Επιστήμη versus Ηθική

Μια βραδινή μου επίσκεψη στον κινηματογράφο της γειτονιάς στάθηκε η αιτία να ενταθούν οι προβληματισμοί μου σχετικά με την κατεύθυνση που έχει πάρει η ξέφρενη επιστημονική «πρόοδος» και πως θα μπορούσε να διαμορφώσει την ζωή μας. Παρακολουθώ τακτικά και με έντονο ενδιαφέρον όλες τις επιστημονικές ανακαλύψεις και τις μοντέρνες πρακτικές οι οποίες ακολουθούνται η’ θα ακολουθηθούν τόσο στον ιατρικό όσο και στο βιολογικό τομέα και για τον λόγο αυτό δεν εντυπωσιάστηκα τόσο από το σενάριο της ταινίας όσο από την προοπτική της να γίνει πραγματικότητα στο μέλλον.

Η ταινία στην οποία αναφέρομαι, φέρει τον τίτλο «Το Νησί» και για όσους τυγχάνει να μην την έχουν δει αναφέρεται σε ένα κοντινό μέλλον στο οποίο, εφόσον έχει επιτευχθεί(και νομιμοποιηθεί) η δημιουργία κλώνων, (παρά)ιατρικές κλινικές παίρνοντας την άδεια των « νοσουντων » πελατών τους, θα παράγουν τον κλώνο τους έτσι ώστε όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή , να αποσπούν όργανα από το «αντίγραφο» για να τα μεταμοσχεύουν στους ασθενείς τους. Η διαδικασία αυτή φυσικά δεν γίνεται γνωστή στους πελάτες των αδίστακτων ιατρών, οι οποίοι έχουν την εντύπωση ότι τα όργανα της μεταμόσχευσης προέρχονται είτε από δότες ,είτε από ειδικές καλλιέργειες “ανθρωπίνων μελών” στις οποίες δεν παρεμβαίνει το στοιχείο της προσωπικότητας η΄ της ψυχικής συνειδητότητας. Με λίγα λόγια ,εάν π.χ. έχω πρόβλημα στην καρδιά ,πληρώνω τον ιατρό να μου δημιουργήσει τον κλώνο από το dna μου και να τον αναπτύξει μέχρι την στιγμή που θα τον «σφάξει»(όπως αναφέρεται κυνικά και στην ταινία) μεταμοσχεύοντας την καρδιά του για να ζήσω!

Όπως προανέφερα, το ενδεχόμενο της πραγματικής διάστασης που θα μπορούσε να έχει στο μέλλον μια τέτοια ανίερη πρακτική ,ήταν το στοιχείο που με έκανε να ανατριχιάσω και να προβληματιστώ. Αν εξαιρέσουμε την αισχρή, κακόγουστη έμμεση διαφήμιση πολυεθνικών προϊόντων τις οποίες λανσάρει σκανδαλωδώς και την μάλλον αδιάφορη σκηνοθεσία, είναι πολύ πιθανόν στο απώτερο μέλλον η ταινία αυτή ,όσον αφορά το κυρίως θέμα της, να χαρακτηριστεί προφητική. Οι ενδείξεις και οι προθέσεις της επιστήμης σε όσους παρακολουθούν έστω και επιδερμικά τα ιατρικά δρώμενα, δεν φαίνεται να αποτάσσουν το παραπάνω σενάριο. Χαρακτηριστικά θα αναφέρω 2-3 παραδείγματα τα οποία δημοσιεύθηκαν στον ημερήσιο τύπο:α. Ζευγάρι που έφερε στον κόσμο δίδυμα, δωρίζει το τρίτο έμβρυο(το οποίο δεν αναπτύχθηκε ποτέ) σε ανάδοχη μητέρα η οποία ,τοποθετώντας το στην μήτρα της ,αναλαμβάνει να το γεννήσει σαν δικό της. β. Μητέρα, η οποία έχει μια κόρη η οποία δεν είναι ικανή να κάνει παιδία, δέχεται και εμφυτεύει το σπέρμα του συζύγου της κόρης της για να γεννήσει το παιδί-εγγόνι της. γ. Γυναίκα 56 χρόνων μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης αποκτάει παρά την προχωρημένη-όσον αφορά την ικανότητα να γεννήσει-ηλικία της ένα υγιέστατο κοριτσάκι.

