ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΝΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΑΡΘΡΟΥ

ΕΝΑ ΠΟΛΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΚΑΙ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ, ΠΕΡΙ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ.


filostratos(apollonia elliniki kinisi)
ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΚΑΤΑΚΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Profile
apollonios stathatos

Ἀπὸ τὴν ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ «http://apollonios.pblogs.gr/
ἀντιγράφω καὶ ἀναρτῶ εἰς τὴν ΔΗΜΟΘΟΙΝΙΑ ΜΑΣ τὸ κατωτέρῳ ἄρθρο , ἡ δοκίμιο, ἤ διαφωτιστικό κείμενο. Κατὰ τὴν ἀντιγραφή του καὶ τὴν άνάρτησίν του δὲν ἐπεχείρησα καὶ δὲν πραγματοποίησα καμμία ἄμεση, ἤ ἔμμεση παρέμβασιν οὔτε, φυσικά ἀπόπειρα ἀναλύσεώς του, ἑρμηνείας του καὶ κριτικῆς του.
Καίτοι αὐτὸ τὸ ἀντιγράφω ἀπό τὸ ἀνωτέρῳ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ καὶ ἀναρτῶ εἰς τὴν ΔΗΜΟΘΟΙΝΙΑ ΜΑΣ ἀντιβαίνει σαφῶς εἰς τὶς ἀρχὲς καὶ τοὺς κανόνες τῆς δευτέρας, διότι: ὁ ἀναρτήσας αὐτὸ εἰς τὸ πρῶτο τὸ ὑπογράφει μὲ ψευδώνυμο καὶ αὐτὸ τὸ γράφει μὲ λατινικοὺς χαρακτήρες.
Παρὰ, ὅμως, τό γεγονός τοῦτο, τὸ ἔχει γράψει καὶ τὸ ὑπογράφει μὲ τὸ ἐπώνυμό του , τὸ ὄνομά του καὶ τὴν ἰδιότητά του καὶ μὲ ἐλληνικοὺς χαρακτήρες ὁ γνωστὸς καὶ καταξιωμένος Καθηγητὴς Πανεπιστημίου Κύριος, Κύριος Παπαγεωργίου Π.
Ποῖες καὶ ποῖοι ἀπ’ ἐμᾶς, τὰ μέλη τῆς ΔΗΜΟΘΟΙΝΙΑΣ ΜΑΣ καὶ δὴ τοῦ Κ.Ε.Α. θὰ ἐννοήσωμε καὶ θὰ υἱοθετήσωμε τήν ΟΥΣΙΑ καὶ τὰ νοήματα καὶ μηνύματα, τοῦ κιεμένου τούτου, εἶναι ἕν πολυδιάστατο καὶ φυσικὰ πολυδυσνόητου πρόβλημα.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ Η ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΗΣ..


Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου 2009 9:06 πμ |
Η αρχαία ελληνική θρησκεία,
η επιβίωση και η αναβίωσή της

του κ. Π. Παπαγεωργίου

Το παγκόσμιο φαινόμενο του νεοπαγανισμού, μας φέρνει αντιμέτωπους με τη σύγχρονη τάση αποχριστιανισμού του κόσμου και ταυτόχρονα, μιλώντας για την ελληνική έκφανσή του, με την αρχαία θρησκεία των προγόνων μας. Ύστερα από την ορθολογιστική μεταχριστιανική πορεία του 20ού αιώνα, φαίνεται τώρα πως βαδίζουμε σε μια προχριστιανική εποχή ανορθολογισμού. Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να δώσουμε μια πολύ γενική περιγραφή της αρχαίας ελληνικής θρησκείας από την οποία μας χωρίζουν περίπου 1500 χρόνια -από τότε περίπου που επίσημα καταργήθηκε και έπεσε σε αφάνεια-, να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε με τις πενιχρές μας γνώσεις το κοσμοείδωλο που αντιπροσώπευε, και να αναφερθούμε σύντομα στις προσπάθειες αναβίωσής της.

1. Σύντομη ιστορική αναδρομή[1]

Από τους προϊστορικούς χρόνους ως την κλασική εποχή
Η αρχαία ελληνική θρησκεία χάνεται μέσα στην προϊστορία. Οι λίγες γνώσεις μας συνολικά για τη χωρίς γραφή αυτή εποχή βασίζονται στις αρχαιολογικές ανασκαφές, δηλαδή στα υλικά κατάλοιπα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Από το 1400 π.Χ. διαθέτουμε πλέον στοιχειώδη γραπτά κείμενα -της Γραμμικής Β-, όπου ονοματίζονται για πρώτη φορά σπουδαίοι αρχαιοελληνικοί θεοί. Τα πρώτα λογοτεχνικά-μυθολογικά κείμενα, καθοριστικά για τη γνώση της αρχαίας θρησκείας, τοποθετούνται χρονικά αρκετά αργότερα. Πρόκειται για τα έπη του Ομήρου και του Ησιόδου, που ανήκουν στον 8ο αιώνα π.Χ. Οι ποιητές ανέλαβαν για πρώτη φορά να οργανώσουν τον κόσμο των άπειρων τοπικών και διαφορετικών θεοτήτων σε ένα ορθολογικό σύνολο, που έχει στην κορυφή του το δωδεκάθεο των Ολύμπιων θεών. Ωστόσο το ορθολογικό σύνολο ήταν μόνο η επιφάνεια: η λατρεία πολλών θεών και πολλών εκφάνσεών τους συνέχισε τοπικά διαφοροποιημένη πέρα από τη μυθολογική τους ενοποιημένη εμφάνιση. Ήδη από την αρχαϊκή εποχή και ιδιαίτερα μέσα στους κλασικούς αιώνες, τον 5ο και 4ο αι. π.Χ., παράλληλα με τη λαϊκή θρησκευτικότητα αναπτύσσεται σε μεγάλο βαθμό η πολιτική έκφανση της θρησκείας. Οι πόλεις-κράτη αφιερώνουν περίλαμπρους ναούς, διοργανώνουν επίσημες και τυπικές θρησκευτικές εορταστικές εκδηλώσεις και αφιερώνουν δαπανηρά και επιβλητικά πολιτικά αναθήματα, συχνά σε πανελλήνια ιερά, για να προβάλλουν έτσι το μεγαλείο τους[2]. Παράλληλα σε ένα άλλο επίπεδο, προσωπικό, εμφανίζονται και λειτουργούν οι μυστηριακές λατρείες, ανοικτές μόνο για τον κύκλο των μυημένων, οι οποίες πιθανολογείται -ακριβώς επειδή λίγα γνωρίζουμε γι'; αυτές- ότι άγγιζαν ζητήματα όπως τη μεταθανάτια μακαριότητα, χωρίς όμως να την υπόσχονται: πρόκειται για τις λατρείες της Δήμητρας και Κόρης (Ελευσίνια μυστήρια), του Διονύσου και της Μητέρας των θεών[3].

