- Ηράκλειτος ο Σκοτεινός - .-= Η ΣΟΦΙΑ =-.
της ενέργειας από μια πρωταρχική ουσία-δύναμη στην Ινδική θεωρεία
των Sankhya. Το σύστημα που εισηγούνται είναι πιο τέλειο και ικανοποιητικό.
Αρχίζει με την αρχέτυπη ή βασική ενέργεια, mula prakriti, εξελίσσεται
με την ανάπτυξη και αλλαγή σε πέντε διαδοχικά στοιχεία.
Ο Αιθέρας, κι όχι το Πυρ, είναι το πρώτο στοιχείο, που αγνοήθηκε από
τους Έλληνες, αλλά ξανα-ανακαλύφθηκε από την σύγχρονη Επιστήμη
[και τώρα το ξανα-αρνούνται, αν και δεν φαίνεται να είναι
αναμφισβήτητο ή τελικό], μετά ακολουθεί ο αέρας, το πυρ, η πύρινη
ακτινοβόλα και ηλεκτρική ενέργεια, το νερό, η γη/χώμα, το υγρό
και στερεό.
Ο Sankhya όπως και ο Αναξιμένης, βάζει τον Αέρα
πρώτον στα 4 στοιχεία που και οι Έλληνες παραδέχονται αν και
δεν τον τοποθετούν όπως εκείνος σαν πρώτο στοιχείο στην αρχέτυπη
ουσία, κι επομένως διαφέρει από την τάξη του Ηρακλείτου. Αλλά
προσδίδει στο στοιχείο του πυρός την δημιουργική λειτουργία όλων
των σχημάτων, -καθώς και η Agni στις Βέδες να είναι ο μέγας τέκτονας
των κόσμων, - και εδώ τουλάχιστον συμπίπτει η σκέψη του.
Επειδή το
πυρ είναι ως ενεργητικό στοιχείο πίσω από κάθε σχηματισμό και
μεταλλαγή γι’ αυτό και ο Ηράκλειτος πρέπει να έχει προτιμήσει το Πυρ
ως σύμβολό και υλικό αντιπρόσωπο του Ενός.
Να θυμηθούμε σε αυτή τη σχέση πόσο μακριά έχει φτάσει η σύγχρονη
Επιστήμη για να δικαιολογήσει τους αρχαίους διανοούμενους, με τη
σπουδαιότητα που δίνει στον ηλεκτρισμό και στις ραδιενεργές
δυνάμεις- το Πυρ και ο κεραυνός του Ηρακλείτου,
η Ινδική τριπλή Agni- στο σχηματισμό των ατόμων και στην μεταμόρφωση της ενέργειας.
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
Επέτρεψε μου λοιπόν να κάνω λίγα σχόλια σχετικά με το ιερό ΠΥΡ.
Σύμφωνα λοιπόν με τον μύστη Νεοπλατωνιστή αλλά και Νεοπυθαγόριο Πλούταρχο το ΠΥΡ διακρίνεται
1. Στο ΕΝ αθάνατο ΠΥΡ, το οποίο πολλοί από τους αρχαίους προσωποποιούν με τον Ήλιο
2. Το επίγειο ΠΥΡ το οποίο είναι εικόνα του ουράνιου και διατηρείται από τους ανθρώπους εντός των ναών φέροντας το όνομα ΙΕΡΟ ΠΥΡ, εκδηλώνοντας την Θεία παρουσία. Εκεί οι ιερείς οφείλουν να το κρατούν άσβεστο διαρκώς. Το ΠΥΡ είναι σύμβολο της ψυχής η οποία ζωογονεί διαρκώς το σώμα.
Η ιερότητα του ΠΥΡΟΣ ήταν διαδεδομένη στις περισσότερες ιερατικές σχολές.
Οι Πέρσες για παράδειγμα θεωρούσαν έγκλημα να σβηστεί το ιερό πυρ. Εάν σβήνονταν με νερό προξενούσε πόλεμο ανάμεσα σε δύο ιερά στοιχεία. Για αυτό τον λόγω η φωτιά σβήνονταν μόνο με άμμο. Οι ιερείς δεν πλησίαζαν το ΠΥΡ δίχως να φορούν στο στόμα ένα πέπλο . Στα Μιθραικά μυστήρια ο μύστης που είχε ως καθήκοντην επίβλεψη συντήρησης της αιώνιας φλόγας ήταν ο «Πατέρας». Η φωτά δεν έπρεπε επίσης να μολυνθεί με την καύση πτωμάτων κάτι που γίνεται κατά κόρον στην Ανατολή, αλλά ούτε έπρεπε να καίγονται χλωρά ξύλα διότι ο καπνός προκαλούσε συσκότιση του ιερού Πυρ.