Τα παραπάνω παραδείγματα δεν έχουν άμεση σχέση με την κλωνοποίηση, έχουν όμως τις ίδιες νοσηρές επιδιώξεις : να μεταλλάξουν και να διαστρεβλώσουν την ευρυθμία και την ομαλότητα της φύσης. Τέτοιες παρόμοιες ιστορίες είναι πάμπολλες, απλώς παρέθεσα κάποια γεγονότα από μνήμης τα οποία μου είχαν προκαλέσει την εντύπωση. Και στις τρεις περιπτώσεις γινόμαστε αμήχανοι μάρτυρες μιας κατάφορης(και ανερμάτιστης θα προσέθετα)προσπάθειας, να ξεπεράσουμε η’ καλύτερα να καταπατήσουμε φυσικούς νόμους δείχνοντας για άλλη μια φορά πόσο ανερυθρίαστα, αδίστακτα μπορούν να θυσιάσουν οι άνθρωποι, ηθικές και νόμους ,πάνω στον βωμό του κέρδους.

Βεβαίως όταν γράφω για την ηθική στην οποία θα έπρεπε να υπακούνε κάποιοι ανεκδιήγητοι επιστήμονες, δεν αναφέρομαι μόνο σε αυτή η οποία μεταφέρει πάνω της μια θεολογική χροιά. Παρότι δεν δηλώνω άθεος, πιστεύω ότι οι νόμοι και οι συμβάσεις οι οποίες κατά περιόδους εμφανίσθηκαν και δυνάστευαν τους ανθρώπους αυτής της γης, ήταν προϊόν ανθρώπινης διεργασίας και σκοπός τους ήταν να διασφαλίσουν και να διαμορφώσουν όσο το δυνατόν μια ασφαλής και δημιουργική κοινωνία. Για να προσδώσουν ιδιαίτερη βαρύτητα στους νόμους αυτούς και για να τους καταστήσουν ενεργούς στις συνειδήσεις των πολιτών ,απέδωσαν μια θεολογική προέκταση αλλά και προέλευση, έτσι ώστε να περιορίσουν τον παρορμητικό χαρακτήρα του πλήθους και να τον συγκρατήσουν μέσα στα πλαίσια της εκάστοτε ορθότητας. Οι ηθικοί νόμοι όμως, σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, όσο αυστηροί και εάν ήτανε, πάντα συμβάδιζαν αρμονικά με την φυσική συνέπεια του κόσμου αυτού .Κανένας νόμος π.χ. δεν απαγόρεψε ποτέ σε κάποιον πολίτη να βραχεί από βρόχινο νερό η’ να φάει κρέας, ακόμα και εάν ίσως επηρεάσει την υγειά του αρνητικά , για τον απλούστατο λόγο ότι και στις δυο περιπτώσεις είναι, όπως συνηθίζουμε να λέμε ,πολύ “φυσικό” να συμβεί.