Ελληνιστικοί χρόνοι και ρωμαιοκρατία
Με την ελληνιστική εποχή, μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου, η στενότερη συνύπαρξη Ελλήνων και Ασιατών, επέφερε διάδοση των λατρειών τους εκατέρωθεν και θρησκευτικό συγκρητισμό, που αποδεικνύει ταυτόχρονα τον ανοικτό χαρακτήρα και την αφομοιωτική δύναμη της αρχαίας θρησκείας. Η αμφισβήτηση των ειδώλων -ιδιαίτερα από τους Κυνικούς-, η κριτική της μυθολογίας και η συζήτηση περί της συμβολικής σημασίας της, που είχε ξεκινήσει ήδη στους κλασικούς χρόνους από τους ανθρώπους της διανόησης, γίνεται τώρα εντονότερη. Οι θεοί των φιλοσόφων ήταν σαφώς διαφορετικοί από εκείνους των απλών ανθρώπων. Αυτοί προσέγγιζαν το θείον μέσω της γνώσης και της σοφίας και έφτασαν πραγματικά σε σημαντικές διανοητικές συλλήψεις. Τόσο οι φιλοσοφικές αντιλήψεις κλασικών φιλοσόφων (η ιδέα του αγαθού του Πλάτωνα, το πρώτον κινούν του Αριστοτέλη) όσο και η ταύτιση και συγχώνευση διαφορετικών θεοτήτων κατά την ελληνιστική περίοδο οδήγησαν σε αρκετές περιπτώσεις στην ιδέα περί ενός θεού, του οποίου όλοι οι άλλοι ελάσσονες θεοί θεωρούνταν απλώς εκφάνσεις[4]. Στον τομέα της επίσημης θρησκείας το καινούριο στοιχείο είναι η αποθέωση των ηγεμόνων, που ξεκίνησε λίγο πριν τις αρχές της ελληνιστικής εποχής με τους μεγάλους Μακεδόνες βασιλείς, τον Φίλιππο και τον Αλέξανδρο, για να βρει στη συνέχεια μιμητές στους ελληνιστικούς ηγεμόνες και τους Ρωμαίους αυτοκράτορες. Φαινόμενο που χρήζει ιδιαίτερης αναφοράς είναι η μεγάλη διάδοση μυστηριακών θρησκειών ανατολικής προέλευσης μέσα στο ιστορικό πλαίσιο του ελληνιστικού και ιδιαίτερα του ρωμαϊκού κόσμου, όπως του Μίθρα, της Ίσιδος, της Κυβέλης κ.ά., λατρειών όμως που ήταν ενταγμένες αρμονικά στο συνολικό πλαίσιο της αρχαίας θρησκείας[5].

Η εμφάνιση του χριστιανισμού και η σύγκρουση με την εθνική θρησκεία
Τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες σημειώνει βαθμιαία αύξηση έναντι της εθνικής θρησκείας ο ιουδαϊκής προέλευσης χριστιανισμός, πίστη με απόλυτες αξιώσεις αποκλειστικότητας. Ο χριστιανισμός διώκεται κατά διαστήματα από τη ρωμαϊκή εξουσία λόγω της αποκλειστικότητάς του, κυρίως λόγω της άρνησης της λατρείας του ηγεμόνα, που φαινόταν να κλονίζει τα θεμέλια του κράτους και της κοινωνίας. Ήδη από τον δεύτερο αιώνα μαρτυρούνται πολεμικές εθνικών διανοητών, όπως ο Κέλσος ή αργότερα ο Πορφύριος, εναντίον της χριστιανικής πίστης, την υπεράσπιση της οποίας αναλαμβάνουν χριστιανοί πατέρες[6]. Οι διάφορες αντιξοότητες δεν ανακόπτουν ωστόσο την πρόοδο της νέας πίστης. Για πλειάδα λόγων στις αρχές του 4ου αιώνα ο Μέγας Κων/νος θέτει τέρμα στους διωγμούς και επιβάλλει ανεξιθρησκία. Η ευνοϊκή απέναντι στον χριστιανισμό στάση της εξουσίας φτάνει μέχρι τα τέλη του ίδιου αιώνα, επί Μεγάλου Θεοδοσίου, να πάρει τη μορφή δίωξης και επίσημης απαγόρευσης της αρχαίας θρησκείας. Οι αρχαίοι θεοί κατηγοριοποιούνται ως δαίμονες, οι αρχαίοι ναοί καταστρέφονται, αφήνονται να ερημώσουν ή μετατρέπονται σε χριστιανικούς.[7] Ωστόσο η αρχαία θρησκεία επιβιώνει κατά τόπους λιγότερο ή περισσότερο τουλάχιστον μέχρι τον 6ο αι. μ.Χ.[8] Ορισμένοι σοβαροί βυζαντινολόγοι υποθέτουν ότι υπήρχαν σχετικές δυνατότητες για επιβίωση της αρχαίας θρησκείας για πολύ περισσότερο χρόνο, έτσι ώστε να μπορέσουν να ερμηνεύσουν πώς ξαφνικά η εθνική θρησκεία βρίσκει επιφανή θεωρητικό εκφραστή στο πρόσωπο του φιλοσόφου Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα και στον περί αυτόν κύκλο στο Μυστρά, στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αι. [9]

2. Χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας

Η αρχαία ελληνική θρησκεία παρουσιάζει θεμελιώδεις και χαρακτηριστικές διαφορές συγκρινόμενη με τη χριστιανική πίστη. Αντίθετα με τον χριστιανισμό και την ιστορική του εξέλιξη, στην αρχαία θρησκεία δεν υπήρχαν ιερά βιβλία, ούτε συστηματική θεολογία και δογματική. Δεν υπήρχε επίσης ιεραρχία με την χριστιανική έννοια, ούτε ιερές σύνοδοι, ούτε πιστεύω';, ούτε κάποια Ιερά Εξέταση, που να αποκόπτει τους αιρετικούς. Ωστόσο υπάρχουν βασικές αντιλήψεις περί του κόσμου και του ανθρώπου, τις οποίες θα τις παρουσιάσουμε συντομότατα στη συνέχεια.

