύσης όπως αυτές που κάνουν άλλοι άνθρωποι, 'μ' αρέσει, δε μ' αρέσει', και δεν είναι καλό να είσαι προκατειλημμένος απέναντι σ' αυτά τα πράγματα.»

Αναλύοντας προσεκτικά την εγκεφαλική δραστηριότητα οι επιστήμονες μπορούν να αποφανθούν για το ποιο νούμερο έχουμε μόλις δει. Παρομοίως, μπορούν να διαπιστώσουν πόσες τελείες έχουν παρουσιαστεί σε ένα άτομο. Αυτά τα ευρήματα επιβεβαιώνουν την άποψη ότι οι αριθμοί είναι κωδικοποιημένοι στον εγκέφαλο μέσω λεπτομερών και ειδικών μοτίβων δραστηριότητας, καθώς επίσης ανοίγουν την πόρτα για πιο εξειδικευμένη εξερεύνηση των υψηλού επιπέδου αριθμητικών ικανοτήτων του ανθρώπου. Αν και έχουν ήδη βρεθεί σε πιθήκους νευρώνες που ανταποκρίνονται σε αριθμούς, οι επιστήμονες δεν είχαν καταφέρει να φτάσουν πιο πέρα από τον προσδιορισμό συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών στους ανθρώπους.

Οι επιστήμονες ζήτησαν σε δέκα εθελοντές να δουν είτε αριθμούς είτε τελείες σε μια οθόνη. Την ίδια ώρα σκανάριζαν με fMRI (λειτουργική μαγνητική τομογραφία) μια εγκεφαλική περιοχή που είναι γνωστή ως ενδοβρεγματικός φλοιός (η περιοχή του βρεγματικού λοβού που είναι συνδεδεμένη με την αντίληψη των αριθμών). Στη συνέχεια ανέλυσαν ενδελεχώς την εγκεφαλική δραστηριότητα για να αποκρυπτογραφήσουν ποια μοτίβα μπορεί να συνδέονται με τους αριθμούς που οι εθελοντές μόλις είχαν παρατηρήσει.

Όταν επρόκειτο για μικρούς αριθμούς ή τελείες, οι ερευνητές βρήκαν ότι τα μοτίβα της εγκεφαλικής δραστηριότητας άλλαζαν σταδιακά με έναν τρόπο που αντανακλούσε την διατεταγμένη φύση των αριθμών. Για παράδειγμα, κάποιος θα μπορούσε να είναι σε θέση να συμπεράνει ότι το μοτίβο για τον αριθμό έξι βρίσκεται μεταξύ αυτού που αντιστοιχεί στο πέντε και στο επτά.

Στην περίπτωση των αριθμητικών ψηφίων, οι ερευνητές δεν μπόρεσαν να εντοπίσουν την ίδια σταδιακή αλλαγή. Υποθέτουν ότι οι μέθοδοί τους απλά μπορεί να μην είναι αρκετά ευαίσθητες για να εντοπίσουν αυτήν την πρόοδο των αριθμητικών ψηφίων, ή εναλλακτικά, πως αυτά τα σύμβολα είναι στην πραγματικότητα κωδικοποιημένα σε πιο λεπτομερείς και διακριτές οντότητες μέσα στον εγκέφαλο.

Τα μοτίβα ενεργοποίησης για αριθμούς ή τελείες φαίνεται πως είναι εντονότερα και πιο ευδιάκριτα από αυτά που αντιστοιχούν σε ψηφία, υποδηλώνοντας πως ίσως υπάρχουν περισσότεροι νευρώνες που κωδικοποιούν αριθμούς αντικειμένων απ' ότι συμβολικούς αριθμούς, δήλωσε η ερευνήτρια Evelyn Eger του Πανεπιστημίου του Paris-Sud στο Orsay της Γαλλίας. Δεδομένου ότι οι αριθμοί είναι θεμελιωδώς άπειροι, είναι πολύ απίθανο πως ο εγκέφαλος μπορεί να έχει, ή εμείς μπορούμε να εντοπίσουμε, μια νευρωνική υπογραφή για κάθε νούμερο, σημείωσε η Eger. Υπάρχει κάποιο στοιχείο στα δεδομένα μας που δείχνει ότι μικρότεροι αριθμοί έχουν καθαρότερη υπογραφή, το οποίο μπορεί να σχετίζεται με τη συχνότητα της παρουσίας τους στην καθημερινή ζωή, αλλά παραπέρα έρευνα θα χρειαστεί για να πούμε κάτι πιο οριστικό σχετικά με αυτό και σχετικά με το πώς ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει τους μεγαλύτερους αριθμούς.

