- < ΑΡΘΡΑ - ΝΕΑ > ESOTERICA 2006 - 2014 - ΝΕΑ - Μέσα από το Διεθνές Internet

Φανταστείτε ότι πρόκειται να φαγωθείτε από έναν καρχαρία. Είναι πολύ πιθανό, πως το χειρότερο τμήμα αυτού του σεναρίου δε θα ήταν ούτε ο πόνος, ούτε ο ακρωτηριασμός σας, ούτε ακόμα ο ίδιος ο θάνατός σας, όσο θα ήταν η σκέψη που θα τριγύριζε στο μυαλό σας με τα λόγια, "αυτή τη στιγμή με τρώει ένας καρχαρίας". Κάτι τέτοιο πιθανόν να μη συνέβαινε σε ένα ψάρι που θα βρισκόταν στη θέση σας. Δε θα το κατέτρωγε μια τέτοια σκέψη, ή τουλάχιστον θα ήταν πολύ λιγότερο σημαντική, ίσως να αποτελούταν από ένα μικροσκοπικό επιφώνημα στη γλώσσα των ψαριών. Ένα ψάρι θα υπέφερε επίσης, αλλά δεν θα είχε υποστεί το πρόσθετο μαρτύριο της επίγνωσης ότι υποφέρει ή ακόμα και της σκέψης ότι έκανε λάθος που βγήκε για κολύμπι και δεν παρακολούθησε το ματς στην τηλεόραση, πράγμα που δε θα το έφερνε σε μια τόσο δύσκολη κατάσταση.

Κάπως έτσι θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει μιαν εισαγωγή σε ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα που προσπαθεί να εξηγήσει η επιστήμη: το Μυστήριο του Νου και της Συνείδησης. Μαζί με την προέλευση της ζωής αποτελούν τα μεγαλύτερα Άγνωστα και αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση για τους επιστήμονες να σπάσουν τον κώδικα του νου, όπως προσπαθούν να κάνουν με τον κώδικα του ανθρώπινου γονιδιώματος. Ένα από τα προβλήματα είναι πως δεν είναι καθόλου εύκολο να συμφωνήσουμε, τι ακριβώς είναι ο νους και ακόμα περισσότερο η συνείδηση.

"Όσον αφορά τη συνείδηση δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε σε τίποτε, εκτός ίσως από το γεγονός ότι είναι ένα πολύ δύσκολο θέμα" δηλώνει ο Gioulio Tononi, καθηγητής ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Wisconsin στο Madison και γνωστός ερευνητής στο πεδίο έρευνας της συνείδησης. Ο Jim Olds που διευθύνει το Ινστιτούτο George Mason University's Krasnow, ένα ινστιτούτο που έχει αφιερωθεί στην έρευνα του νου, αναφέρει για το πεδίο αυτό, πως "περιμένουμε τον δικό μας Einstein."

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένας ιστός που ζυγίζει περίπου 1.360 γραμμάρια. Περιλαμβάνει γύρω στα 30 δισεκατομμύρια κύτταρα που ονομάζονται νευρώνες. Το δίκτυο που σχηματίζουν οι νευρώνες αυτοί περιλαμβάνει 100 τρισεκατομμύρια συνδέσεις που λέγονται συνάψεις. Είναι το πιο περίπλοκο αντικείμενο στο γνωστό σύμπαν αν και δεν είμαστε καθόλου σίγουροι για το εάν θα συνεχίζουμε να το πιστεύουμε αυτό, εάν εξετάσουμε κάποτε τον εγκέφαλο μιας υποθετικής υπερεξελιγμένης οντότητας που κατοικεί στο ίδιο σύμπαν αλλά σε κάποιον άλλο, άγνωστο για την ώρα, πλανήτη.

Οι ανθρώπινοι εγκέφαλοι μπορούν να κάνουν πράγματα που κανένας υπολογιστής μέχρι στιγμής δεν μπορεί να καταφέρει. Ασφαλώς, ένας υπολογιστής μπορεί να νικήσει έναν άνθρωπο στο σκάκι, αλλά αυτό θα το καταφέρει απλά έχοντας κάνει υπολογισμούς για κάθε δυνατή κίνηση. Τα πιο εξελιγμένα ρομπότ ακόμα δεν έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τις βασικές νοητικές ικανότητες ενός δίχρονου παιδιού που μπορεί να αντιληφθεί τον κόσμο στις τρεις του διαστάσεις και ψάχνει να βρει μια κρυμμένη σοκολάτα την ίδια στιγμή που αποφεύγει επιδέξια να χτυπήσει στην κοφτερή άκρη του τραπεζιού της κουζίνας. Η διαπραγμάτευση με τον κόσμο απαιτεί υπέρογκη και μεγάλου φάσματος υπολογιστική δύναμη.

"Τα μηχανικά προβλήματα που καλούμαστε να λύσουμε καθημερινά καθώς κοιτάμε, περπατάμε, σχεδιάζουμε και περνάμε τη μέρα μας, αποτελούν μια πολύ μεγαλύτερη πρόκληση από την προσεδάφιση της σελήνης ή ακόμα και την διερεύνηση της ακολουθίας του ανθρώπινου γονιδιώματος," γράφει ο ψυχολόγος Steven Pinker στο βιβλίο του 'Πως λειτουργεί ο Νους'.

Πέρα από τα βασικά της αντίληψης και των κινητικών μας ικανοτήτων ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει μια εξαιρετική ιδιότητα: τη συνείδηση. Θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει και αυτεπίγνωση, ή ενημερότητα, ή απλά το γεγονός αυτό που καθιστά τόσο μεγάλο μπελά το να αποτελεί κάποιος το γεύμα ενός θαλάσσιου σαρκοφάγου, όπως ο καρχαρίας που αναφέρθηκε στην εισαγωγή της ιστορίας μας. Η συνείδηση είναι αυτή που μας διαχωρίζει από τα ζόμπι. Αντιλαμβανόμαστε τους εαυτούς μας ως ηθοποιούς στη σκηνή της ζωής και νιώθουμε πως στα βάθη του κρανίου μας υπάρχει ένα δικό μας 'Εγώ'.