Η ίδια η φύση, όντας σαν μέρος αυτής, μας έχει προικίσει με ένα στοιχειώδες επίπεδο ορθής κρίσης και λογικής το οποίο ακόμα και εάν δεν υπάρχουν θεοί η’ νόμοι που να υποδεικνύουν το “ορθό” ,μας δίνει την ικανότητα να κρίνουμε σωστά η’ τουλάχιστον να “αισθανόμαστε” το παράλογο. Έτσι λοιπόν, όταν ακούω ότι μια γυναίκα θα γίνει μητέρα κοντά στα 60,καταπατοντας τις ασφαλιστικές δικλίδες της φύσης αλλά και του δικαιώματος του παιδιού να μεγαλώσει σε φυσιολογικές συνθήκες ανατροφής ,το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να συλλυπηθώ το δύσμοιρο βρέφος. Το ίδιο αισθάνομαι όταν διαβάζω για ένα ζευγάρι κωφάλαλων λεσβιών από την Αμερική, το οποίο όχι μόνο προτίθεται να αποκτήσει (με τεχνητά μέσα βεβαίως) ένα παιδί ,αλλά προς μεγάλη έκπληξη των ιατρών επιθυμεί το παιδί αυτό να αποκτήσει τα ίδια συμπτώματα με τις “μητέρες” του(δηλαδή να το κάνουν και αυτό κωφάλαλο)δηλώνοντας αναιδώς πως «-εμείς είμαστε ευτυχισμένες έτσι και αυτό θέλουμε και για το παιδί μας!». Σε τέτοιο σημείο μας έφτασε η περίφημη επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος, να αφήνουμε άτομα ανεύθυνα, υπερφίαλα, γεμάτα συμπλέγματα και ενοχές, να φτύνουν στο πρόσωπο της φύσης καταπατώντας κάθε στοιχειώδη ηθικό η’ φυσικό νόμο, μόνο και μόνο για να ικανοποιήσουν τα εγωιστικά τους θέλω, ακόμα και εάν πρόκειται για έναν ζωντανό οργανισμό.

Φυσικά σε καμία περίπτωση δεν μέμφομαι τις σπουδαίες ανακαλύψεις και εφευρέσεις που επιτεύχθηκαν τον προηγούμενο -συγκλονιστικό- αιώνα, καθώς και εγώ επικροτώ την προσπάθεια για την κατανόηση και αντιμετώπιση παγκόσμιων κινδύνων μέσω της τεχνολογίας και των παραγωγών της. Όμως όσον αφορά το κομμάτι της τεχνολογίας που ενέχει άμεσα ανθρώπινες πτυχές και θέτει σε κίνδυνο τον κοινωνικό ιστό, η παγκόσμια κοινότητα θα έπρεπε να είναι πολύ πιο προσεκτική και να έχει μακροπρόθεσμη λογική. Ο Α. Αϊνστάιν κάποτε είπε ότι «η εποχή μας είναι η εποχή των τελείων μέσων και των συγκεχυμένων σκοπών» και σίγουρα οι σκοποί του κάθε αντικειμένου είναι αυτοί που διαμορφώνουν την ευεργητική η’ όχι αντανάκλαση που θα έχει στην ανθρωπότητα. Χωρίς τις εξισώσεις του Αϊνστάιν ίσως να μην δημιουργούταν ποτέ η πυρηνική βόμβα ,όμως και χωρίς αυτές δεν θα πραγματοποιόντουσαν ποτέ τα όνειρα για μια διαστημική περιπλάνηση και αποίκιση στο διάστημα. Ακολούθως η κλώνοι, η τεχνητή γονιμοποίηση, το σπάσιμο του κώδικα του dna είναι στο χέρι μας να μας ωφελήσουν η’ να στραφούν εναντίων μας δημιουργώντας μια τερατόμορφη Χίμαιρα.

Πολύ ενδιαφέρουσα τόσο η προσέγγιση στο θέμα όσο και οι προβληματισμοί που θέτεις σχετικά με την ξέφρενη πορεία των βιολογικών και τεχνο-βιολογικών επιστημών.

Γνώμη μου είναι ότι τα 3 πρώτα παραδείγματα που παραθέτεις δεν είναι δα και τόσο προβληματικά, μιας και σε αυτά η επιστήμη "δε χρησιμοποιεί το χημικό οπλοστάσιό της" αλλά μηχανικές μεθόδους. Να σε πληροφορήσω, πως υπάρχουν ενδείξεις (πολύ σοβαρές μάλιστα) ότι η τεχνητή γονιμοποίηση γινόταν μάλλον από την εποχή της ευημερίας της αρχαίας Αιγύπτου (προφανώς όχι και με τη μεγαλύτερη επιτυχία).

Όσον αφορά στο παράδειγμα με τις ομοφυλόφιλες γυναίκες, προσωπικά θεωρώ την άποψή τους λάθος, μιας και προτιμούν μια κατά παραγγελίαν αναπηρία στους απογόνους τους.