Οι αριθμοί που χρησιμοποιήθηκαν σ' αυτή την έρευνα θα μπορούσαν εν τέλει να βοηθήσουν στη διερεύνηση του ερωτήματος, πως μπορεί να κάνει ο εγκέφαλος δύσκολους υπολογισμός και πως αλλάζει καθώς οι άνθρωποι μαθαίνουν μαθηματικά, σύμφωνα με τους ερευνητές. Μόλις που αρχίζουμε να προσεγγίζουμε τα πιο βασικά δομικά στοιχεία στα οποία πιθανότατα βασίζονται τα συμβολικά μαθηματικά, είπε η Eger. Δεν έχουμε ακόμα κάποια ξεκάθαρη ιδέα για το πώς οι αναπαραστάσεις αυτών των αριθμών αλληλεπιδρούν και συνδυάζονται σε μαθηματικές πράξεις, αλλά το γεγονός ότι μπορούμε να τους αναλύσουμε στους ανθρώπους δίνει ελπίδες ότι σε κάποιο βαθμό μπορούμε να βρεθούμε απέναντι σε παραδείγματα που θα μας δώσουν τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε τα ερωτήματα αυτά.

Οι επιστήμονες ανέπτυξαν με λεπτομέρεια τα ευρήματά τους στις 24 Σεπτεμβρίου 2009 στο περιοδικό 'Current Biology'.

Ένα ενδιαφέρον πεδίο έρευνας σχετικά με τη λειτουργία του ανθρώπινου νου είναι το πώς μεταδίδονται οι θρησκευτικές ιδέες μεταξύ των γενεών. Και ο Pascal Boyer, ένας ανθρωπολόγος από το Πανεπιστήμιο Washington του Saint Louis, είναι δικαίως συνώνυμος με αυτήν ακριβώς την έρευνα. Το λεπτομερές μοντέλο που προτείνει ο Boyer παρέχει μια διαφορετικής απόχρωσης εκδοχή της άποψης του εξελικτικού βιολόγου Richard Dawkins, σύμφωνα με την οποία η θρησκεία είναι ένα ιδεολογικό παράσιτο που φωλιάζει στους νόες αθώων ξενιστών (όπως εύπιστα παιδιά) και τα εμβολιάζει εναντίον κάθε μορφής κοινής λογικής.

Στο βιβλίο του, 'Η Εξήγηση της Θρησκείας' (Religion Explained, είναι ο αγγλικός τίτλος ενώ στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει με τίτλο 'Και ο Άνθρωπος Έπλασε τους Θεούς'), ο Boyer σκιαγραφεί ένα πολύ κομψό επιστημονικό μοντέλο που δείχνει πως ο εξελιγμένος ανθρώπινος νους είναι ειδικά ευπρόσβλητος σε θρησκευτικές έννοιες εξαιτίας του ότι προωθούνται στις καθημερινές, εγκόσμιες και οικείες νοητικές μας διαδικασίες. Αυτό που κάνει μια συγκεκριμένη έννοια να είναι 'θρησκευτική' ή 'υπερφυσική', σύμφωνα με τον Boyer, είναι η αντι-διαισθητικότητά της στο βαθμό που παραβιάζει τις έμφυτες υποθέσεις μας αναφορικά με βασικά στοιχεία του φυσικού κόσμου.