"Η συνείδηση είναι μεγάλο πράγμα", λέει ο Tononi. "Είναι το μοναδικό πράγμα που είναι μεγαλύτερο από οτιδήποτε άλλο. Το μοναδικό πράγμα για το οποίο τελικά νοιαζόμαστε." Αλλά δεν την καταλαβαίνουμε. Δε γνωρίζουμε πως δημιουργείται, ή με τα λόγια του φιλόσοφου Colin McGinn δε γνωρίζουμε πως "το νερό του φυσικού εγκεφάλου μετατρέπεται στο κρασί της συνείδησης." Θα μπορέσουμε άραγε ποτέ να μάθουμε;

Τον χρόνο που πέρασε ο Jim Olds συγκέντρωσε έναν αριθμό από μεγάλους στοχαστές στο Πανεπιστήμιο του George Mason για ένα διήμερο συνέδριο σχετικά με το νου. Αυτός και οι συνεργάτες του σκόπευαν να ζητήσουν από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να επενδύσει 4 δισεκατομμύρια δολάρια σε μια πρωτοβουλία που θα ονομαζόταν 'Δεκαετία του Νου'. Αυτό θα αποτελούσε τη συνέχεια ενός προγράμματος του 1990 που ονομαζόταν 'Δεκαετία του Εγκεφάλου' το οποίο είχε ως αποτέλεσμα να αυξηθεί το ενδιαφέρον για τις νευροεπιστήμες. Αυτή η νέα πρωτοβουλία θα αποτελούσε μια προσπάθεια να μπει η επιστήμη σε ένα πεδίο που μέχρι στιγμής έχει εξερευνηθεί κυρίως από τους φιλοσόφους, τους θεολόγους και τους γιόγκι.

"Η επιστήμη του εγκεφάλου είναι μια εξαντλητική συλλογή από στοιχεία χωρίς κάποια θεωρία" δηλώνει ο Olds. "Γι' αυτό θα πρέπει το κράτος να επενδύσει σε μια από τις πιο θεμελιώδεις διανοητικές ερωτήσεις αναφορικά με το τι σημαίνει να είναι κανείς ανθρώπινο ον."

Σε ένα γράμμα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science, 10 επιστήμονες υποστήριξαν πως η 'Δεκαετία του Νου' θα βοηθούσε στην κατανόηση νοητικών δυσλειτουργιών που πλήττουν 50 εκατομμύρια Αμερικανούς και κοστίζουν στο κράτος πάνω από 400 δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο. Θα μπορούσε επίσης να συμβάλλει στην ανάπτυξη μηχανών με νοημοσύνη και νέων υπολογιστικών τεχνικών. Μια επανάσταση στην έρευνα του νου, έγραψαν οι επιστήμονες, θα μπορούσε να επιφέρει "ευρείες και δραματικές επιδράσεις στην οικονομία, στην εθνική ασφάλεια και στην κοινωνική ευζωία."

Υπάρχει λόγος για να είναι κανείς αισιόδοξος. Ας δούμε τι έχει γίνει τα τελευταία χρόνια με την ανάπτυξη των νευροαπεικονιστικών μεθόδων όπως με την λειτουργική μαγνητική τομογραφία που μας επιτρέπει να παρατηρούμε τον εγκέφαλο την ώρα της λειτουργίας του. Καθώς η τεχνολογία βελτιώνεται, ο εγκέφαλος γίνεται πιο διαφανής, παύει να είναι ένα μαύρο κουτί.

Ο νους δεν είναι κάτι που εμφανίζεται όπως ένα πρόγραμμα στην οθόνη ενός υπολογιστή. Εδώ και αρκετούς αιώνες οι άνθρωποι προσπαθούν να εξερευνήσουν τον εγκέφαλο για να καταλάβουν το νου και κανείς δεν είναι σίγουρος ποιες νευρολογικές δομές είναι οι πιο σημαντικές για τη γέννηση της συνείδησης. Ο Καρτέσιος που μας έδωσε μια από τις πιο διάσημες φράσεις της φιλοσοφίας ('Σκέφτομαι, άρα υπάρχω') πίστευε πως το κέντρο της συνείδησης ήταν ένας αδένας σε μέγεθος μπιζελιού που λέγεται επίφυση ή κωνάριο. Μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχτεί πως ο αδένας αυτός είναι ο μυστηριώδης δημιουργός του 'Εγώ' που βρίσκεται μέσα στο κεφάλι μας.

Υπάρχουν άλλες σημαντικές εγκεφαλικές δομές, όπως η περιοχή Brodmann 46, ο θάλαμος, ο φλοιός, κ.λπ.. Είμαστε επίσης αρκετά σίγουροι πως η συνείδηση δεν εδράζεται στην παρεγκεφαλίδα που αποτελείται από 50 δισεκατομμύρια νευρώνες και που η αφαίρεσή της δε θα μας έκανε να χάσουμε το νου μας. Όπως το θέτει ο Tononi, θα μπορούσε κανείς να την πετάξει στα σκουπίδια, αλλά ο ίδιος θα συνέχιζε να βρίσκεται στη θέση του.

Η κλασική θέση του δυϊσμού λύνει το πρόβλημα της τοποθεσίας της συνείδησης προσδιορίζοντάς την μακριά από τον εγκέφαλο. Ο νους θεωρείται διαχωρισμένος από το σώμα, είναι μια οντότητα που δεν μπορούμε να ανάγουμε σε μια μηχανή. Δεν μπορεί να προσεγγιστεί από τα εργαλεία ενός εργαστηρίου. Σύμφωνα με τη δυϊστική θέση οι νόες και οι εαυτοί μας δεν είναι το αποτέλεσμα μιας πληθωρικής χημείας και μπορούμε να υποθέτουμε ότι υπάρχουν ψυχές, πνεύματα και ουσίες ανεξάρτητες από το φυσικό σώμα. Για πολλούς σοβαρούς ερευνητές όμως, ο δυϊσμός είναι μια θεωρία που έχει πεθάνει, αν και μπορεί να ακουστεί ακόμα και τώρα ο απόηχός της ανάμεσα σε φιλοσόφους που κάποιες φορές αποκαλούνται μυστηριώδεις.

Ο φιλόσοφος David Chalmers έχει κάνει μια διάσημη διάκριση μεταξύ των Εύκολων Προβλημάτων, που συμπεριλαμβάνουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί συγκεκριμένα στοιχεία που σχετίζονται με τη συνείδηση (όπως η φαντασία, η γλώσσα, η μνήμη, η προσοχή, το συναίσθημα, κ.α.) και το Δύσκολο Πρόβλημα, που είναι το μυστήριο σχετικά με το πώς όλα τα στοιχεία αυτά συγκεντρώνονται μαζί στη δυναμική έννοια του εαυτού.