Και πάλι, όλα τα παραπάνω δεν είναι αρκετά σε σχέση με όσα μας περιμένουν:
Ιάπωνες επιστήμονες κατάφεραν να αναπτύξουν συνθετική μήτρα. Εκεί τοποθετείται το ζυγωτό και μετά από την κανονική περίοδο κύησης η μήτρα ανοίγει και ο νέος οργανισμός γεννιέται. Αν μάλιστα δεις φωτό από τη μήτρα αυτή, σίγουρα θα θυμηθείς τους κάθετους γυάλινους κυλίνδρους που όλοι μας έχουμε δει σε έργα επιστημονικής φαντασίας...Μάλιστα, οι επιστήμονες κατάφεραν τη γέννηση ενός υγιέστατου μικρού προβάτου χρησιμοποιώντας την τεχνητή μήτρα.

Παρ'όλα αυτά, επέτρεψε μου να εκφράσω τις επιφυλάξεις μου. Από όσο μπορώ να ξέρω σύμφωνα με τα παγκόσμια δρώμενα η τεχνολογία της βιολογίας, τεχνο-βιολογίας, και βιοιατρικής μηχανικής όλες αυτές οι τεχνολογίες δεν βρίσκονται παρά σε εμβρυακό στάδιο ανάπτυξης (τουλάχιστο πριν φτάσουμε "στο Νησί".

Όσον αφορά στο θέμα της ταινίας οι περισσότεροι επιστήμονες, πλέον, έχουν αποστραφεί από την προσπάθεια για μια πλήρη ανθρώπινη κλωνοποίηση -τόσο λόγω αποτυχιών , όσο και λόγω βιο-ηθικών συνθηκών- και έχουν στραφεί προς την κλωνοποίηση αλλά και βιο-μηχανική δημιουργία οργάνων!
Ναι, μεμονωμένων οργάνων. Αν η ανάπτυξη του τομέα αυτού δε σταματήσει, τα παιδιά σου δεν πρόκειται να ανησυχήσουν για προβληματικά όργανα! Είτε αυτά θα έχουν δημιουργηθεί μετά από κλωνοποίηση δικών τους οργάνων, είτε θα έχουν δημιουργηθεί από συνθετικό υλικό , είτε με κράμα των δύο μεθόδων.

Όπως δήλωσε και ο πρύτανης του Πανεπιστημίου της Περούτζια, πρωτοπόρος σε θέματα γενετικής μηχανικής "Η κλωνοποίηση ανθρώπινου όντως δεν είναι απλά μη ηθική αλλά και πολύ δύσκολη, πολύ αμφιβόλων αποτελεσμάτων και φυσικά πανάκριβη!"


Κλείνοντας, προσωπικά δεν μπορώ να πω ότι ανησυχώ για το συγκεκριμένο κομμάτι των βιολογικών επιστημών αυτή τη χρονική περίοδο. Προς το παρόν λίγα πράγματα έχουν γίνει , και μάλιστα -λόγο κόστους και ολιγοχρησιμότητας- χωρίς ιδιαίτερης σημασίας για την πορεία του ανθρώπινου είδους με αποτέλεσμα στον τομέα αυτό να είναι μια απλά πολλά υποσχόμενη επιστήμη…

Δε μπορώ να κρατήσω το μυαλό μου μακριά από άλλα περίεργα παρακλάδια της που αυτή τη στιγμή με απασχολούν πολύ πιο άμεσα και σε πολύ πιο μεγάλο βαθμό (όπως πχ. η βιολογική μηχανική τροφίμων υλών