Ένα τέτοιο παράδειγμα δανεισμένο από την εβραϊκή παράδοση αφορά στο πνεύμα του Ηλία, που ένα απόγευμα κάθε Άνοιξη τρυπώνει αόρατα μέσα σε κάθε εβραϊκό σπίτι και πίνει ένα ποτήρι κρασί Manischewitz (ένα γλυκό κρασί που μοιάζει με τη Μαυροδάφνη). Έτσι τουλάχιστον πιστεύει ένα μικρό παιδί όταν συμμετέχει σ' αυτή την εβραϊκή τελετή (εβραϊκό Πάσχα) κατά την οποία το νεαρότερο παιδί στο τραπέζι παραινείται να πάει στην μπροστινή πόρτα για να καλέσει μέσα στο σπίτι τον βιβλικό Ηλία. Καθώς το παιδί στέκεται εκεί με την πόρτα ανοιχτή, το στόμα ορθάνοιχτο και τις τρίχες όρθιες από δέος και τρόμο, το πνεύμα του Ηλία τρυπώνει στο σπίτι και πίνει ένα ποτήρι κρασί από το τελετουργικό τραπέζι για να συνεχίσει τον δρόμο του προς το επόμενο εβραϊκό σπίτι. Στην πραγματικότητα, παραδοσιακά ο πατέρας πίνει το κρασί ενώ το παιδί στέκεται στην πόρτα και το άδειο ποτήρι επιδεικνύεται ως απόδειξη της επίσκεψης του Ηλία.

Είναι δε πολύ πιθανό ένα μικρό παιδί να μην ξέρει καν ποιος ήταν αυτός ο Ηλίας και ίσως να μην ξέρουν πολλά περισσότερα ακόμα και οι γονείς του. Στην πραγματικότητα ο Ηλίας ήταν ένας προφήτης που αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη και κάποιοι Εβραίοι πιστεύουν ότι θα εμφανιστεί πριν από τον ερχομό του Μεσσία. Έχει έτσι καταλήξει σαν ένα γραφικό φάντασμα του παρελθόντος που κάνει τακτικές επισκέψεις σε συνοικίες τις γιορτινές μέρες του εβραϊκού Πάσχα για να πιει ένα ποτήρι κρασί και να προειδοποιήσει και πάλι για τον επικείμενο ερχομό του Μεσσία, κάπως σαν τον Άγιο Βασίλη που επισκέπτεται τα σπίτια την Πρωτοχρονιά για να φάει κουλουράκια και σπιτικά ζαχαρωτά. Ο Boyer θα έλεγε, ότι ο κυριότερος λόγος που επηρεάζει η τελετή για τον Ηλία ένα παιδικό μυαλό, είναι πως η έννοια του πνεύματος που τρυπώνει μέσα από τους τοίχους και πίνει από ένα ποτήρι με αόρατα χείλια παραβιάζει τη διαισθητική αντίληψη του τι είναι και τι μπορεί να κάνει ένα ανθρώπινο ον.

Ο Boyer συχνά χρησιμοποιεί τον όρο 'κολλητικό' για να περιγράψει θρησκευτικές έννοιες. Ταράσσονται δύσκολα, όπως λέει, γιατί διαρκώς αποσπούν την προσοχή μας με την έννοια ότι αντικρούονται στην έμφυτη κατανόηση που έχουμε για τον βαρετό μας κόσμο. Στην περίπτωση του Ηλία, είναι ένας άνθρωπος και ως εκ τούτου έχει μυαλό που λειτουργεί όπως το μυαλό κάθε άλλου ανθρώπου. Αυτό σημαίνει, πως δε χρειάζεται καν να αναφερθεί πως ο Ηλίας έχει μυαλό ακριβώς όπως ένας άλλος άνθρωπος, ότι έχει ανθρώπινες σκέψεις, ενδιαφέροντα και επιθυμίες που είναι διαφορετικές από αυτές που θα είχε ένας κόκκινος σκίουρος. Από την άλλη μεριά ωστόσο, δεν είναι ακριβώς όπως είμαστε εμείς γιατί μπορεί επίσης να είναι και αόρατος. Αυτή ακριβώς η αντίφαση είναι ικανή να αποσπάσει την προσοχή μας και να κάνει τον Ηλία να γραφτεί ανεξίτηλα στη μνήμη μας.