Το πιο ριζοσπαστικό θέμα όμως είναι το παρακάτω: ο λόγος για τον οποίο είναι πολύ δύσκολο να προσδιοριστεί ο νους μας δεν είναι επειδή έχει κάποιες μυστηριώδεις, αιθέριες και αινιγματικές ποιότητες, αλλά επειδή στην πραγματικότητα ο νους δεν υπάρχει. Υπάρχει μόνο στη φαντασία μας. Θα μπορούσε να πει κανείς, ότι είναι απλά μια ιδέα μέσα στο κεφάλι μας. Όταν κανείς βλέπει ένα αυτοκίνητο να κινείται απέναντι στο δρόμο, γνωρίζει πως βλέπει μια περίπλοκη μηχανή με πολλά τμήματα. Ξέρει επίσης πως μέσα στο αυτοκίνητο υπάρχει ένας άνθρωπος, κάποιο νοήμον ον που κατευθύνει τις κινήσεις του αυτοκινήτου. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι επίσης μια περίπλοκη μηχανή με πολλά τμήματα, αλλά δε φαίνεται πως μέσα σ' αυτόν υπάρχει πάντοτε κάποιος οδηγός.

Ο εγκέφαλος λειτουργεί ημέρα και νύχτα και κάνει χιλιάδες λειτουργίες για τις οποίες δεν έχουμε απευθείας επίγνωση. Ακόμα και ο 'συνειδητός' μας εγκέφαλος αποτελείται στην πραγματικότητα από πολλά διαφορετικά λειτουργικά συστήματα. Μοιάζει σαν το αυτοκίνητο του παραδείγματος να οδηγείται από εκατοντάδες μικροσκοπικά ξωτικά, χωρίς κάποιο από αυτά να είναι ο αρχηγός. Αυτή είναι και μια θέαση που συγγενεύει με τις ιδέες του Daniel Dennett, συγγραφέα του βιβλίου 'Η Ερμηνεία της Συνείδησης', ο οποίος υποστηρίζει πως η σύλληψη ενός κεντρικού διοικητή μέσα στον εγκέφαλο αποτελεί μια πλάνη. "Είναι λάθος να ψάχνουμε για τον πρόεδρο του οβάλ γραφείου μέσα στον εγκέφαλο", δηλώνει ο Dennett.

Είναι ήδη αρκετά άβολο για μας να ακούμε από τους αστρονόμους την πληροφορία ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του κόσμου. Ακόμα χειρότερο όμως είναι το να μας αποκαλύπτουν οι βιολόγοι πως είμαστε απόγονοι από τον ακάθαρτο αφρό ενός αρχέγονου βούρκου. Τώρα έχουμε φιλοσόφους που λένε πως ο εαυτός είναι μια αυταπάτη. Δεν υπάρχει κανείς ΕΚΕΙ.

Ο νους μπορεί να είναι αυτό που αποκαλεί ο Pinker 'Το Υπέρτατο Βάσανο΄. Έχει γράψει ότι "το πιο αναμφισβήτητο πράγμα που υπάρχει, η ίδια μας η επίγνωση, θα είναι πάντα πέρα από την εμβέλεια της αντίληψής μας."

Ίσως τελικά να μην καταφέρουμε ποτέ να σπάσουμε τον κώδικα του νου και της συνείδησης. Ίσως, έναν αιώνα μετά από τώρα, η συνείδηση να συνεχίζει να βρίσκεται στην κορυφή της λίστας των μεγαλύτερων μυστηρίων και οι επιστήμονες όπως και οι φιλόσοφοι θα συνεχίζουν να διαφωνούν για το πώς και το γιατί όλων αυτών. Αλλά θα πρέπει να δράξουμε κάθε ευκαιρία που μας δίνεται για να λύσουμε το αίνιγμα. Δέκα χρόνια και 4 δισεκατομμύρια δεν είναι μεγάλο κόστος και η εξέλιξη του ανθρώπινου νου, όντας το σημαντικότερο βιολογικό συμβάν στην ιστορία του πλανήτη μας, αξίζει μια τέτοια προσπάθεια διερεύνησης.

Στην πρώτη ταινία του Superman ο σατανικότατος Lex Luthor σχεδιάζει να προκαλέσει έναν τεράστιο, καταστροφικό για την Καλιφόρνια σεισμό, χρησιμοποιώντας πυρηνικά όπλα που θα πυροδοτούσε στο ρήγμα του San Andreas. Οι γεωλόγοι θα απαντούσαν πως ένα τέτοιο σχέδιο δε θα είχε ποτέ αποτέλεσμα. Αλλά εάν σκεφτόταν σοβαρά να προξενήσει έναν σεισμό, υπάρχουν τρόποι που θα μπορούσε να το κάνει. Θα έπρεπε απλά να εκχύσει λίγο υγρό βαθιά μέσα στο φλοιό της Γης ή να σκάψει και να βγάλει μερικές εκατοντάδες τόνους κάρβουνου μέσα από ένα βουνό.

"Παλιότερα οι άνθρωποι δεν σκεφτόντουσαν πως η ανθρώπινη δραστηριότητα θα μπορούσε να προκαλέσει τέτοιες συνέπειες, αλλά μπορεί," δήλωσε ο Christian Klose, ερευνητής γεωλογικών κινδύνων στο Γήινο Παρατηρητήριο του Columbia Lamont-Doherty. Στην πραγματικότητα προκύπτει ότι η παραγωγή σεισμών από τον άνθρωπο είναι κάτι που όσο 'σατανικό' και αν ακούγεται, είναι ωστόσο δυνατό αλλά και κοινότυπο. Ο Klose εκτιμά ότι το 25 τοις εκατό από τα καταγεγραμμένα σεισμικά επεισόδια στη Βρετανία είχαν προκληθεί από ανθρώπους.

Οι περισσότερες από τις σεισμικές δονήσεις που έχουν προκληθεί από ανθρώπους είναι ελάχιστα ισχυρές, δηλαδή λιγότερο από 4 βαθμούς στις σεισμικές γεωλογικές κλίμακες. Αυτά τα επεισόδια δεν γίνονται από λάθη της φύσης και δε θα συνέβαιναν χωρίς την παρέμβαση του ανθρώπου, όπως το να γίνεται εξόρυξη τόνων κάρβουνου ή ποτάσας. Συμβαίνουν όταν η οροφή ενός ορυχείου καταρρέει, όπως έγινε για παράδειγμα στην πρόσφατη κατάρρευση του Crandall Canyon στην Utah όπου σκοτώθηκαν περίπου μισή ντουζίνα ανθρακωρύχοι.