Στην Αίγυπτο επίσης θεωρούνταν αποτρόπαιο έγκλημα η ρήξη πτωμάτων στην φωτιά.
Στην Ρώμη αντίστοιχα το Ιερό Πυρ διατηρούνταν από τις Βασταλίδες αντίστοιχες των Εστιάδων παρθένων της Ελλάδος, στο Ναό της θεάς Εστίας. Έπρεπε να ανάψουν το ιερό ΠΥΡ με την τριβή δύο ράβδων προερχόμενων από ένα καθαγιασμένο δένδρο.
Στους Ιουδαίους το Άγιο των Αγίων ήταν διαχωρισμένο από τον υπόλοιπο ναό. Το ΠΥΡ έπρεπε αν διατηρείται επί του Βωμού σε χρυσό λυχνοστάτη στο οποίο έκαιγαν διαρκώς επτά λύχνοι τροφοδοτούμενοι με λαδί. Αν το ιερό πυρ έσβηνε επέσυρε την οργή του Θεού. Λέγεται ότι το πρώτο πυρ έπεσε με κεραυνό την ημέρα των εγκαινίων του Ναού του Σολόμωντος.
«Η γνώση της άγνοιας είναι η αρχή της σοφίας»
Αλλά και πόση αλήθεια στα λόγια σου!
Τα σχόλια/στοιχεία σου είναι οπωσδήποτε κατατοπιστικά
και συμπληρωματικά στην όλη μελέτη.
Με τα όσα κατέθεσες για μια άλλη φορά φανερώνεται πως και
άλλοι λαοί/παραδόσεις συγκλίνουν σε κύρια/ουσιώδη σημεία,
για να αμβλυνθούν σε κάτι λεπτομέρειες από όπου γεννώνται κάτι «αιρέσεις».
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
διάκριση που η Ινδία αναγνώρισε στον Kapila, τον μέγα αναλυτικό
διανοούμενο, στη διάκριση μεταξύ της Φύσης και των κοσμικών της
στοιχείων, τα εικοσιτέσσερά της tattwas που σχηματίζουν τα
υποκειμενικά και αντικειμενικά χαρακτηριστικά της Φύσης,
και μεταξύ Φύσης και Συνείδησης, δηλαδή Συνείδησης-Ψυχής
και Φύσης-Ενέργειας. Επομένως ενώ στοn αιθέρα των Sankhya,
η φωτιά και τα υπόλοιπα δεν είναι παρά μόνο στοιχεία της
υποκειμενικής εξέλιξης της Φύσης, τα εξελικτικά χαρακτηριστικά
της αρχέτυπης φύσης, οι πρώτοι Έλληνες δεν μπορούσαν να πάνε πίσω
από αυτά τα χαρακτηριστικά και να φτάσουν στην ιδέα μιας
καθαρής/αγνής ενέργειας, ούτε μπορούσαν να εξηγήσουν την
υποκειμενική της πλευρά.
Το πυρ του Ηρακλείτου έχει ένα ταυτόχρονο καθήκον, και για την αρχέτυπη ουσία
κάθε Ύλης, αλλά και για τον Θεό και Αιωνιότητα. Αυτό το δίλημμα με
την Φύση-Ενέργεια και η αποτυχία των Ελλήνων αντιληφθούν τις σχέσεις
της Φύσης-Ενέργειας με την Ψυχή, εξακολουθεί να είναι πρόβλημα και
για την σύγχρονη επιστημονική σκέψη, και βρίσκομε κι εκεί την ίδια
προσπάθεια που θέλει (η επιστήμη) να ταυτίσει κάποιο αρχικό στοιχείο της Φύσης-
τον αιθέρα ή τον ηλεκτρισμό- με την αρχέτυπη Ενέργεια.