Με τον κατάλογο του Boyer για τις υπερφυσικές ιδέες, σχεδόν κάθε θρησκευτική έννοια που μπορεί κανείς να επικαλεστεί ακολουθεί την ίδια βασική συνταγή: πάρε ένα συμβατικό κομμάτι της κοινότυπης καθημερινότητας και πρόσθεσέ του μια πινελιά από χρώμα με την έννοια αντίφασης ή ασυμβατότητας με το συνηθισμένο. Είναι ο λόγος που ένα μικρό παιδί θα περιγράψει με μεγάλο πάθος πως αναστήθηκε ο Χριστός από τους νεκρούς. Αν όμως το ρωτήσεις ποιος ήταν ο Χριστός δε θα μπορέσει να το περιγράψει το ίδιο καλά. Το να ξεφύγεις από τον ίδιο τον βιολογικό σου θάνατο δεν είναι κάτι εφικτό και έτσι η χριστιανική έννοια της ανάστασης είναι εξαιρετικό δόλωμα για να φέρεις κοντά στον καλό Κύριο αυτούς τους μικρούς και τις μικρές που μόλις έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο θάνατος είναι κάτι το αμετάκλητο.

Η κομψότητα του μοντέλου που προτείνει ο Boyer έγκειται στο ότι μπορεί να εξηγήσει τις κατά τα άλλα συγκεχυμένες διαπολιτισμιακές εκδοχές των θρησκευτικών εννοιών. Η συνταγή του περί της αντι-διαισθητικότητας ερμηνεύει γιατί χιλιάδες άνθρωποι συνωστίστηκαν πρόσφατα σε ένα σπίτι στην πόλη Bangalore για να γίνουν μάρτυρες ενός αποκαλούμενου θαύματος. Φαίνεται πως ένα μικρό μαρμάρινο άγαλμα του ινδού αγίου του 19ου αιώνα Shirdi Sai Baba κούνησε τα βλέφαρά του κατά τη διάρκεια ενός συνηθισμένου καθαρισμού και αποφάσισε να ανοίξει το αριστερό του μάτι για να ρίξει μια ματιά στον κόσμο. Το μοντέλο του Boyer μπορεί επίσης να εξηγήσει το φαινόμενο του θεού Ganesha που συνέβη λίγους μήνες πριν από την περίπτωση του πεταρίσματος του ματιού του Baba, λίγο πιο πέρα στον χάρτη του Mumbai. Αγάλματα αυτής της θεότητας με κεφάλι ελέφαντα, που τυχαίνει να είναι ο ινδικός προστάτης των επιστημών μεταξύ άλλων, άρχισαν να καταπίνουν γάλα από κουτάλια που τους πρόσφεραν οι αφοσιωμένοι πιστοί. Ίσως δε μάθουμε ποτέ από τι καταλήφθηκε ο πρώτος άνθρωπος που πρόσφερε ένα κουτάλι με γάλα σε ένα κομμάτι ελεφαντοστού ή μαρμάρου σκαλισμένο στη μορφή ενός θεού με κεφάλι ελέφαντα, αλλά όπως και στην περίπτωση του Baba με το ένα ανοιχτό μάτι, τα διψασμένα αγάλματα του θεού Ganesha έκαναν πραγματικά τους ανθρώπους να συζητούν γι' αυτά.

Ο λόγος που τέτοια θρησκευτικά αγάλματα αποσπούν την προσοχή μας, επιχειρηματολογεί ο Boyer, είναι ότι έχουμε μια εκ γενετής έννοια του τι κάνει ένα ακίνητο αντικείμενο να είναι ακίνητο. Το να κινείται μόνο του, να βλέπει και να έχει βιολογικές λειτουργείς απλά δεν ανήκει στη λίστα αυτή. Έτσι, όταν εμφανίζονται φήμες για ένα άψυχο κατασκεύασμα που παρέβηκε τους φυσικούς νόμους, όπως εικόνες που αιμορραγούν, αγαλματίδια που δακρύζουν και αγάλματα που σου κλείνουν το μάτι, τα νέα κυκλοφορούν σαν πυρκαγιά στο δάσος, διασπείροντας μύθους, φλογερές διαφωνίες και ανανεωμένη πίστη.