Αλλά κάποιες ανθρώπινες δραστηριότητες μπορούν να προκαλέσουν πολύ πιο ισχυρούς σεισμούς, σαν εκείνους που γίνονται από τα φυσικά ρήγματα. Και αυτό ισχύει επειδή οι άνθρωποι με τη βοήθεια των ισχυρών μηχανών, μπορούν να μετακινήσουν μεγάλες μάζες της γης με αποτέλεσμα να προκαλέσουν αλλαγές στο μοτίβο των πιέσεων που δέχεται ο φλοιός της Γης. Ρήγματα που πιθανόν να μην έχουν προκαλέσει σεισμούς για εκατομμύρια χρόνια μπορούν ξαφνικά να ωθηθούν σε κατάρρευση, όπως πιστεύει ο Klose ότι έγινε με τον μοναδικό θανατηφόρο σεισμό της Αυστραλίας το 1989.

Ας δούμε λοιπόν τους πέντε τρόπους που μπορεί να προκληθεί ένας σεισμός από χέρι ανθρώπου. Με όλο το σεβασμό στον Lex Luthor και όλους τους σατανικά κακούς ήρωες ανάλογων ταινιών, δε θα συναντήσουμε πυρηνικά στη λίστα αυτή. Προκύπτει πως εάν θέλουμε να δημιουργήσουμε έναν σεισμό, η μετακίνηση της μάζας είναι πολύ πιο αποτελεσματική από μια στιγμιαία και πολύ ισχυρή έκρηξη.

Κατασκευή Φράγματος

Το νερό είναι πιο βαρύ από τον αέρα, έτσι όταν γεμίσει η κοιλάδα πίσω από το φράγμα, ο φλοιός κάτω από το νερό θα υποστεί μεγάλη αλλαγή στην πίεση που δέχεται. Για παράδειγμα στην περιοχή του φράγματος Hoover έγιναν εκατοντάδες σεισμοί καθώς η λίμνη γέμισε. Ο σεισμολόγος του πανεπιστημίου της Αλάσκα Larry Gedney εξήγησε, "καθώς το φράγμα έφτασε στο ανώτατο όριο των 145 μέτρων το 1939, το επίπεδο της σεισμικότητας άρχισε να διαμορφώνεται σε ευθεία αντιστοιχία με το επίπεδο του νερού. Κανένας από τους σεισμούς δεν ήταν στην πραγματικότητα καταστροφικός ο μεγαλύτερος μόλις που πλησίασε το μέγεθος των 5 βαθμών αλλά η περιοχή δεν είχε πρωτύτερα καταγραφές που να μαρτυρούν ότι ήταν σεισμικά ενεργή." Τα παραδείγματα για σεισμούς που έχουν τις αιτίες τους σε φράγματα αφθονούν αλλά η έρευνα του Klose πηγαίνει ακόμα πιο πέρα. Ο Klose έχει ενδείξεις ότι περίπου το ένα τρίτο των σεισμών που έχουν προκληθεί από ανθρώπους οφείλονται στην κατασκευή μεγάλων δεξαμενών. Αυτό έχει ξεσηκώσει υποψίες σχετικά με την πιθανότητα ο πρόσφατος σεισμός της Κίνας να προκλήθηκε από την πλήρωση της δεξαμενής που σχηματιζόταν από 3 φαράγγια και ένα φράγμα, αν και δεν έχει παρουσιαστεί κάποιο τελειωτικό στοιχείο ακόμα για την εξαγωγή ενός τέτοιου συμπεράσματος.

Έκχυση υγρού στο φλοιό της Γης

Το 1961 ο αμερικανικός στρατός αποφάσισε ότι ο καλύτερος τρόπος για να απομακρυνθούν τα τοξικά απόβλητα από την παραγωγή βομβών napalm ήταν να γίνει μια πολύ βαθιά τρύπα στα Βραχώδη Όρη σε βάθος που ξεπερνούσε τα 3,5 χιλιόμετρα και να εκχυθεί το υγρό μέσα στον φλοιό της Γης. Από το 1962 μέχρι το 1966 ο στρατός απέρριψε περίπου 625 εκατομμύρια λίτρα τοξικών απόβλητων μέσα σ' αυτή την τρύπα. Δυστυχώς οι εκχύσεις αυτές πιθανότατα προκάλεσαν σεισμούς στην περιοχή και ο στρατός διέκοψε την επιχείρηση. Όπως εξηγεί ο σεισμολόγος Dave Wolny, "εάν κάνεις μια αρκετά βαθιά έκχυση, προκαλείς μεταβολές στις πιέσεις των υποκείμενων βράχων και σε κάποιο σημείο η πίεση αυτή θα εκτονωθεί δημιουργώντας έναν σεισμό."

Εξόρυξη μεγάλης ποσότητας κάρβουνου

Το κάρβουνο παρέχει περισσότερη από τη μισή ποσότητα ενέργειας για τις Ηνωμένες Πολιτείες και ένα πολύ μεγαλύτερο ποσοστό στην Κίνα. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πάμπολλα ανθρακωρυχεία που δουλεύουν συνεχώς για να εξορύξουν το καύσιμο αυτό από το εσωτερικό της Γης. Συνολικά μόνο μέσα στο 2006 έχουν εξορυχτεί 6.195 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι κάρβουνου από τη Γη. Και τα ορυχεία πρέπει συχνά να αντλούν νερό μαζί με το κάρβουνο και κάποιες φορές η ποσότητα του νερού είναι δεκάδες φορές περισσότερη από αυτή του κάρβουνου. Αν προστεθούν και οι δύο αυτές ποσότητες, κάρβουνο και νερό, προκύπτει μια τεράστια τεχνητή μεταβολή στη μάζα της περιοχής και οι τεράστιες αυτές μεταβολές προκαλούν επαναπροσδιορίζουν τις σεισμικές τάσεις της περιοχής, κάποιες φορές αυξάνοντας την πιθανότητα πρόκλησης σεισμού και κάποιες άλλες φορές μειώνοντάς την. Σύμφωνα με την έρευνα του Klose περισσότερο από το 50 τοις εκατό των καταγεγραμμένων σεισμών που έχουν προέλθει από τον άνθρωπο, οφείλονται σε επιχειρήσεις που έχουν να κάνουν με εξόρυξη μεταλλευμάτων.