Ο κόσμος και οι θεοί
Περισσότερο γνωστή είναι στον περισσότερο κόσμο η μυθολογική πλευρά της αρχαίας θρησκείας: οι αρχαιοελληνικοί θεοί μοιάζουν πλασμένοι κατ'; εικόνα -όχι του ηθικότερου- ανθρώπου, έχουν ανθρώπινα πάθη και ακατονόμαστες αδυναμίες -γεγονός πάνω στο οποίο βάσισαν κατά κόρον την πολεμική τους ενάντια στην εθνική θρησκεία οι πατέρες της εκκλησίας-, μόνο που διαθέτουν υπεράνθρωπες δυνάμεις και είναι αθάνατοι. Ωστόσο αυτή είναι μόνο μια πλευρά της αρχαίας θρησκείας και ίσως όχι η βαθύτερη, από την άποψη ότι δεν είναι η πλευρά της λατρείας‡ οι θεοί λατρεύονταν στην πράξη με ιδιότητες και χαρακτήρα που συχνά απείχε από τη μυθολογική τους μορφή, πτυχές οι οποίες ανιχνεύονται συνεχώς στην υλική τους πλευρά από την αρχαιολογική έρευνα.[10]
Η αρχαία θρησκεία βασίζεται στην πίστη σε δυνάμεις, τους θεούς, που γίνονται κατ'; εξοχήν αντιληπτές μέσα από την εξουσία τους επάνω στα στοιχεία της φύσης[11]. Ο ουρανός, η γη, τα βουνά, η θάλασσα, τα ποτάμια, οι σπηλιές, όλα ενοικούνται από δυνάμεις, στις οποίες η φαντασία δίνει τις πιο ποικίλες μορφές. Οι θεοί για την αρχαία αντίληψη δεν είναι δημιουργοί, δεν είναι υπερβατικοί, δεν είναι παντοδύναμοι και παντογνώστες με την έννοια που γνωρίζουμε στον χριστιανισμό. Όντας συναιώνιοι με τον κόσμο είναι αυτοί που υπέταξαν τις άλογες δυνάμεις της φύσης (Τιτάνες, Γίγαντες κ.τ.λ.), έκαναν τον κόσμο φιλικό προς τον άνθρωπο και είναι υπεύθυνοι για την τήρηση της τάξης του. Ο κόσμος δεν έχει αρχή, υπήρχε από πάντα και η αντίληψη για τον χρόνο είναι κυκλική, γιατί ακριβώς στηρίζεται στον κύκλο της φύσης. Δεν υπάρχει αντίστοιχο του ευθύγραμμου σχεδίου σωτηρίας, που δίνει το εσχατολογικό σχήμα δημιουργία-πτώση-αναδημιουργία του χριστιανισμού.
Οι μεγάλοι ολύμπιοι θεοί είναι δώδεκα με επικεφαλής τον Δία, πατέρα θεών και ανθρώπων. Οι αρχαίοι πίστευαν ωστόσο και σε μια πλειάδα από μικρότερες θεότητες, φιλικές ή εχθρικές προς τους ανθρώπους. Διακρίνονταν βασικά σε ολύμπιους και χθόνιους θεούς, ενώ φαίνεται πως η λατρεία των χθονίων προηγείται χρονικά. Πρέπει να λατρεύονται και να εξευμενίζονται από τους ανθρώπους, ιδιαίτερα οι χθόνιοι, με θυσίες. Η έλλειψη λατρείας εκ μέρους των ανθρώπων προκαλεί τη μήνη των θεών και την αταξία, επιφέρει ανισορροπία στον κόσμο.

Ο άνθρωπος
Ο άνθρωπος είναι πεπερασμένος, θνητός, με επιλογή ανάμεσα σε αρετή και κακία, με μεγαλείο αλλά και πάθη ψυχής, διακυμάνσεις που ψυχογραφούνται δεξιοτεχνικά στην αρχαία τραγωδία. Οφείλει να αναγνωρίζει το μέτρο της ύπαρξής του. Η υπέρβαση του μέτρου οδηγεί τον άνθρωπο στην ύβρη. Ύβρις, με άλλα λόγια, είναι το να νομίσει ο άνθρωπος ότι έγινε θεός, το να ξεπερνά τα όρια του πεπερασμένου της φύσης του. Τότε έρχεται η τίσις, η τιμωρία από την πλευρά των θεών. Δεν υπάρχει κάποιο προπατορικό αμάρτημα από το οποίο ο άνθρωπος θα πρέπει να σωθεί για να περάσει σε μεταθανάτια μακαριότητα, αλλά θα πρέπει να ζήσει με σωφροσύνη απέναντι σε θεούς και ανθρώπους. Ο αρχαίος θρησκεύει όχι ως πρόσωπο υπεύθυνο για τη σωτηρία της ψυχής του, όπως στον χριστιανισμό, αλλά μέσα από την κοινωνική του υπόσταση: ως άρχων, ως πολίτης, ως μέλος της φρατρίας, ως νεαρό άτομο που ενηλικιώνεται κ.λπ.[12]