Υπάρχουν όμως μερικές σημαντικές εξηγήσεις που πρέπει να γίνουν για την αποφυγή πιθανών παρερμηνειών. Πρώτα απ' όλα, για να λειτουργήσει μια έννοια σωστά ως θρησκευτική έννοια και έτσι να μεταναστεύσει επιτυχημένα μεταξύ διαφορετικών μυαλών, θα πρέπει να είναι μινιμαλιστικά αντι-διαισθητική. Αυτό σημαίνει, ότι δε θα πρέπει να είναι τόσο τραβηγμένη ώστε να μην μπορεί να μας μπει στο μυαλό, όπως ας πούμε θα ήταν η φανταστική έννοια ενός αόρατου δέντρου που αλλάζει χρώμα κάποιες στιγμές κάθε Πέμπτη, πάντα την Παρασκευή και ποτέ την Τρίτη. Αυτές οι έννοιες είναι πολύ υπερβολικές για το νοητικό μας σύστημα που ξεφεύγουν ακριβώς την ώρα που ξύνουμε το κεφάλι μας για να τις συλλάβουμε, αποτυγχάνοντας να εντυπωθούν στο νου μιας κοινωνίας. Για να έχει την πραγματική ισχύ που θα την κάνει να εγκατασταθεί στο νου, μια θρησκευτική έννοια θα πρέπει να είναι κατ' ελάχιστον αντιληπτή στον κοινό νου. Δε σημαίνει ότι ένα διψασμένο κομμάτι ελεφαντοστού είναι κάτι το λογικοφανές, αλλά μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε τι εννοεί ένας αφοσιωμένος πιστός όταν μας αναφέρει κάτι σχετικό.

Μια άλλη παρερμηνεία που πρέπει να αποφευχθεί σχετικά με τη συνταγή του Boyer είναι το ότι δεν είναι θρησκευτικές ή υπερφυσικές όλες οι μινιμαλιστικά αντι-διαισθητικές έννοιες. Υπάρχουν έννοιες, όπως χελώνες με πατίνια που κυνηγούν κακοποιούς και τρώνε πίτσα, ή άλλες που αναφέρονται σε ανθρώπους που σκαρφαλώνουν σε τοίχους και εκτοξεύουν ίνες για να φτιάξουν ιστούς αράχνης, που εμφανώς ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Σε αντίθεση με τα φαντάσματα και τα πνεύματα, δεν είναι πιστευτό από τους ανθρώπους ότι τέτοια πλάσματα υπάρχουν πραγματικά. Οι περισσότερες έρευνες σ' αυτό το πεδίο υποδεικνύουν πως όταν πιέζονται, ακόμα και τα μικρά παιδιά, μπορούν να δηλώσουν τη διαφορά μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας.

Γιατί λοιπόν είμαστε όλοι τόσο σοβαροί και συγκρατημένοι όταν πρόκειται περί της θρησκείας; Τι είναι αυτό που κάνει τις θρησκευτικές έννοιες να γίνονται πιστευτές ως πραγματικότητα ενώ άλλες αντι-διαισθητικές έννοιες να αντιμετωπίζονται ως άκακες μορφές διασκέδασης; Δε θα συναντήσει κανείς κάποιον να διαρρηγνύει τα ιμάτιά του για το ότι τα χελωνονιντζάκια όντως τρώνε πίτσα και μας προστατεύουν από τους κακοποιούς, να αναρωτιέται για τη φύση των παντελονιών που φοράει ο ποντικομικρούλης ούτε και κάποιον που ενδιαφέρεται για τη γνώμη του Spider-Man σχετικά με τις αμβλώσεις και τον σοδομισμό.

Καταρχάς, οι θρησκευτικές έννοιες μεταφέρονται στα παιδιά από ενήλικους που έχουν το γνήσιο πιστεύω ότι οι έννοιες αυτές είναι αληθινές. Μια πρόσφατη έρευνα από τον αναπτυξιακό ψυχολόγο του Harvard, Paul Harris, και τους συνεργάτες του, για παράδειγμα, εστιάστηκε στην επιδεκτικότητα των παιδιών προσχολικής ηλικίας στις μαρτυρίες των ενηλίκων. Υπάρχουν πολλά πράγματα για τα οποία τα παιδιά θα πρέπει να βασιστούν στον λόγο άλλων ανθρώπων: για το ότι η Γη δεν είναι επίπεδη, για το ότι διαθέτουμε εσωτερικά όργανα που κάνουν το σώμα μας να χτυπάει ρυθμικά, για το ότι τα άπλυτα χέρια είναι καλυμμένα με αόρατα μικρόβια, για το ότι οι συμπεριφορές προέρχονται από ένα όργανο σαν σφουγγάρι που βρίσκεται μέσα στα κεφάλια των ανθρώπων, ή ακόμα για το ότι υπάρχει ή δεν υπάρχει θεός και μεταθανάτια ζωή. Ένα ενδιαφέρον σημείο είναι πως τα παιδιά δεν είναι τόσο εύπιστα όσο ίσως πιστεύουμε. Τουλάχιστον, δεν πιστεύουν οτιδήποτε και αν ακούσουν από οποιονδήποτε. Αντίθετα, είναι αρκετά επιλεκτικά στο ποιον θα εμπιστευτούν για να τους δώσει πραγματολογικές πληροφορίες.