Τρύπημα για φυσικό αέριο

Τρεις από τους ισχυρότερους σεισμούς που έχουν προκληθεί από τους ανθρώπους έχουν γίνει στο Ουζμπεκιστάν, κοντά στην περιοχή εξόρυξης φυσικού αερίου, στο Gazli. Ο συνδυασμός εξόρυξης και έκχυσης υγρού άλλαξε την τεκτονική δραστηριότητα της περιοχής. Ο μεγαλύτερος από τους τρεις αυτούς σεισμούς καταγράφηκε ότι ήταν 7,3 βαθμών. Σύμφωνα με μια μεγάλης κλίμακας ανάλυση που έγινε από ρώσους επιστήμονες, "λίγοι θα μπορούσαν να αρνηθούν ότι υπάρχει μια σχέση μεταξύ της εξόρυξης υδρογονάνθρακα και της σεισμικής δραστηριότητας, αλλά θα πρέπει να προσδιοριστεί με ακρίβεια πόσο μεγάλη είναι αυτή η σχέση." Προειδοποίησαν πως σε περιοχές όπου η τεκτονική δραστηριότητα είναι ήδη υψηλή, η εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου θα μπορούσε να ερεθίσει τη δημιουργία δυνατών σεισμών.

Κατασκευή του μεγαλύτερου κτιρίου στον κόσμο

Το 2005 ένας γεωλόγος ισχυρίστηκε ότι το τότε ψηλότερο κτίριο του κόσμου, ο Πύργος του Taipei 101 που ζυγίζει περισσότερο από 700.000 μετρικούς τόνους, συσχετίζονταν με την πρόκληση σεισμών σε ένα ρήγμα στην Ταϊβάν που ήταν παλιότερα ανενεργό. Ο Klose αμφιβάλλει για την πιθανότητα να ισχύει κάτι τέτοιο για το κτίριο αυτό, αλλά δεν αποκλείει την πιθανότητα ένα πολύ μεγάλο και βαρύ κτίριο να έχει επίδραση στη δημιουργία σεισμών. Ωστόσο, το βάρος του κτιρίου θα έπρεπε να είναι πολύ πιο μεγάλο από αυτό του Πύργου του Taipei και ακόμα μεγαλύτερο από αυτό του Burj Dubai, που ακόμα κατασκευάζεται και αποτελεί για την ώρα το ψηλότερο κτίριο του κόσμου.

Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν στις αρχές του Ιούνη (2008) μια χαμένη πυραμίδα 4.000 ετών που πιστεύεται ότι είχε ανακαλυφθεί από έναν αρχαιολόγο σχεδόν πριν από 200 χρόνια και δεν είχε ειδωθεί ξανά από τότε. Ο Διευθυντής Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου Zahi Hawass δήλωσε ότι η πυραμίδα φαίνεται πως κατασκευάστηκε από τον βασιλιά Μενκαουχόρ, έναν σκοτεινό Φαραώ που είχε διοικήσει μόνο για οκτώ χρόνια. Το 1842 ο γερμανός αρχαιολόγος Karl Richard Lepsius την ανέφερε συμπεριλαμβάνοντάς την στις ανακαλύψεις του στη Σακάρα, δίνοντάς της τον αριθμό 29 και περιγράφοντάς την ως ‘ακέφαλη πυραμίδα’ γιατί απομένει μόνο η βάση της. Αλλά η άμμος της ερήμου κάλυψε την ανακάλυψη αυτή και από τότε κανένας αρχαιολόγος δεν μπορούσε να τη βρει.

"Γεμίσαμε το κενός της χαμένης πυραμίδας," είπε ο Hawass σε δημοσιογράφους που επισκέφτηκαν τις ανακαλύψεις της Σακάρα (αρχαιολογικός τόπος, 30 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου), τη νεκρόπολη και την τοποθεσία ταφής των διοικητών της αρχαίας Μέμφιδος, της μητρόπολης του αρχαίου Βασιλείου της Αιγύπτου, περίπου 12 μίλια νότια του Καΐρου. Τους ανακοινώθηκε επίσης η ανακάλυψη τμήματος από έναν τελετουργικό δρόμο όπου αρχιερείς που είχαν τα πρόσωπά τους καλυμμένα με μάσκες και που κάποτε κουβαλούσαν μουμιοποιημένους ιερούς ταύρους λειτουργούσαν στην αρχαία αιγυπτιακή μητρόπολη της Μέμφιδος.

Η βάση της πυραμίδας βρέθηκε αφότου μετακινήθηκε ένα βουνό από άμμο ύψους 7,5 μέτρων, το οποίο είχε αρχίσει να μετακινείται εδώ και χρόνια και η διαδικασία ολοκληρώθηκε από την ομάδα του Hawass. Ο Διευθυντής Αρχαιοτήτων δηλώνει πως το ύφος της πυραμίδας υποδηλώνει πως προέρχεται από την Πέμπτη Δυναστεία, μια περίοδο που ξεκίνησε το 2.465 π.Χ. και τελείωσε το 2.325 π.Χ. Αυτό θα την τοποθετούσε περίπου 2 αιώνες μετά την ολοκλήρωση της μεγάλης πυραμίδας της Γκίζας, που θεωρείται ότι είχε ολοκληρωθεί το 2.500 π.Χ. Μια άλλη ένδειξη για τη χρονολόγησή της, σύμφωνα με τον Hawass, ήταν η ανακάλυψη στο εσωτερικό της ενός καλύμματος σαρκοφάγου από γκρι γρανίτη, του τύπου που ήταν σε χρήση εκείνη την εποχή.

Η τετράγωνη βάση της πυραμίδας, στον πυθμένα ενός λάκκου 4,5 μέτρων βάθους που ανασκάφηκε από τους εργάτες, δίνει λίγες ενδείξεις σχετικά με το πώς θα ήταν κάποτε η πυραμίδα που στεκόταν από επάνω. Σωροί από τεράστιους βράχους, κάποιοι από αυτούς ακόμα σκεπασμένοι από σκόνη και άμμο, σκιαγραφούν τους τοίχους και την είσοδο της πυραμίδας, ενώ στο εσωτερικό της βρέθηκε ένας νεκροθάλαμος. Οι αρχαιολόγοι δεν βρήκαν κάποιο καρτούς (το όνομα του Φαραώ γραμμένο σε ιερογλυφικά) του ιδιοκτήτη της πυραμίδας. Αλλά ο Hawass είπε πως με βάση την εκτιμούμενη χρονολόγησή της, είναι πεπεισμένος ότι άνηκε στον Φαραώ Μενκαουχόρ.

Οι εργασίες συνεχίζονται στην περιοχή, όπου ο Hawass είπε πως περιμένει να ανακαλυφθούν βοηθητικές πυραμίδες γύρω από την κεντρική πυραμίδα του Μενκαουχόρ και ελπίζει να βρεθούν εκεί επιγραφές που να υποστηρίζουν τον ισχυρισμό του.