Περί μεταθανάτιας υπάρξεως και κρίσεως
Η αρχαία θρησκεία δεν γνωρίζει τη χριστιανική εσχατολογική ελπίδα για την ανάσταση των σωμάτων ούτε κάτι ανάλογο της εν Χριστώ ανάπλασης του κόσμου και της λύτρωσης από τη φθορά. Το ατομικό πεπρωμένο του ανθρώπου γίνεται αντιληπτό με διαφορετικούς τρόπους[13]. Από τη μια πλευρά στον μύθο περιγράφεται με ακριβείς τοποθεσίες το βασίλειο των νεκρών, που τοποθετείται κάπου μακριά στη Δύση, όπου οι περισσότεροι νεκροί ζουν ως αδύναμες σκιές χωρίς συνείδηση του εαυτού τους. Από την άλλη πλευρά διαμετρικά αντίθετη με τη μυθική εικόνα του θανάτου ως ταξιδιού προς τον Κάτω Κόσμο, είναι η πεποίθηση ότι ο νεκρός συνεχίζει να υπάρχει μέσα στον τάφο του, πεποίθηση που συνάγεται από τις νεκρώσιμες τελετές. Πέραν τούτων διαπιστώνουμε επιπλέον και μια άλλη, αντιμετώπιση του θέματος της μετά θάνατον ζωής: η άποψη ότι η ζωή απλώς παύει με τον θάνατο. Στον τομέα αυτό δεν υπήρξε πρωτοπόρος η γνωστή φιλοσοφία του Επίκουρου, που βρήκε τεράστια απήχηση στον αρχαίο κόσμο, αλλά ήδη πολύ αρχαιότερά της επιτάφια επιγράμματα.
Ξεκάθαρες διδασκαλίες για αναχώρηση της ψυχής από το σώμα και για μεταθανάτια μακαριότητα εκφράζονταν βέβαια από κλειστές θρησκευτικές ομάδες, όπως οι Πυθαγόρειοι και οι Ορφικοί, χωρίς ωστόσο να αντιπροσωπεύουν τον μέσο άνθρωπο. Πιο δημοφιλείς ήταν κατά την ελληνιστική περίοδο οι ενώσεις των Διονυσιαστών, όμως η ακριβής σύνδεση του τελετουργικού και του περιεχομένου τής διδασκαλίας τους με τις αντιλήψεις περί αιώνιας ζωής στο επέκεινα δεν είναι εντελώς αποσαφηνισμένη.

3. Εκφράσεις της θρησκευτικότητας κατά την αρχαιότητα

Η αρχαία ευσέβεια, που αφορά στο σύνολο των λατρευτών της κοινότητας, είτε στο ιδιωτικό, είτε στο δημόσιο επίπεδο λατρείας, είναι αναπόσπαστα δεμένη πρωταρχικά με βωμούς για τις θυσίες προς τους θεούς, με λατρευτικά αγάλματα, ναούς για τη στέγαση των λατρευτικών αγαλμάτων, τεμένη, αναθήματα προς τους θεούς, θρησκευτικές γιορτές, περιφορές και πλύσεις αγαλμάτων, πομπές, άλλες ποικίλες τελετουργίες. Στην αρχαιοελληνική θρησκεία, πρέπει να τονιστεί, δεν υπήρχε ιερατείο με τη σημερινή έννοια του όρου. Σε όλες αυτές τις εκδηλώσεις το άτομο ως άτομο δεν κατέχει κεντρική θέση, δεν απαιτούνταν προσωπική πίστις με τη χριστιανική έννοια, δηλαδή εσωτερική συμμετοχή των συμμετεχόντων. Ο πιστός δεν συνήπτε προσωπική σχέση με τη θεότητα[14].
Η αρχαία ελληνική θρησκεία για τον τρόπο αυτό έκφρασης της ευλάβειας παραδοσιακά χαρακτηρίζεται από τον χριστιανισμό ως ειδωλολατρική, χαρακτηρισμό που προσπαθούν οι σύγχρονοι οπαδοί της αναβίωσής της να τον αποσείσουν[15]. Βεβαίως έχουν δίκιο, όταν ισχυρίζονται πως, αν κανείς εξαιρέσει τους απλοϊκούς δεισιδαίμονες λατρευτές, οι αρχαίοι Έλληνες δεν ταύτιζαν τα είδωλα με τους θεούς τους, αλλά τα θεωρούσαν ως σημεία απόδοσης λατρείας σ'; εκείνους ή κατοικητήριά τους[16]. Αυτό μπορεί να τεκμηριωθεί τόσο από φιλολογικές αναφορές[17] όσο και από αγγειογραφικές παραστάσεις, όπου οι θεοί φαίνεται να στέκονται δίπλα στο είδωλό τους. Σε κάθε περίπτωση, η έννοια της ειδωλολατρίας φαίνεται ότι στη βιβλική ιουδαιοχριστιανική αντίληψη ξεκινώντας από τη δεύτερη εντολή του μωσαϊκού νόμου δεν περιορίζεται απλώς και μόνο στην χονδροειδή ταύτιση θεών και ειδώλων, αλλά στην ίδια τη χρησιμοποίηση ειδώλων ως εικόνων του θεού ή σημείων προσέγγισης του θείου γενικότερα.

4. Τι έχει επιβιώσει από την αρχαία θρησκευτικότητα;