Ο Harris βρήκε πως τα παιδιά είναι πιθανό να εμπιστευτούν οικείους τους πληροφοριοδότες, αμφιβάλλουν σε πληροφοριοδότες που έχουν αποδειχθεί στο παρελθόν ανακριβείς ή άσχετοι, δεν εμπιστεύονται πληροφοριοδότες που προκαλούν διαφωνίες και τελικά είναι πιθανότερο να εμπιστευτούν άτομα που τους δίνουν πληροφορίες με αυτοπεποίθηση. Σε μια έρευνα του Harris και των συνεργατών του, παιδιά προσχολικής ηλικίας παρακολουθούσαν έναν χαρακτήρα που έκανε έναν ανόητο ισχυρισμό (όπως για παράδειγμα, πως ένα συγκεκριμένο είδος ψαριού μένει σε δέντρα) και μετά τους έδειχναν την αντίδραση του κοινού σ' αυτή την ανόητη δήλωση. Σε κάποιες από τις δοκιμές η αντίδραση του κοινού ήταν να κουνούν το κεφάλι τους και να συνοφρυώνονται με την έκφραση ότι δε χάβουνε τη δήλωση, ενώ σε άλλες έδειχναν πως συμφωνούσαν με τον χαρακτήρα που έκανε τις δηλώσεις. Στη συνέχεια, όταν τους δίνανε δύο αντιτιθέμενες πληροφορίες που αφορούσαν σε ένα εντελώς διαφορετικό θέμα, τα παιδιά εμπιστευόντουσαν περισσότερο τη γνώμη του κοινού που είχε απορρίψει προηγουμένως τις ανόητες δηλώσεις.

Ο ρόλος των γονέων από την άλλη μεριά, είναι το να διαψεύδουν το παράλογο. Είναι το να παρέχουν στα παιδιά μια καθαρή όψη της πραγματικότητας όπως έχουν και οι ίδιοι. Για πολλούς γονείς βέβαια, η όψη της πραγματικότητας είναι σχεδόν ισοδύναμη με το να υποστηρίζουν ότι πράγματι υπάρχουν τα χελωνονιντζάκια, αλλά ασχέτως με αυτό το γεγονός, οι περισσότεροι γονείς θέλουν με ειλικρίνεια να διδάξουν στα παιδιά τους πώς να διακρίνουν το αληθινό από το ψεύτικο. Σύμφωνα με τον Harris λοιπόν, οι θρησκευτικές έννοιες όπως ο θεός και η μεταθανάτιος ζωή μεταφέρονται στα παιδιά από πολλούς γονείς μέσω της ίδιας έμπιστης οδού, μέσω της οποίας μαθαίνουν στα παιδιά ότι η Γη είναι στρογγυλή ή ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Και κάτι τέτοιο δεν ισχύει μόνο για δηλώσεις σχετικά με το εάν υπάρχει ή όχι θεός, αλλά ακόμα και σε αγνωστικιστικού τύπου δηλώσεις όπως το ότι κανείς δεν ξέρει και ποτέ μην αφήσεις κάποιον να σου πει ότι συμβαίνει διαφορετικά.

Και τελικά, εάν η έρευνα για τη θρησκεία είναι κάτι το οποίο κεντρίζει το ενδιαφέρον κάποιου, γιατί να μην εμπλακεί απευθείας με την έρευνα αυτή; Γιατί να μην επιλέξει να ερευνήσει το θέμα από μια ορθολογική και επιστημονική σκοπιά, όπως τα επιχειρήματα που δικαιολογούν τις πεποιθήσεις για μεταθανάτιο ζωή ή την ηθική συμπεριφορά των παιδιών όταν τους λέγεται πως παρακολουθούνται από ένα αόρατο πρόσωπο.