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
από κάποιο είδος εξελικτικής αλλαγής εκ της αρχέτυπης ουσίας ή ενέργειας,
είναι κοινή μεταξύ των πρώτων Ελλήνων και των Ινδικών συστημάτων, διαφέρει
εν τούτοις στη φύση της αρχέγονης φύσης.
Η διαφορά του Ηρακλείτου, με τους άλλους Έλληνες σοφούς, είναι η ιδέα του
για την ανιούσα και κατιούσα οδό, ένα και το αυτό στην κάθοδο και στην επιστροφή.
Αυτή η ιδέα αντιστοιχεί στην Ινδική του nivritti και pravritti, την διπλή κίνηση
της Ψυχής και Φύσης, pravritti η κίνηση προς τα έξω και εμπρός,
nivritti η κίνηση όπισθεν και εντός.
Οι Ινδοί διανοούμενοι ασχολήθηκαν με το διπλό στοιχείο μέχρι εκεί
που αγγίζει την δράση της ατομικής ψυχής καθώς εισέρχεται μέσα στη
πορεία της Φύσης και αποσύρεται από αυτήν. Αλλά πάλι είδαν μια
παρόμοια, μια περιοδική κίνηση εμπρός και πίσω, από την ίδια
τη Φύση, που οδηγεί σε έναν εσαεί-επαναλαμβανόμενο κύκλο
δημιουργίας και διάλυσης, υποστήριζαν την ιδέα του περιοδικού pralaya.
Η θεωρία του Ηρακλείτου φαίνεται να απαιτεί ένα ανάλογο/παρόμοιο φινάλε.
Διαφορετικά πρέπει να υποθέσουμε πως η καθοδική ροπή, άπαξ εν κινήσει,
έχει πάντα τον έλεγχο επί της ανοδικής κίνησης ή πως ο κόσμος
αιωνίως σχηματίζεται από την αρχέτυπη ουσία και αιωνίως επιστρέφει
σε αυτήν αλλά τω όντι ποτέ δεν επιστρέφει.
Τα Πολλά είναι, τότε, αιώνια όχι μόνο σε ισχύ εκδήλωσης,
αλλά και στο πραγματικό γεγονός της εκδήλωσης.
Είναι πιθανόν ο Ηράκλειτος να σκεφτόταν έτσι, αλλά δεν
είναι το λογικό συμπέρασμα της θεωρίας του, αντιφάσκει
στην καταφανή εισήγηση του συμβολισμού του περί της οδού
που συνεπάγεται ένα σημείο εκκίνησης και ένα σημείο
επιστροφής, κι έχομε επίσης την ευκρινή δήλωση των Στωικών
πως πίστευε (ο Ηράκλειτος) στην θεωρία της εκπύρωσης, μια
βεβαίωση που θα την αρνιόμασταν με δυσκολία, αν η ιδέα της
εκπύρωσης δεν ήταν ευρέως/γενικά αποδεκτή ως διδαχή του Ηρακλείτου.
Οι σύγχρονες διαφωνίες που ο κος Ranade αφηγήθηκε λεπτομερώς
είναι βασισμένες σε παρανοήσεις.
Η βεβαίωση του Ηρακλείτου δεν είναι απλά πως το Ένα είναι πάντοτε
Πολλά, τα Πολλά πάντοτε Ένα, αλλά με τα δικά του λόγια
«Από τα πολλά το Ένα και από το Ένα τα πολλά.»
Η τοποθέτηση του Πλάτωνα πάνω στη σκέψη
«η πραγματικότητα είναι εξ ίσου πολλά και ένα,
και στη διαίρεσή της (η πραγματικότητα) πάντα ενώνεται»,
δηλώνει την ίδια ιδέα με διαφορετική γλώσσα. Εννοεί ένα διαρκές
ρεύμα και αντίθετο ρεύμα αλλαγής, την ανωφέρεια και κατωφέρεια της
οδού, και θα υποθέταμε πως, καθώς το Ένα με την καθοδική αλλαγή
γίνεται ολοσχερώς το «Παν» στην καθοδική πορεία του, εν τούτοις
παραμένει αιωνίως το Ένα αείζωο Πυρ, έτσι που το Παν με την ανοδική
αλλαγή θα κατέφευγε ολοσχερώς στο Ένα και εν τούτοις ουσιαστικά
υπάρχει,εφόσον μπορεί να επιστρέφει με διαφορετική ύπαρξη
εξ αιτίας της επανάληψης της καθοδικής κίνησης.