Δεν εκπλήσσει κανένα η διαπίστωση ότι στην ελληνική λαϊκή χριστιανική θρησκεία έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα πολλές μορφές της αρχαίας θρησκευτικότητας με νέο βεβαίως περιεχόμενο: το ίδιο το γεγονός ότι η λατρεία/τιμή εστιάζεται σε κάποια ιερή απεικόνιση (άγαλμα/εικόνα) προσώπων, ορισμένες φορές με τα ίδια ή ελαφρώς παραλλαγμένα εικονογραφικά πρότυπα -Ίσις και Ώρος/Παναγία με το βρέφος, Θραξ ιππεύς/Άγιος Γεώργιος κ.λπ.-, οι περιφορές εν πομπή ιερών αντικειμένων (αγαλμάτων/εικόνων), οι ιεροί τόποι, τα αγιάσματα και τα προσκυνήματα, τα λείψανα ηρώων/αγίων, ευχαριστήρια αναθήματα σε θεούς-θεραπευτές/αγίους, θυσίες ζώων/κουρμπάνια, αγροτικά ιερά/ξωκκλήσια, αναστενάρια, λατρευτικοί τίτλοι που περνούν σε νέα πρόσωπα -Δέσποινα';, Παναγία';, Παρθένος';, αγνή'; όλα πρώην επίθετα της Άρτεμης που περνούν στην Παρθένο Μαρία-, νεκρώσιμες τελετές και προσφορές -τριήμερα, εννιάμερα, κόλλυβα -, οι έννοιες του Χάρου, της Τύχης, της Μοίρας, όλα συνιστούν τη σημερινή έκφανση της αρχαίας θρησκευτικότητας. Ο μεγάλος ιστορικός της αρχαίας θρησκείας Νίλσον έχει γράψει: «Ο χριστιανισμός εύκολα σάρωσε τους μεγάλους θεούς, αλλά οι μικρότεροι δαίμονες της λαϊκής πίστης αντιστάθηκαν με πείσμα, γιατί ήταν κάτι πιο ζωντανό. Ο Έλληνας χωρικός πιστεύει ακόμα και σήμερα στις Νύμφες, κι ας δίνει σε όλες το όνομα που άλλοτε ήσαν οι Νύμφες της θάλασσας μόνο, Νεράιδες.»[18] Η σύνδεση κοσμικού και θρησκευτικού χώρου θυμίζει επίσης την αρχαιότητα. Σύμφωνα με τον ίδιο ιστορικό: «Όποιος βλέπει σημερινό ελληνικό πανηγύρι θυμάται αμέσως τα αρχαία. Η λατρεία είναι καινούρια, της Παναγίας ή κάποιου αγίου, η ζωή όμως μένει η ίδια. Στήνονται σκηνές και παράγκες είτε από σανίδες είτε από κλαδιά δέντρων, και ο κόσμος γιορτάζει και χαίρεται. Η θρησκεία βέβαια χάνει την ιερότητά της, όμως η μορφή της αυτή, που σε μας φαίνεται να μην είναι θρησκεία, παρουσίασε αντοχή πολύ μεγάλη.»[19]

5. Οι προσπάθειες αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας

Τις δύο τελευταίες δεκαετίες δεκάδες οργανώσεις και πλήθος αρχαιολατρικών περιοδικών και βιβλίων προσπαθούν να αναβιώσουν την αρχαία θρησκεία ασκώντας έντονη πολεμική εναντίον του χριστιανισμού και των μονοθεϊστικών θρησκειών γενικότερα. Πρόκειται για ψηφιδωτό ποικίλων -και συχνά αντικρουόμενων μεταξύ τους- τάσεων, χωρίς ενιαία γραμμή και οργάνωση, τάσεων και ρεύματων που αντλούν άλλα από το αρχαίο τελετουργικό, άλλα από την αρχαία φιλοσοφία, άλλα που παρουσιάζουν τάσεις απόλυτες και αποκλειστικές και άλλα σχετικά συμβιβαστικές προς την παρούσα εν Ελλάδι θρησκευτική πραγματικότητα[20]. Οι αρχαιολάτρες μάς καλούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην αποδοχή και πάλι της αρχαίας κοσμοθεωρίας. Μας καλούν και πάλι στην έρευνα και ερμηνεία των αρχαίων μύθων ως πηγής σοφίας. Μας καλούν στην επαναδιοργάνωση εορτών προς τιμήν των αρχαίων θεών -οι οποίοι για άλλους είναι απρόσωπες, για άλλους προσωπικές δυνάμεις. Προβαίνουν στην τέλεση των αρχαίων τελετουργικών. Προτείνουν να στραφούμε θρησκεύοντας προς την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, δρόμο, που στην ουσία, τον έχει ήδη χαράξει άθρησκα στη Δύση το κίνημα του Ανθρωπισμού και κατόπιν του Διαφωτισμού. Ελληνισμός και παράδοση κατά τους σημερινούς υποστηρικτές του νεοπαγανισμού δεν σημαίνει Ορθοδοξία - όπως επί μακρόν διατυμπάνιζε το ελληνοχριστιανικό ιδεώδες - αλλά αρχαιολατρία, δηλαδή επιστροφή με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην πατρογονική αρχαία θρησκεία, στο δωδεκάθεο του Ολύμπου, στην ελληνική σκέψη και φιλοσοφία. Ο χριστιανισμός και η Ορθοδοξία κατ'; αυτούς είναι ξεκάθαρα εβραϊσμός και άρα άρνηση του ελληνισμού.
Τι θα σημαίνει πιο συγκεκριμένα μια τέτοια προτεινόμενη αναβίωση της αρχαίας θρησκείας για τη σημερινή κοινωνία δεν μπορεί να φαντασθεί ακριβώς ο νους του μέσου ανθρώπου ούτε και με συνέπεια, καθώς φαίνεται, μπορεί να αποσαφηνισθεί από τους αρχαιολάτρες. Για ποια μορφή -λαϊκή/δεισιδαίμονα ή φιλοσοφική- της αρχαίας θρησκείας μιλούν, ποιοι και με ποια κριτήρια κάνουν την επιλογή των στοιχείων που θ'; αναβιώσουν, σε πόσες, ποιες και ποιας εποχής της αρχαιότητας θεότητες αναφέρονται -ένα θεό με πολλές θεϊκές εκφάνσεις, δώδεκα, περισσότερους, μόνον ελληνικούς ή και ανατολικούς θεούς, όπως η Ίσιδα και ο Μίθρας-, σε ποιους εξωτερικούς τρόπους -με αρχαίες χλαμύδες ή σύγχρονα ενδύματα-, σε ποια τελετουργικά -με ή χωρίς αιματηρές θυσίες-, και σε ποιες προβληματικής ηθικής πρακτικές -θα επαναφέρουν, για παράδειγμα, την ιερή πορνεία'; της Αφροδίτης, τους ευνουχισμούς και τις μαστιγώσεις χάριν της Κυβέλης και της Αρτέμιδος, τα ξέφρενα παραληρήματα των Μαινάδων στις ερημιές που συνοδεύονταν από θηριοκτονίες και ωμοφαγίες χάριν του Διονύσου ή τον λυκανθρωπισμό στο πλαίσιο της λατρείας του αρκαδικού Λυκαίου Διός (βλ. Παυσ. Αρκαδικά 8.2.2. κ'; 8.2.6.)[21];
Από την πλευρά του χριστιανισμού βεβαίως η προσπάθεια αναβίωσης της αρχαίας ελληνικής θρησκείας δεν συζητείται καν‡ πρόκειται για επιστροφή στο σκοτάδι, στη συγκάλυψη της αλήθειας, άρα στο ψεύδος. Για τον χριστιανισμό, που είναι θρησκεία κατ'; αποκάλυψιν, το κριτήριο της αλήθειας δεν μπορεί να είναι η ελληνικότητα ούτε οποιασδήποτε μορφής ανθρώπινη παράδοση αλλά μόνον η αποκάλυψη του Θεού εν Χριστώ Ιησού. Αυτό που οι αρχαιολάτρες δεν μπορούν να δεχθούν είναι η εκλογή εκ μέρους του Θεού όχι των Ελλήνων αλλά ενός άλλου σκεύους, ενός ιδιαίτερου λαού, του Ισραήλ της Βίβλου διά του οποίου η θεϊκή αποκάλυψη ήρθε στον κόσμο, και στον οποίο καλούνται όλοι εν Χριστώ να εισέλθουν. Η ελληνικότητα ισχύει ωστόσο ως κριτήριο αλήθειας για τις προσπάθειες αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας και επάνω σε αυτό το σημείο έχουμε να κάνουμε κάποιες σκέψεις και παρατηρήσεις.