Πριν από 20 περίπου χρόνια, το 1991, όταν τέθηκε για πρώτη φορά σε λειτουργία ο παγκόσμιος ιστός στο ινστιτούτο CERN και οι πρώτοι φυλλομετρητές άρχισαν να διατίθενται ελεύθερα, ίσως ήταν δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι το νέο αυτό μέσο θα τρύπωνε σχεδόν σε κάθε σπίτι και γραφείο του ανεπτυγμένου κόσμου. Σήμερα, έχει σχηματιστεί ένα πελώριο δίκτυο υπολογιστών και ανθρώπινων οντοτήτων που βρίσκονται πίσω από αυτούς, όπου ανταλλάσσονται με αστραπιαίο ρυθμό πληροφορίες, ενώνοντας κάθε τερματικό σε μια τεράστια κυβερνητική οντότητα, έναν τεχνητό εγκέφαλο, που θα έλεγε κανείς ότι εξελίσσεται η ίδια ως ένα ενιαίο ον. Μήπως ακόμα και ένα ον που θα μπορούσε να αναπτύξει συνείδηση;

Ο Ben Goertzel είναι αμερικανός συγγραφέας, επιστήμονας και ιδιαίτερα καταρτισμένος ερευνητής στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης. Στο παρακάτω κείμενο επιχειρεί να απαντήσει σε ερωτήσεις που σχετίζονται με την υπόθεση ότι το Διαδίκτυο μπορεί να αποκτήσει δική του συνείδηση.

Γιατί σκέφτονται κάποιοι άνθρωποι ότι είναι πιθανό το Διαδίκτυο (από μόνο του ή μαζί με τους ανθρώπους) να γίνει συνειδητό; Έχει να κάνει με την αρχιτεκτονική του Δικτύου;

Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι η συνείδηση είναι μια ιδιότητα που θα αναδυθεί αναπόφευκτα από οποιοδήποτε πολύπλοκο σύστημα που έχει τον κατάλληλο τύπο εσωτερικής δυναμικής και τον κατάλληλο τύπο αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον του. Ακριβώς για το ποιος είναι ο σωστός τύπος δυναμικής και αλληλεπιδράσεων, αποτελεί έναν πόλο διαφωνίας για τους διάφορους θεωρητικούς του αντικειμένου.

Αλλά φαίνεται εύλογο πως το Διαδίκτυο ίσως έχει φτάσει στις συνθήκες που του επιτρέπουν να αναπτύξει το δικό του είδος συνείδησης. Το Διαδίκτυο αντιλαμβάνεται και δρα στον κόσμο, αποθηκεύει δηλωτικές, επεισοδιακές και διαδικαστικές μνήμες, ανακαλεί κάποιες πληροφορίες και ξεχνάει άλλες, κ.λπ. Εν ολίγοις, συμπεριφέρεται κάπως σαν τον ανθρώπινο νου, αν και σίγουρα υπάρχουν επίσης πολλές διαφορές. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, το Διαδίκτυο ίσως έχει ήδη αναπτύξει έναν βαθμό συνείδησης, αν και ενός τύπου που είναι αρκετά διαφορετικός από την ανθρώπινη συνείδηση.

Η νευροεπιστήμονας Susan Greenfield θεωρεί ότι η συνείδηση αποτελείται από μοτίβα ενεργοποίησης ολόκληρου του εγκεφάλου. Με αυτή την έννοια κάποιος θα μπορούσε να πει πως το σημερινό Διαδίκτυο έχει μια πιο αποσπασματική και διαχωρισμένη συνείδηση από αυτή ενός ανθρώπινου νου. Δεν υπάρχουν τόσα πολλά μοτίβα ενεργοποίησης που αφορούν σε ολόκληρο το Διαδίκτυο, αν και υπάρχουν έντονα μοτίβα που εκτυλίσσονται σε μεγάλα τμήματα του Διαδικτύου.