Ο τελετουργικός δρόμος που αποκαλύφθηκε επίσης την ίδια μέρα χρονολογείται στην πτολεμαϊκή περίοδο, δηλαδή περίπου 300 χρόνια π.Χ. Πηγαίνει παράλληλα με την πυραμίδα του Μενκαουχόρ, οδηγώντας από έναν θάλαμο μουμιοποίησης προς μια τοποθεσία στη Σαχάρα (Σεπάριουμ), όπου βρίσκεται ένα δίκτυο υπόγειων τύμβων χώρος ανάπαυσης ιερών ταύρων, ένα μέρος που ανακαλύφθηκε το 1850 από τον γάλλο αρχαιολόγο August Mariette. Σύμφωνα με τον Hawass, ένας αρχιερέας κουβαλούσε τους μουμιοποιημένους ταύρους κατά μήκος του τελετουργικού δρόμου μέχρι τους θαλάμους όπου οι ταύροι θα τοποθετούνταν μέσα στις σαρκοφάγους.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι θεωρούσαν τους ταύρους του θεού Άπις ότι ήταν μετενσαρκώσεις του θεού της πόλης της Μέμφιδος και τους συνέδεαν με τη γονιμότητα και τη λατρεία του Ήλιου. Ένας ταύρος επιλεγόταν λόγω του γυαλιστερού μαύρου τριχώματός του αλλά θα έπρεπε να έχει ένα συγκεκριμένο λευκό σημάδι στο μέτωπο ανάμεσα στα κέρατα. Επιλεγόντουσαν από ιερείς και απολάμβαναν τιμές μέχρι το θάνατό τους, ενώ αργότερα μουμιοποιούνταν και ενταφιάζονταν στις υπόγειες γαλαρίες του Σεπάριουμ στη Σακάρα.

Σύμφωνα με τον Hawass, η ανακάλυψη της τελετουργικής αυτής οδού προσθέτει ένα σημαντικό τμήμα στη γνώση που έχουμε για το παλιό Βασίλειο και τις τελετές του. Η αχανής αρχαιολογική περιοχή της Σακάρα είναι κυρίως γνωστή για τη βαθμιδωτή πυραμίδα του βασιλιά Ζοσέρ που θεωρείται ότι είναι η παλιότερη πυραμίδα της Αιγύπτου, χρονολογούμενη στον 27ο αιώνα π.Χ.

Αν και οι αρχαιολόγοι ερευνούν την Αίγυπτο εδώ και 200 χρόνια, ο Hawass λέει ότι έχει ανακαλυφθεί μόλις το ένα τρίτο από ότι βρίσκεται θαμμένο στον αρχαιολογικό χώρο της Σακάρα. "Ποτέ δεν ξέρεις ποια μυστικά κρύβει η άμμος της Αιγύπτου", είπε. "Εγώ συνεχίζω να πιστεύω πως υπάρχουν κι άλλες πυραμίδες που περιμένουν να τις ανακαλύψουμε."

Ο καθηγητής αρχαιολογίας του πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ Israel Finkelstein ερευνά τη Βίβλο ως ένα ιστορικό αρχείο. Σε μια συνέντευξη που έδωσε στο ‘New Scientist’ ο Finkelstein αναφέρεται στα αντισυμβατικά ευρήματά του. Τη συνέντευξη την έδωσε στον David Cohen και δημοσιεύτηκε στις αρχές του Ιουνίου (2008) στο περιοδικό New Scientist με τον τίτλο ‘Αλήθεια και φαντασία από τη Βίβλο’.

Για περίπου 10 χρόνια ο Finkelstein έχει ηγηθεί μιας ομάδας ερευνητών που ασχολούνται με τη βιβλική αρχαιολογία. Ο σκοπός τους ήταν να προσδιορίσουν εάν η Βίβλος είναι πραγματικά ένα ιστορικό ντοκουμέντο. Στην έρευνά τους ο Finkelstein και η ομάδα του μελέτησαν βιβλικά κείμενα και τα συνέκριναν με αρχαιολογικά στοιχεία που πήραν από τη Megiddo, στο βόρειο Ισραήλ. Η Megiddo, γνωστή και ως Tel Megiddo (στα εβραϊκά) και ως Tell al-Mutesellim (στα αραβικά) ήταν μια τοποθεσία που είναι γνωστή στη Βίβλο ως Αρμαγεδδών. Σήμερα έχουν παραμείνει μόνο τα ερείπια από μια αρχαία πόλη.

Η Megiddo έχει ανασκαφτεί από αρχαιολόγους εδώ και 100 χρόνια, δηλαδή από το 1903, εξαιτίας της ιστορικής, γεωγραφικής και θεολογικής της σημαντικότητας. Στη Megiddo βρέθηκαν 26 στρώσεις από ερείπια αρχαίων πόλεων. Σήμερα, στο σύγχρονο Ισραήλ, η αρχαία τοποθεσία βρίσκεται σε έναν λόφο κοντά στο Κιμπούτς της Megiddo, που βρίσκεται στην αρχή ενός περάσματος που περνάει μέσα από το Carmel Ridge και δεσπόζει στην κοιλάδα του Jezreel.

Η ομάδα του Finkelstein βρήκε ότι "... η παραδοσιακή χρονολόγηση πολλών αρχαιολογικών ευρημάτων που σχετίζονται με βιβλικά γεγονότα παρουσιάζει αναντιστοιχία που ξεπερνά τους ενάμιση αιώνες." Τα συμπεράσματά τους είναι αντισυμβατικά: πολλές περίφημες βιβλικές ιστορίες είναι κατά πάσα πιθανότητα φανταστικές. Για παράδειγμα, όπως αναφέρει ο Cohen στη συνέντευξη με τον Finkelstein, "η έξοδος των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο δε συνέβη ποτέ" και "ο Τζόσουα δεν επιτέθηκε ποτέ στην Ιεριχώ, ούτε και έριξε τα τείχη της." Ο Finkelstein δηλώνει, "δεν υπάρχουν καν στοιχεία ότι η Ιεριχώς είχε τείχη εκείνη την εποχή."

Στη συνέχεια ο Finkelstein αποκαλύπτει ότι "ο Δαβίδ και ο Σολομώντας δεν ήταν μεγάλοι βασιλιάδες που διοικούσαν την αρχαία γη της Χαναάν στον 10 π.Χ. αιώνα από ένα παλάτι στην Ιερουσαλήμ, όπως παρουσιάζεται στη Βίβλο. Στην καλύτερη των περιπτώσεων ήταν μικροί αρχηγοί κάποιων βραχύβιων φυλών της περιοχής. Η μνήμη τους διογκώθηκε με το πέρασμα των χρόνων και μυθοποιήθηκαν τον 7ο π.Χ. αιώνα για να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένες πολιτικές και στρατιωτικές σκοπιμότητες."