Η προσπάθεια τεχνητής αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας δεν έχει ρίζες στην ελληνική κοινωνία
Σε αντίθεση με την επιβίωση της αρχαίας θρησκευτικότητας στη λαϊκή (ορθόδοξη) χριστιανική θρησκεία -που είναι βαθιά ριζωμένη στην ελληνική κοινωνία και συνδέεται στενά με πρόσωπα, τους αγίους, που μαρτύρησαν, ας σημειωθεί, στον πνευματικό τους αγώνα ενάντια στην εθνική θρησκεία-, οι σύγχρονες προσπάθειες αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας είναι τεχνητές και χωρίς ρίζες στην ελληνική κοινωνία. Αρνούμενοι τη λαϊκή ορθόδοξη έκφραση του χριστιανισμού -η οποία ελέγχεται, ας σημειωθεί, από βιβλικής άποψης- οι αρχαιολάτρες αρνούνται πρακτικά το μόνο οργανικά συνδεόμενο με την αρχαία θρησκευτικότητα στοιχείο του σύγχρονου ελληνισμού. Ο τρόπος δράσης τους μέσα από περιοδικά, διαλέξεις, οργανώσεις κ.λπ. δίνει στα αρχαιολατρικά κινήματα τον χαρακτήρα διανοητικών κατασκευασμάτων, καταστρωμένων σε γραφεία και βιβλιοθήκες, που δεν καταφέρνουν παρά μόνο εξωτερικά να μιμηθούν τους αρχαίους.

Στην πραγματικότητα δεν έχουμε να κάνουμε με επαναφορά της αρχαίας θρησκείας αλλά με τη δημιουργία μιας νέας κατ΄ απομίμηση εκείνης. Συζήτηση για πιστή επαναφορά στους τύπους της αρχαίας θρησκείας δεν μπορεί καν να γίνει: τι γνωρίζουμε όλοι μας και τι γνωρίζουν οι αρχαιολάτρες για την αρχαία θρησκεία; Πόσες πτυχές της δεν παραμένουν για μας σε τελική ανάλυση άγνωστες; Ελάχιστα γνωρίζουμε για λεπτομέρειες της λατρείας, για επικλήσεις θεών, για αμέτρητες άγνωστες ελάσσονες τοπικές θεότητες, και τόσες άλλες χαμένες προφορικές αλλά ουσιαστικές πτυχές της‡ απλούστατα διότι η αρχαία θρησκεία δεν ήταν γραπτής μορφής και δεν μας παραδόθηκαν[22]. Αν ωστόσο κάποιοι αρχαιολάτρες αντιτείνουν πως οι άγνωστες σε μας προφορικές πτυχές τελετουργικών και άλλων παραδόσεων δεν ήταν ουσιώδεις για την αρχαία θρησκεία, αλλά ότι απεναντίας για μας ενδιαφέρον παρουσιάζουν μόνο τα γενικά της στοιχεία καθώς και τα βαθύτερα, από αιώνες κληροδοτημένα και καλά γνωστά φιλοσοφικά νοήματα περί αυτής, στην περίπτωση αυτή δεν έχουμε πλέον να κάνουμε με την αναβίωση της αρχαίας θρησκείας -που ήταν θρησκεία προφορική και λατρεία ευρέων και εν πολλοίς δεισιδαιμόνων λαϊκών μαζών-, αλλά με την αναδημιουργία με κάποια σχετική αυθαιρεσία μια καινούριας θρησκείας φιλοσόφων';.
Πράγματι οι αρχαιολάτρες χρησιμοποιούν τους αρχαίους φιλοσόφους ως άσσους στο μανίκι'; για την υπεράσπιση της αρχαίας θρησκείας. Ωστόσο η αρχαία φιλοσοφία, που υπήρξε πολύ συχνά, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, πολύ επικριτική για τη δεισιδαίμονα λαϊκή θρησκεία, τελετουργία και μυθολογία, ποτέ δεν έπαψε να είναι γνωστή, να μελετάται και να επηρεάζει τον δυτικό κόσμο είτε μέσα στο πλαίσιο της θρησκείας, και ιδιαίτερα του χριστιανισμού -άλλωστε από χριστιανούς αντιγραφείς διασώθηκε ό,τι γνωρίζουμε γι'; αυτήν και για αιώνες γενιές χριστιανών θεολόγων διαπλάστηκαν με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη- είτε έξω από αυτήν από τον κόσμο του Διαφωτισμού. Σ'; αυτή τη γνώση και την ερμηνεία της αρχαίας φιλοσοφίας όμως τι καινούριο έχουν να προσθέσουν οι αρχαιολάτρες και γιατί η χρησιμότητα της φιλοσοφίας θα πρέπει να προσδεθεί, όπως το θέλουν, στο άρμα μιας κατ'; επίφασιν επαναφοράς της αρχαίας θρησκείας; Πρόκειται μάλλον για επένδυση του αρχαίου ορθολογισμού με ισχυρή δόση ανορθολογισμού.