Δεν θα διαφωνήσω μαζί σου στις παραπάνω διατυπώσεις .Ασφαλώς η προοπτική της εξέλιξης και αξιοποίησης των τεχνικών της κλωνοποίησης η’ ακόμα και της εμφύτευσης μελών στην συμβατική ιατρική φαντάζει αδύνατη. Τα πειράματα και αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η κλωνοποίηση έχει σε πολλά ακόμα στάδια να δοκιμαστεί ώστε στο μέλλον να εδραιωθεί και να νομιμοποιηθεί η εφαρμογή της τόσο σε ανθρώπινο όσο και σε επιστημονικό επίπεδο. Προσωπικά όμως πιστεύω ότι η ιατρική και οι εφάμιλλες επιστήμες της δεν έχουν άλλη επιλογή από την ολοκλήρωση της προσπάθειας αυτής. Είναι μια σπουδαία ανακάλυψη η οποία αποτελεί πεπρωμένο της ανθρωπότητας, η οποία θα επιφέρει τεράστιες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές. Το αληθινό ερώτημα δεν είναι το «εάν» θα πραγματοποιηθεί μια τέτοια ιστορική μεταβολή στoν τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζαμε τους νόμους και τις επιπτώσεις της Φύσης, αλλά το «πότε». Το άλλοθι του «απίθανου»,του «αδύνατου» σε πολλές περιπτώσεις δεν φάνηκε δυνατό να περιορίσει την ξέφρενη, ενδελεχή προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει τον ίδιο του τον εαυτό.

Στην παγκόσμια ιστορία έχουν καταγραφεί ,όχι λίγες φορές ,στιγμές στις οποίες ο άνθρωπος αδυνατούσε να αντιληφθεί τις πραγματικές διαστάσεις των δυνατοτήτων του. Θα αναφέρω 2-3 παραδείγματα στα οποία άντρες που έχουν γράψει ιστορία, ο καθένας στον τομέα του, διαψεύσθηκαν οικτρά από την μετέπειτα εξέλιξη των πραγμάτων τα οποία έψεξαν :
- Ο Ναπολέων απευθυνόμενος στον Robert Fultons (κατασκευαστή και εφευρέτη των ατμόπλοιων) φέρεται να λέει απαξιωτικά : «Σχεδιάζεις να φτιάξεις ένα πλοίο που θα πλέει ενάντια στον αέρα και τα κύματα, ανάβοντας φωτιά κάτω από το κατάστρωμα ;Δεν έχω καιρό να ακούω τέτοιες αηδίες!»
- Παρόμοια επικριτική στάση διατηρεί χρόνια αργότερα(1902) ο μαθηματικός –φυσικός - αστρονόμος Simon Newcomb όταν καλείται να πει την γνώμη του για τις πρώιμες τότε αεροπορικές πτήσεις : «Η πτήση με μηχανές που είναι βαρύτερες από τον αέρα, είναι μη πρακτικό και ανούσιο αν όχι κάτι το εντελώς αδύνατον να συμβεί.» Η συνεχεία γνωστή από όλους και το πόσο επηρέασε εκτός των άλλων και γεωπολιτικά την υφήλιο.
- Σε έναν νεώτερο ,πάμπλουτο και πασίγνωστο άνθρωπο, που άλλαξε για πάντα την σχέση μας με τους κομπιούτερ και τον ψηφιακό κόσμο, ανήκει η παρακάτω δήλωση, η οποία έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 80 σχετικά με το μέλλον της πληροφορικής : «Κανένας δεν θα χρειαστεί πάνω από 637 kilobyte μνήμης στον προσωπικό του υπολογιστή.»Ο Bill Gates δεν θα μπορέσει ποτέ να διαψευστεί ξανά πιο ολοκληρωτικά στην ζωή του.
Η σύγκριση φυσικά των παραπάνω επιτευγμάτων με τις τωρινές προκλήσεις της ανθρωπότητας ,πρέπει να τεθεί κάτω από την κατάλληλη κλίμακα των γεγονότων. Η ουσία είναι μια :Η κλωνοποίηση και η ολική η’ μερική αντικατάσταση ανθρωπίνων μελών αργά η’ γρήγορα θα αποτελέσει πραγματικότητα και οι αλλαγές που θα προκαλέσει κυρίως σε κοινωνικό επίπεδο θα είναι τρομακτικές, δημιουργώντας κυριολεκτικά νέες τάξεις ανθρώπων και κοινωνικές διαβαθμίσεις(ίσως μου δοθεί η ευκαιρία στο μέλλον να γίνω πιο αναλυτικός σε αυτό το σημείο).