Προφανώς, τα συμπεράσματα αυτά του Finkelstein δεν στερούνται αμφισβήτησης σε πολλά μέρη του κόσμου, ιδιαίτερα δε στη θρησκευτική κοινότητα.

Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο της Διεύθυνσης Ισραηλινών αρχαιοτήτων Sam Wolf, "ο Finkelstein έχει γράψει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο στο πεδίο αυτό εδώ και 15 χρόνια. Έχει προσφέρει μεγάλο έργο με το να αμφισβητεί τις παραδοσιακές πίστεις. Αλλά δεν μπορώ να ονομάσω περισσότερους από μια χούφτα αρχαιολόγους που δέχονται τη θεωρία του. Έχει προκαλέσει περισσότερες αναταραχές στα μέσα ενημέρωσης απ΄ ότι στους ακαδημαϊκούς κύκλους."

Ο Lawrence LeShan, στο κλασικό του βιβλίο ‘Εναλλακτικές Πραγματικότητες: Η Αναζήτηση για το Πλήρες Ανθρώπινο Ον’ γράφει: Μια πραγματικότητα είναι αληθινή για σένα, όταν δρας μέσα στους δικούς της όρους. Όλα τα υπόλοιπα είναι απλώς κουβέντες. Είναι έγκυρη πραγματικότητα όταν, χρησιμοποιώντας την, μπορείς να επιτύχεις τους στόχους που είναι αποδεκτοί σ΄ αυτή. Η κοινή λογική ορίζει κάθε πραγματικότητα και σε τελική ανάλυση αποφασίζει για την εγκυρότητά της.

Η δήλωση του LeShan αντανακλά μια ανακάλυψη που έγινε από μια ομάδα επιστημόνων που πειραματιζόντουσαν με μωρά. Ανακάλυψαν πως τις μοναδικές φορές που τα μωρά ξαφνιάζονταν ήταν όταν συνέβαινε κάτι σ' αυτά που καταστρατηγούσε την κοινή λογική. Αυτή η ανακάλυψη θεμελίωσε το ότι ένας βαθμός αντιληπτικής προκατάληψης αποτελεί μέρος της γενετικής μας προδιάθεσης, μια προδιάθεση που ενισχύεται από τις ποικίλες ικανότητές μας και από τον εγκέφαλό μας. Εξαρτόμαστε από την ερμηνεία που δίνουμε για τη ζωή και αποδεχόμαστε τις προκαταλήψεις αυτής της αντίληψης. Μέσα από την καθημερινή ύπαρξή μας αναγνωρίζουμε μόνο ότι είμαστε προετοιμασμένοι από πριν να δούμε.

Οι εναλλακτικές πραγματικότητες και άλλες διαστάσεις δόνησης αγνοούνται ή παρακάμπτονται πολύ συχνά γιατί δεν είμαστε ενήμεροι ότι αγνοούμε ή ότι παρακάμπτουμε οτιδήποτε. Αποδεχόμαστε ότι αντιλαμβανόμαστε και φαίνεται παράλογο αν όχι αδύνατο να πράξουμε αλλιώς. Αλλά αυτό το σφικτό πλέγμα της φυσικής αντιληπτικής προκατάληψης (κάποιες φορές αναφέρεται ως περιβαλλοντική ακεραιότητα) μπορεί να είναι βασισμένο μόνο σε υποθέσεις που προέρχονται από ατομικά συστήματα πιστεύω παρά σε γενετική προδιάθεση. Με άλλα λόγια, είναι πιθανό να αποτελεί περισσότερο μια προτίμηση παρά μια προκατάληψη.

Αυτό συμβαίνει επειδή αναμειγνύουμε επίκτητες τάσεις με φυσικές αντιληπτικές δεξιότητες. Επιτρέπουμε στους αγαπημένους μας, στα σχολεία μας, στις εργασίες μας, στους συντρόφους μας, στην κοινωνία μας, στις κυβερνήσεις μας, χωρίς να συμπεριλάβουμε τις δικές μας διαισθήσεις αναφορικά με το τι νομίζουμε ότι αντιλαμβανόμαστε, να καθορίσουν και να ερμηνεύσουν τη ζωή μας. Το επιτρέπουμε αυτό επειδή είναι θεμελιωδώς ευκολότερο, πιο πρακτικό και λιγότερο επικίνδυνο, το να αποδεχτούμε παρά να αρνηθούμε τις προκαταλήψεις αμοιβαία αποδεχόμενων πεποιθήσεων. (Η κοινωνία χρωστάει την ύπαρξή της σ' αυτήν την τάση που έχουν οι άνθρωποι να αποδέχονται την άποψη της κοινής γνώμης ως προσωπική τους αλήθεια. Οι Μεσσίες χρωστάνε το θάνατό τους στην ίδια ακριβώς αρχή.)

Για να πάμε στην καρδιά του ζητήματος αυτού θα ακολουθήσουν τρία παραδείγματα σχετικά με τη φυσική προκατάληψη της αντίληψης. Στη συνέχεια θα παρουσιαστεί ένα τέταρτο (στο κλείσιμο του άρθρου αυτού). Θα πρέπει να δοθεί προσοχή στις παράδοξες ψευδαισθήσεις που αποκαλύπτει κάθε τέτοιο παράδειγμα:

Παράδειγμα 1

Πηγαίνετε σε μια ταινία (παλιότερα γνωστή ως εικόνα με κίνηση) για να απολαύσετε μια ωραία παράσταση, αλλά τι είναι αυτό που βλέπετε στην πραγματικότητα; Στην κυριολεξία βλέπετε τη συνεχή προβολή μιας σειράς από ακίνητα πλάνα που διακόπτονται από περιόδους σκοταδιού. Είναι η αντίληψη του τι πιστεύετε ότι βλέπετε που ενισχύει αυτό που σας φαίνεται σαν την κίνηση ενός συνεκτικού νήματος που φτιάχνει την ιστορία. Τίποτε από όσα βλέπετε δεν είναι ικανό από μόνο του για κίνηση ή για ειρμό μέχρι που εσείς, ο θεατής, τα ενισχύετε και τα δύο με το να συνδέετε μέσα στο νου σας αυτό που δείχνει ο προβολέας. Αυτό που νομίζετε ότι βλέπετε δεν υπάρχει στην πραγματικότητα. Μόνο η συνεχής σειρά από ανεξάρτητες μονάδες είναι αυτό που υπάρχει. Είναι ο νους σας αυτός που τις συνδέει. Οι ταινίες είναι μια οπτική ψευδαίσθηση.