Η σημερινή αρχαιολατρία αγνοεί την ιστορική εξέλιξη του ελληνισμού
Πόσο πληρεί όμως, ερωτούμε και πάλι, μια τέτοια καινούρια -όπως κατ'; ουσίαν φαίνεται να είναι- θρησκεία το κριτήριο της ελληνικότητας; Πόσο ελληνική είναι και ποιος μπορεί αυτό να μας το επιβεβαιώσει; Η όλη προσπάθεια μοιάζει με την επιδίωξη να αποκαταστήσουμε ερευνητικά βάσει των γραπτών κειμένων την προσωδία και την ακριβή προφορά της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, αλλά και να αρχίσουμε να τη μιλούμε. Ακόμη, όμως, και αν κάποιος φιλόλογος θα κατάφερνε ποτέ να ψελλίσει σωστά την αρχαία προφορά -ποιου τόπου και ποιας εποχής βέβαια;- δεν υπάρχει σήμερα κανείς ζωντανός ομιλητής της, για να επιβεβαιώσει τη γνησιότητα και την ορθότητά της‡ πόσο μάλλον να επιζητούμε η νεκρή γλώσσα και προφορά να αποτελέσουν νέο και ζωντανό όργανο επικοινωνίας για μια ολόκληρη κοινωνία- η μόνη τύχη που μπορεί μια τέτοια προσπάθεια να έχει είναι η όχι και τόσο ζηλευτή τύχη της τεχνητής γλώσσας Esperando. Όπως οι γλώσσες, έτσι και οι θρησκείες γεννιούνται, εξελίσσονται, και ενδεχομένως πεθαίνουν συνδεδεμένες με την κοινωνία όπου ανήκουν και δεν μπορούν να αποκτήσουν ζωή ανεξάρτητα από αυτήν. Το στοιχειώδες χαρακτηριστικό φαινόμενο της αρχαίας θρησκείας ήταν ότι εξέφραζε μια ολόκληρη κοινωνία, την κοσμοαντίληψη και τον τρόπο ζωής της, είχε έρεισμα στις ευρείες μάζες του πληθυσμού[23]. Αντίθετα οι σημερινοί αρχαιολάτρες προσπαθούν να την εισαγάγουν από επάνω προς τα κάτω';, χρειάζεται να προσηλυτίζουν οπαδούς - φαινόμενο άγνωστο στην αρχαία θρησκεία- ακολουθώντας τελικά κατά πόδας τους τρόπους του εβραϊκού'; χριστιανισμού.
Η ελληνικότητα εξάλλου δεν είναι απόλυτη και αναλλοίωτη έννοια, αλλά εξελίσσεται μέσα στην ιστορία. Άλλα στοιχεία της σβήνουν, καθώς άλλα γεννιούνται και είναι διαρκώς σε αέναη διαμόρφωση. Αυτό που ήταν ελληνικό εχθές, ίσως δεν είναι ελληνικό σήμερα, ή ίσως είναι εξίσου ελληνικό με κάτι ολωσδιόλου αντίθετό του, αφού η παράδοση δεν είναι ομοιογενής ούτε αποκλείει τα αντίθετα[24]. Οι προσπάθειες αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας μοιάζουν ωστόσο ουσιαστικά να αγνοούν την ιστορική εξέλιξη των πραγμάτων. Χωρίς να παραγνωρίζουμε τον καταναγκαστικό χαρακτήρα της επιβολής του χριστιανισμού από τον 4ο αι. μ.Χ. εκ μέρους της αυτοκρατορικής εξουσίας και τη βίαιη συμπεριφορά εκπροσώπων του χριστιανισμού απέναντι σε σεβάσματα των εθνικών -γεγονός που οδήγησε ταυτόχρονα σε αλλοίωση του ίδιου του νοήματος του χριστιανισμού -[25] πρέπει να ομολογήσουμε πως καμιά θρησκεία δεν ζει ή δεν πεθαίνει χάρη σε διατάγματα της εξουσίας. Ο χριστιανισμός δεν έσβησε παρ'; όλους τους διωγμούς των αυτοκρατόρων, αλλά μάλλον έδωσε πνευματικούς αγώνες με την εθνική θρησκεία και εξαπλώθηκε σημαντικά πολύ πριν λάβει την εύνοια της εξουσίας‡ το αντίθετο ωστόσο συνέβη σταδιακά με την εθνική θρησκεία, όταν αυτή απαγορεύθηκε[26]. Στο μεγαλύτερο μέρος τουλάχιστον του ανατολικού τμήματος της αυτοκρατορίας, η εθνική θρησκεία είχε περιπέσει τον 4ο αι. σε σχετική παρακμή. Ενδεικτική για την αλήθεια του ισχυρισμού αυτού είναι η αποτυχία της θρησκευτικής επανάστασης του αυτοκράτορα Ιουλιανού, αφού οι εθνικοί φαίνεται πως δεν έσπευσαν να επωφεληθούν της κρατικής εύνοιας που για σύντομο διάστημα τους παρέσχε[27]. Χαρακτηριστικό και το παρακάτω περιστατικό που δίνει το κλίμα της εποχής: ο αυτοκράτορας διαμαρτύρεται ότι παρουσία του ιδίου (!) σε μια από τις σημαντικότερες και πολυπληθέστερες μεγαλουπόλεις της αυτοκρατορίας, την Αντιόχεια, η πόλη δεν είχε κάνει καμιά απολύτως ετοιμασία, για να θυσιάσει στον πολιούχο της (!) Απόλλωνα τη μέρα της γιορτής του‡ μόνο ένας εθνικός ιερέας προσκόμισε όχι πλήθος βοδιών ή προβάτων, αλλά απλώς και μόνο χήνα από το σπίτι του.[28] Αν η εθνική θρησκεία έσβησε τότε που έπρεπε να συνεχίζει να δίνει τη μάχη της και δεν έσπευσε να εκμεταλλευθεί μια τελευταία αποστροφή εύνοιας της εξουσίας, τι κάνει σήμερα επίκαιρη μια δήθεν αναβίωσή της;