Όσον αφορά το σκέλος της τεχνολογίας τροφίμων και τις επιπτώσεις που τείνει να δημιουργήσει στην παγκόσμια αγορά ,συμφωνώ ότι είναι ένα ιδιαίτερα σοβαρό θέμα που ήδη υφίσταται ,το οποίο όμως επιδέχεται ποικίλλων μορφών κριτικής. Η θέση και η προοπτική κάτω από τις οποίες επιδιώκει κάποιος να μελετήσει το θέμα αυτό, μπορεί να οδηγήσει σε συμπεράσματα τα οποία ξεφεύγουν από την πραγματική τους υπόσταση.

Για να το συγκεκριμενοποιήσω λίγο, το πρόβλημα που θεωρώ ότι έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα ,απ’ όλη την πρακτική των «νέων τύπων τροφής»,είναι οι ολοένα και πιο έντονες φήμες που ακούγονται παγκοσμίως για την «συνομωσία των φαρμακευτικών εταιριών».Σύμφωνα με αυτήν την φρικιαστική θεωρία, εταιρίες που παράγουν και διοχετεύουν τροφές στην αγορά και παράλληλα διαχειρίζονται φαρμακευτικό υλικό, εμπλουτίζουν με τέτοια υλικά τα προϊόντα τους(κρέμες μωρών, σνακ, γάλα, κτλ) έτσι ώστε να διαμορφώνουν τους μελλοντικούς πελάτες τους .

Προσωπικά όσον αφορά τις φήμες και τις εκάστοτε συνομωσίες που διοχετεύονται στην δημοσιότητα, διατηρώ πάντα μια επιφυλακτική στάση. Γνωρίζοντας την σαρωτική γοητεία που ασκεί στις μάζες κάθε τι το κρυφό –αμαρτωλό -σκανδαλώδες, οφείλω να διαφυλάττω τις αμφιβολίες μου. Δεν είναι ότι δεν πιστεύω στην ικανότητα κάποιων ανθρώπων να συνωμοτήσουν ,απλά πιστεύω ότι καμία συνομωσία δεν είναι δυνατόν να μην καταλυθεί (αργά η’ γρήγορα) από τους ίδιους ανθρώπους που συμμετάσχουν σε αυτή .Το γεγονός ότι μια εταιρία τροφίμων-φαρμακευτικών ειδών, ‘ποτίζει’ με παθήσεις τους καταναλωτές της έτσι ώστε στο μέλλον να τους πλασάρει και τα υπόλοιπα ‘προϊόντα’ της ,σαν σενάριο δεν μου φαίνεται υπερβολικό η’ απίθανο(έτσι κι αλλιώς πολλές ενδείξεις θα μπορούσαμε να καταθέσουμε και τα συμφέροντα της παγκόσμιας βιομηχανίας τροφίμων-φαρμακων είναι τεράστια) όμως βασίζομαι προς το παρόν στην εντιμότητα και την ευσυνειδησία των υπευθύνων. Το μέλλον θα δείξει…

Η παραγωγή και η καλλιέργεια μεμονωμένων οργάνων θα μπορούσε να ήταν μιά πολύ καλή λύση όταν εφαρμοσθεί. Δέν υπάρχει αμφιβολία οτι όλες οι αγωνιώδες αναζητήσεις απο άρρωστους και ετοιμοθάνατους για μοσχεύματα που δέν βρίσκονται θα μειωθούν σημαντικά. Αρκεί τα παραγμένα όργανα μόλις μπούν στο ανθρώπινο σώμα να λειτουργούν εξίσου καλά με τα φυσιολογικά του όργανα. Έχουν ήδη γίνει κάποια βήματα με ανθρώπους που ζούν με τεχνητές καρδιές.
Όσο για την κλωνοποίηση και καλλιέργεια ανθρώπων για το εμπόριο και την χρήση των οργάνων τους είναι κάτι το εγκληματικό και ολοκληρωτικά απαράδεκτο μόνο στην ιδέα του. Γενικά η κλωνοποίηση ανθρώπων είναι απορριπτέα απο την στιγμή που ο κλωνοποιημένος άνθρωπος θα δημιουργήσει πολλά προβλήματα στην κοινωνία και θα είναι πολύ δύσκολη η φυσιολογική του ένταξη.