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
είναι μια διαδικασία εξέλιξης και εντύλιξης, -σαν την Ινδική λέξη, srishti=δημιουργία,
που σημαίνει απελευθέρωση ή εμφάνιση στην επιφάνεια εκείνου που ήταν απόκρυφο-
και πως η εκπύρωση καταστρέφει τα υπάρχοντα σχήματα, αλλά όχι και το στοιχείο της πολλαπλότητας.
Γιατί αν γινόταν αυτό τότε δεν θα υπήρχε καθόλου συνοχή στην θεωρία
του Ηρακλείτου περί περιοδικής εκπύρωσης, μάλλον είναι η απόλυτη
λογική του συστήματός του, η ανώτερη έκφραση αλλαγής.
Εάν είναι ο νόμος της Αλλαγής που προσδιορίζει την εξέλιξη και
εντύλιξη της μιας ανοδικής και καθοδικής οδού, ο ίδιος νόμος
θριαμβεύει σε όλη τη διάρκεια του μονοπατιού δια μέσω όλων των
βημάτων του και των επιστροφών του, σε όλες τις μύριες επαφές του
χείλους της οδού. Υπάρχει πανταχού ο νόμος της συναλλαγής και επαφής, -η «αμοιβή».
Το ενιαίο και η πολλαπλότητα έχουν σε κάθε στιγμή αυτή την δραστήρια
σχέση μεταξύ τους. Το Ένα, διαρκώς, συναλλάσσεται με τα πολλά,
έχει δοθεί αυτό το χρυσό, έχεις αντί αυτού τα προϊόντα/αγαθά,
αλλά στη πραγματικότητα έχουν τόση αξία όση κι ο χρυσός.
Τα πολλά συναλλάσσουν εαυτούς διαρκώς με το Ένα, αυτά τα αγαθά
δίδονται, εξαφανίζονται, καταστρέφονται, λέμε, αλλά στη θέση του
υπάρχει το χρυσό, η αρχική ουσία/ενέργεια στην αξία των αγαθών.
Βλέπεις τον ήλιο και νομίζεις πως είναι ο ίδιος, πάντοτε, ήλιος
αλλά τω όντι είναι ένας νέος ήλιος που ανατέλλει καθημερινά,
επειδή είναι το διαρκές δόσιμο του εαυτού του Πυρός σε αντάλλαγμα
των βασικών αγαθών που αποτελούν τον ήλιο ο οποίος διατηρεί το σχήμα του,
την ενέργειά του, την κίνησή του, όλα του τα μέτρα.
Η επιστήμη μας δείχνει πως αυτό είναι αλήθεια για όλα τα πράγματα,
και για παράδειγμα το ανθρώπινο σώμα που είναι πάντοτε το ίδιο αλλά
διατηρεί τη φαινομενική του ταυτότητα μόνο με μια διαρκή αλλαγή.
Υπάρχει μια διαρκής καταστροφή, κι εν τούτοις δεν υπάρχει
καταστροφή. Η ενέργεια διανέμει εαυτήν, αλλά ποτέ δεν
διασκοπίζεται/σπαταλιέται, η αλλαγή και η ανάλλαχτη διατήρηση
της ενέργειας στην αλλαγή, είναι ο νόμος, και όχι καταστροφή.
Εάν αυτός ο κόσμος της πολλαπλότητας καταστραφεί, τελικά, από το
Πυρ, εν τούτοις δεν υπάρχει τέλος και δεν καταστρέφεται, αλλά
ανταλλάσσεται με το Πυρ. Επί πλέον, υπάρχει συναλλαγή μεταξύ όλων
αυτών των γίγνεσθαι που αυτά τα γίγνεσθαι είναι οι τόσες πολλές
ενεργές αξίες του Όντος, αγαθά που είναι η ορισμένη αξία και το
μέτρο του συμπαντικού χρυσού. Το Πυρ παίρνει από την δική του ουσία
από το ένα σχήμα και το δίνει σε ένα άλλο, αλλάζει μια προφανή αξία,
αλλά η ουσία/ενέργεια παραμένει η ίδια και η νέα αξία είναι αντίστοιχη
του παλιού,- έτσι όπως όταν (το Πυρ) μετατρέπει το υγρό καύσιμο σε
καπνό και στάχτη.