Οι μη ελληνικές ρίζες της αρχαιολατρίας
Το ερώτημα τίθεται και πάλι: αν κριτήριο γνησιότητας για τους αρχαιολάτρες είναι η ελληνικότητα, πόσο ελληνική είναι η σημερινή αρχαιολατρία; Αν τελικά δεν έχει ερείσματα στην ελληνική κοινωνία, ποια είναι η προέλευσή της; Αποδεικνύεται ότι, ενώ δεν έχει ρίζες στην ελληνική κοινωνία, έχει άλλες διασυνδέσεις με τα παγκόσμια ρεύματα του νεοπαγανισμού και της Νέας Εποχής, η έξαρση των οποίων εντοπίζεται χρονικά, όπως και της ελληνικής αρχαιολατρίας στις δύο τελευταίες δεκαετίες, αλλά και ρίζες σε παλαιότερα κινήματα όπως η θεοσοφία[29]. Ακόμη και οι ίδιοι οι υποστηρικτές της δεν μπορούν με πειστικότητα να διαχωρίσουν τη θέση τους από τα παγκόσμια αυτά κινήματα[30]. Αν λοιπόν οι μορφές της αρχαιολατρίας εντάσσονται μάλλον σε παγκόσμια κινήματα, και δη ανορθολογικά, πώς μπορεί άραγε να θεωρηθεί ότι εκπληρούν το κριτήριο της ελληνικότητας, που έχουν θέσει ως ζητούμενο;

Ο ελληνοκεντρισμός ελέγχεται ως ρατσιστική προσέγγιση
Κλείνοντας, να ελέγξουμε την ίδια τη βάση όλων των αρχαιολατρικών τάσεων, δηλαδή τον ίδιο τον ελληνοκεντρισμό. Η αρχαιολατρία κατά μεγάλο μέρος στηρίζεται σε εκ των προτέρων θεωρητικές κατασκευές περί πολιτισμικής, φυλετικής ή άλλης ανωτερότητας των Ελλήνων έναντι των άλλων λαών και πολιτισμών - γεγονός που προβληματίζει ακόμη και εκπροσώπους του κινήματος[31]. Αυτή είναι και η ρίζα της πολεμικής τους ενάντια στον χριστιανισμό, ότι δηλαδή είναι ξένος προς τον ελληνισμό και προέρχεται από τους -κατώτερους πολιτισμικά ή άλλως πως- Εβραίους. Πόσο μπορεί όμως ο ελληνοκεντρισμός να αποτελέσει κριτήριο αλήθειας; Πόσο αντέχει τελικά στην επιστημονική κριτική; Σε ποιες άφθαρτες';, αναλλοίωτες';, και τελικά ανιστορικές ουσίες των Ελλήνων πρέπει να παραπέμψει κανείς, για να στηρίξει ένα τέτοιο κατασκεύασμα; Η ελληνολατρία πρέπει να ειπωθεί ότι ελέγχεται κοινωνιολογικά και ανθρωπολογικά. Η παραδοχή της ανωτερότητας κάποιου έθνους ή πολιτισμού είναι η βάση του ρατσισμού και τέτοιες ρατσιστικές θεωρίες δεν μπορούν να αποτελέσουν σοβαρές εναλλακτικές προτάσεις για τον σημερινό κόσμο, που τις έχει ζήσει εφαρμοσμένες στο πετσί του μόλις λίγο παραπάνω από μισό αιώνα πριν χάρη στη ναζιστική -επίσης αρχαιολατρική και θεοσοφική στο υπόβαθρο- ιδεολογία. Ακόμη και αν η αρχαιολατρία λοιπόν αποδείκνυε την ελληνικότητά της, αυτό για μας δεν θα αποτελούσε το κριτήριο της γνησιότητας και της αλήθειας της.
Κριτήριο της αλήθειας για μας είναι και παραμένει η θεία αποκάλυψη εν Χριστώ που προσφέρεται σε όλους τους λαούς και τα έθνη‡ κατά τη φράση του αποστόλου «ουκ ένι Ιουδαίος ουδέ Έλλην, ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος, ουκ ένι άρσεν και θήλυ‡ πάντες γαρ ημείς είς εστε εν Χριστώ Ιησού» (Γαλάτας δ'; 2 . Ο χριστιανισμός με όλη του την ιστορική παραποίηση και αλλοίωση, που οφείλεται κυρίως στην εμπλοκή του με την εξουσία, εξακολουθεί να παραμένει η γεμάτη υποσχέσεις και σύγχρονη δυναμική πίστη στον Θεό τής αγάπης και στην αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Το ηθικό του κήρυγμα ισότητας και αξιοπρέπειας για κάθε άνθρωπο και κοινωνία υπήρξε και παραμένει αξεπέραστο - όχι λόγω εθνικής προέλευσης αλλά λόγω θείας αποκάλυψης. Οι υποσχέσεις του ευαγγελίου για εν Χριστώ ανάπλαση του πεσμένου ανθρώπου, της κοινωνίας και όλου του κόσμου σε αφθαρσία και κοινωνία αγάπης με τον Θεό Πατέρα ξεπερνούν τις προσδοκίες, τις αναλύσεις και τις συλλήψεις της αρχαίας θρησκείας. Μπροστά σε αυτές τις διακηρύξεις και τις υποσχέσεις η αναβίωση, και δη τεχνητή, της αρχαίας θρησκείας δεν έχει να προσφέρει απολύτως τίποτε στον σημερινό άνθρωπο και την κοινωνία του. Μ
ppapageorgiou@gec.gr

Ο κ. Π. Παπαγεωργίου είναι διδάκτωρ ιστορίας και αρχαιολογίας. Εργάζεται ως καθηγητής Μ.Ε