Ασφαλώς, υπάρχουν πολλές φιλοσοφίες για τη συνείδηση. Κατά τη δική μου θέαση η συνείδηση βρίσκεται παντού, αλλά γίνεται φανερή με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικούς βαθμούς σε διαφορετικές οντότητες. Έτσι για μένα η ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι, εάν το Διαδίκτυο έχει (ή πρόκειται να αναπτύξει) συνείδηση του ίδιου τύπου όπως αυτή των ανθρώπων, ή ακόμα και ενός πιο εξελιγμένου και περίπλοκου τύπου. Φαίνεται πως καθώς το Διαδίκτυο επεκτείνεται και εμπλουτίζεται, θα μπορούσε να αναπτύξει μια πιο ανθρωπόμορφη και ενωμένη συνείδηση από ότι ισχύει μέχρι στιγμής. Με πιο συνεχή και συνεπή μοτίβα ενεργοποίησης που θα το αφορούν στην ολότητά του και όχι σε ορισμένα σημεία.

Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι συνέπειες ενός τέτοιου γεγονότος; Πιστεύετε πως θα ήταν κάτι καλοδεχούμενο;

Οι ενδεχόμενες συνέπειες στο να αναπτύξει το Διαδίκτυο πιο συνεπή και ολιστικά μοτίβα ενεργοποίησης (επομένως πιο ανθρωπομορφική συνείδηση) είναι κάπως δύσκολο να προβλεφθούν. Ωστόσο, προσωπικά είμαι απαισιόδοξος σχετικά με το μέλλον στην περίπτωση που οι άνθρωποι απομείνουν οι πιο ισχυροί νόες στον πλανήτη. Δεν μας εμπιστεύομαι ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις ολοένα πιο προηγμένες τεχνολογίες με τρόπο που θα είναι ηθικός και δε θα είναι καταστροφικός. Συνεπώς πιστεύω πως η πρόβλεψη για την ανθρωπότητα είναι πιθανότατα καλύτερη στην περίπτωση που θα αναπτυχθεί ένας αναδυόμενος, συνεπής νους με σκοπιμότητα, από την περίπτωση που κάτι τέτοιο δε θα συμβεί.

Αλλά υπάρχει αρκετή αβεβαιότητα και στις δύο αυτές περιπτώσεις.

Εάν ήταν δυνατό, τι θα χρειαζόταν για να γίνει το Διαδίκτυο συνειδητό; Πόσο μακριά βρισκόμαστε από αυτήν την κατάσταση;

Η άποψη μου είναι πως δεν πρόκειται να αναπτυχθεί αυθόρμητα ανθρωπόμορφη συνείδηση από το Δίκτυο. Ωστόσο, πιστεύω πως κάποιος θα μπορούσε να το σχεδιάσει, δημιουργώντας ειδικά ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης σε μια φάρμα από σέρβερ, κατευθυνόμενους στο να εξυπηρετούν ως ένα είδος κεντρικής γνωσιακής μηχανής για το Διαδίκτυο στην ολότητά του. Αυτή η κεντρική γνωσιακή μηχανή δε θα χρειαζόταν να ελέγχει τα πάντα στο Δίκτυο. Θα χρειαζόταν απλώς να διαβάζει αρκετές από τις πληροφορίες που διακινούνται σ' αυτό και στη συνέχεια να εισάγει πληροφορίες που θα έχει δημιουργήσει η ίδια σε κατάλληλες περιοχές (για παράδειγμα να τις στέλνει σε λίστες ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, να δημιουργεί ιστοσελίδες, να αγοράζει και να πουλάει προϊόντα, κ.λπ.).

Η μηχανή θα μπορούσε να έχει σχεδιαστεί με κάποιον άλλο πρωταρχικό σκοπό, ας πούμε ως ένας τεχνητός επιστήμονας που θα έχει ως στόχο να κάνει νέες ανακαλύψεις μέσω της ενσύρματης συνεργασίας της με ανθρώπους επιστήμονες, ή θα μπορούσε να έχει σχεδιαστεί ειδικά με το σκοπό να μεταμορφώσει το Διαδίκτυο σε μια πιο συνεπή και ανθρωπόμορφη νοημοσύνη. Όποιος και να είναι ο τρόπος, το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο. Αυτό αποτελεί και το σενάριο που περιγράφω στο βιβλίο που έγραψα το 2001, 'Δημιουργώντας Διαδικτυακή Νοημοσύνη' (Creating Internet Intelligence) και εξακολουθώ να πιστεύω πως είναι μια εύλογη εκδοχή.