Η σύγχρονη Επιστήμη με μια ακριβέστερη γνώση του τι συμβαίνει
σε αυτή την συγκεκριμένη αλλαγή, επιβεβαιώνει το συμπέρασμα
του Ηρακλείτου.
Είναι ο νόμος της διατήρησης της ενέργειας.
Βασικά, το δραστήριο μυστικό της ζωής είναι εκεί, η ζωή είτε υλική
ή νοητική ή απλά ενεργή υποβαστάζει εαυτήν με την διαρκή αλλαγή και
συναλλαγή.
Εν τούτοις η αναφορά του Ηρακλείτου μέχρι εδώ δεν είναι
ικανοποιητική.
Το μέτρο, η αξία της ανταλλάξιμης ενέργειας παραμένει ανάλλαχτη
ακόμη κι όταν το σχήμα αλλοιώνεται,
αλλά γιατί θα έπρεπε επίσης
τα κοσμικά προϊόντα που έχομε, αντί του συμπαντικού χρυσού,
να είναι ορισμένα και κατά κάποιο τρόπο αμετάλλαχτα;
Ποιά είναι η εξήγηση, πώς γίνεται αυτή η αιωνιότητα των αρχών και
στοιχείων και ειδών των συνδυασμών και αυτή η εμμονή και επανάληψη
των ιδίων σχημάτων που παρατηρούμε στο σύμπαν;
Γιατί, σε αυτή τη διαρκή κοσμική ροή, θα έπρεπε τελικά το παν να παραμένει το ίδιο;
Γιατί θάπρεπε ο ήλιος, αν και πάντοτε καινούριος, να είναι, για
πρακτικούς σκοπούς ο ίδιος ήλιος;
Γιατί θάπρεπε η ροή/κίνηση να είναι, καθώς μας βεβαιώνει ο
Ηράκλειτος,
η ίδια ροή αν και είναι άλλη και είναι άλλα ύδατα
που ρέουν;
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
Ήταν για αυτό που ο Πλάτωνας εισήγαγε το αιώνιο ιδανικό επίπεδο των
καθορισμένων ιδεών, με το οποίο φαίνεται να εννοούσε ταυτοχρόνως
μια αρχέτυπη αληθινή-ιδέα και ένα αρχέτυπο ιδανικό
σχήμα για όλα τα πράγματα.
Μια ιδεαλιστική φιλοσοφία Ινδικού τύπου, θα μπορούσε να
πει πως αυτή η ενέργεια, η Shakti που την αποκαλούμε Πυρ, είναι μια
συνείδηση που διαφυλάττει με την ενέργειά της, το αρχέτυπο σχήμα
ιδεών της και τα αντίστοιχα σχήματα των πραγμάτων.
Αλλά ο Ηράκλειτος μας δίνει μια άλλη εξήγηση, όχι ακριβώς
ικανοποιητική, ωστόσο εμβριθή και γεμάτη εισηγητικής αλήθειας.
Περιέχεται στις καταπληκτικές του φράσεις για τον πόλεμο και
δικαιοσύνη και την ένταση και τις Ερινύες που καταδιώκουν τον
παραβάτη των μέτρων.
Είναι ο πρώτος διανοούμενος που είδε τον κόσμο,
ολοσχερώς, με τις συνθήκες της Ισχύος.
Ποιά είναι η φύση αυτής της συναλλαγής;
Είναι σύγκρουση, έρις, πόλεμος!
Ποιός είναι ο κανόνας και το αποτέλεσμα του πολέμου;
Είναι δικαιοσύνη.
Πώς ενεργεί αυτή η δικαιοσύνη;
Με μια δίκαιη πίεση και αποζημίωση των δυνάμεων που παράγουν
την αρμονία των πραγμάτων και επομένως, συμπεραίνομε,
την σταθερότητά τους.
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
«Όλα τα πράγματα γίγνονται σύμφωνα με τη σύγκρουση»
«Το να γνωρίζεις πως αυτή η σύγκρουση είναι δικαιοσύνη»,
αυτά είναι τα κύρια/αυθεντικά του αποφθέγματα σε αυτό το ζήτημα.
Με πρώτη ματιά δε αντιλαμβανόμαστε γιατί η συναλλαγή να είναι
σύγκρουση, μοιάζει περισσότερο με εμπόριο.
Αγώνας υπάρχει, αλλά γιατί να μην υπάρχει και η ειρηνική και εκούσια
συναλλαγή;
Ο Ηράκλειτος δεν προτιμάει κανένα από αυτά, όχι ειρήνη!
Θα συμφωνούσε με τον σύγχρονο ορθολογιστή πως το ίδιο το εμπόριο
δεν είναι παρά ένα παράρτημα του Πολέμου. Είναι αλήθεια πως υπάρχει
συναλλαγή, -χρυσό για προϊόντα,- προϊόντα για χρυσό αλλά η ίδια η
συναλλαγή και όλες οι καταστάσεις της, κυβερνώνται από ένα ισχυρό,
βίαιο καταναγκασμό του συμπαντικού Πυρός.
Κι αυτό είναι το τι εννοεί με τις Ερινύες που καταδιώκουν τον ήλιο.
«Από φόβο για εκείνον» λένε τα Ουπανισάντ
«ο αέρας φυσάει...και ο θάνατος τρέχει».
Και μεταξύ όλων των υπάρξεων υπάρχει μια διαρκής δοκιμασία αντοχής.
Από αυτόν τον πόλεμο υπάρχουν, με αυτόν τον πόλεμο τα μέτρα τους
διατηρούνται. Βλέπομε πως έχει δίκιο, συνέλαβε το αρχικό
χαρακτηριστικό της κοσμικής Φύσης.
Το παν εδώ είναι μια σύγκρουση δυνάμεων και από αυτή τη σύγκρουση
τα αγωνιζόμενα πράγματα όχι μόνο γεννώνται αλλά και διατηρούνται στην ζωή.
Αυτή που σας μιλάει από το...μέλλον
Δεν είναι κακό να δούμε και μιαν άλλη ενδιαφέρουσα άποψη-ερμηνεία.
Σύμφωνα λοιπόν με το "ΛΕΞΙΚΟΝ ΚΑΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΟΝ ΙΛΙΑΔΟΣ ΚΑΙ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ", του Απολλώνιου του Σοφιστού (εκδόσεις ΗΛΙΟΔΡΟΜΙΟΝ σε επιμέλεια Γιώργου Λαθύρη), κατά τον Ησύχιο, ο πόλεμος είναι ομηρική λέξη και σημαίνει ο τα πάντα διοικών λόγος.
Κατά συνέπεια, πόλεμος πατήρ πάντων σημαίνει ο λόγος εκ του οποίου τα πάντα προέρχονται.
Αναπόφευκτα φέρνει κανείς στο νου το κατοπινώτερο εν αρχή ην ο λόγος...
Δεν είναι δύσκολο λοιπόν να υποθέσει κανείς (με βάση την ερμηνεία αυτή) οτι ο σπουδαίος φιλόσοφος δεν εξυμνεί τον πόλεμο αλλά εννοεί τον πατέρα - λόγο, άποψη απείρως βαθύτερη και φιλοσοφικώτερη.
Περισσότερα για το βιβλίο, τον εκδότη και την παραπάνω ερμηνεία, στα
http://users.forthnet.gr/ath/heliodromion/bapollonios.htm
και
http://users.forthnet.gr/ath/heliodromion/omiliaapollonios.htm
Να συμπληρώσω και εγώ κάτι.
Σε ένα απόφθεγμά του ο Ηράκλειτος λέει ότι : Ο άνθρωπος δεν είναι λογικό όν. Μόνο αυτό που τον περιβάλλει έχει νόηση…
Θεωρούσε πως αυτό που περιβάλλει τους ανθρώπους και είναι κοινό για όλους και για όλη τη φύση, κατά κάποιο κατεβαίνει ως τον άνθρωπο και μπορεί να το μεταδώσει ως φορέας. Είναι ταυτόχρονα ο λόγος που δημιουργεί όλη τη φύση και τον ίδιο τον άνθρωπο. Γι’ αυτό και ο άνθρωπος είναι δημιουργικό ον, γιατί φτάνουν σε αυτόν κάποια ψήγματα λόγου.