Παράδειγμα 2

Κάθεστε μπροστά από την τηλεόραση για να απολαύσετε ένα καλό πρόγραμμα, αλλά τι είναι αυτό που βλέπετε στην πραγματικότητα; Στην κυριολεξία βλέπετε ένα ηλεκτρόνιο κάθε φορά (για τις ασπρόμαυρες τηλεοράσεις και τρία τη φορά για τις έγχρωμες) που πυροδοτείται στην πίσω πλευρά του κανονιού της τηλεόρασης και το οποίο προσκρούει στην οθόνη και ανάβει σαν μια μικρή φωτεινή τελεία. Ο συνεχής καταιγισμός από ηλεκτρόνια που μετατρέπονται σε φωτεινές τελείες δημιουργεί την εμφάνιση εικόνων, καθώς οι γραμμές σάρωσης κυλάνε από την κορφή προς τη βάση διαχωρίζοντας τις πληροφορίες που έρχονται (νέες τελείες) από τις πληροφορίες που πλέον εξαφανίζονται (παλιές τελείες). Προσαρμόζετε τον δείκτη κάθετων γραμμών στην τηλεόρασή σας όχι για να απομακρύνετε τις περίεργες μπάρες που εμφανίζονται στην εικόνα, αλλά για να τοποθετήσετε τη δραστηριότητα της οθόνης μέσα στα όρια των δικών σας αντιληπτικών προτιμήσεων. Ο σωλήνας που βρίσκεται πίσω από την τηλεόραση δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα κανόνι που εκτοξεύει ηλεκτρόνια στο πίσω μέρος της οθόνης. Ο νους σας συνδέει τις τελείες από τα ηλεκτρόνια σχηματίζοντας μια εικόνα που νομίζετε ότι βλέπετε, ενώ στην πραγματικότητα αγνοεί την πραγματικότητα του τι συμβαίνει. Η τηλεόραση είναι μια νοητική ψευδαίσθηση.

Παράδειγμα 3

Πηγαίνετε σε μια συναυλία για να ακούσετε καλή μουσική, αλλά τι ακούτε στην πραγματικότητα; Στην κυριολεξία ακούτε μια σειρά από νότες που χωρίζονται μεταξύ τους από διαλείμματα σιωπής. Κάθε όργανο ή φωνή μπορεί να παράγει μόνο απλούς ήχους, έναν την κάθε φορά. Είναι η αντίληψη του ακροατή που ενισχύει το μελωδικό περιεχόμενο ή την παραφωνία, αυτό που καλείται μουσική ή θόρυβος. Χωρίς τη συμμετοχή του ακροατή και την αντίληψή του σ' αυτό που ακούει, ο ήχος από μόνος του δε θα ήταν ικανός για αυτό που εμφανίζεται ως ροή. Αυτό που ακούμε ως συνεχή ήχο είναι μια δημιουργία μέσα στο ίδιο μας το μυαλό. Η μουσική είναι μια ακουστική ψευδαίσθηση.

Επειδή δεν είμαστε προετοιμασμένοι να δούμε μέσα από τις ψευδαισθήσεις της αντίληψης, αποδεχόμαστε αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως μια πλήρη αλήθεια για το τι υπάρχει. Η πραγματικότητα, στην στενότερη έννοιά της, είναι ένα προϊόν που το δημιουργούμε εμείς οι ίδιοι και διατηρείται από τη δική μας αντίληψη. Το ζήτημα της πραγματικότητας μπορεί ωστόσο να μας ξεγελάσει.

Βέβαια, ο μη συνειδητός νους κανονικά επεξεργάζεται δισεκατομμύρια κομμάτια πληροφορίας κάθε δευτερόλεπτο. Ας προσθέσουμε σ΄ αυτό το σχήμα ένα πρόσφατο επιστημονικό εύρημα ότι ο μέσος άνθρωπος σήμερα προσλαμβάνει 65.000 περισσότερα bits πληροφορίας και ερεθισμάτων για κάθε μέρα που είναι σε εγρήγορση απ' όσο προσλάμβαναν οι πρόγονοί του τον αμέσως προηγούμενο αιώνα. Πράγματι, οι εγκέφαλοί μας σήμερα βομβαρδίζονται διαρκώς και λιγότερο από το ένα τοις εκατό των εισερχομένων πληροφοριών προφτάνει να φτάσει στο συνειδητό νου. Μέσα σε ένα κλάσμα δευτερολέπτου, πάνω από το 99% των πληροφοριών έχουν φιλτραριστεί.

Η περιοχή του συστήματος εγκέφαλος-νους που διεκπεραιώνει το φιλτράρισμα είναι ο δικτυωτός σχηματισμός, μια μικρή μάζα από στενά πακεταρισμένα νευρικά κύτταρα που βρίσκονται στον κεντρικό πυρήνα του εγκεφαλικού στελέχους, κάτω από το μεταιχμιακό εγκεφαλικό σύστημα. Αυτό που οδηγεί το φιλτράρισμα όμως, είναι η αντιληπτική μας προτίμηση και όχι αναγκαστικά οι γενετικά καθορισμένες αντιληπτικές προτιμήσεις μας.

Ωστόσο, ούτε η φυσική μας προδιάθεση ούτε οι προτιμήσεις που αποκτάμε καθώς ωριμάζουμε είναι αναγκαίο να μας εμποδίσουν από την πληρότητα της αληθινής αντίληψης που θα μπορούσε ο καθένας μας να επιτύχει. Αυτό που είναι αυτόματο, ακόμα και για τη βρεφική ηλικία, μπορεί να μετατραπεί, να επεκταθεί, να προαχθεί ή να αλλάξει.

Θυμάστε την παιδική ιστορία με τα καινούργια ρούχα του Αυτοκράτορα; Η ιστορία αναφέρει έναν Αυτοκράτορα που είχε ξεγελαστεί από έναν απατεώνα να αγοράσει μια αόρατη φορεσιά, που είχε προετοιμαστεί και ραφτεί στα μέτρα του με μεγάλη φροντίδα. Εφόσον ο Αυτοκράτορας είχε πειστεί με την ιστορία αυτή, κανένας από τους υπηρέτες του δεν τολμούσε να διαφωνήσει μαζί του φοβούμενος για όσα υπέθετε ότι θα του έκανε ο Αυτοκράτορας εάν τολμούσε να πει μια διαφορετική κουβέντα. Μια δημόσια παρέλαση κανονίστηκε στη συνέχεια ώστε να δείξει ο Αυτοκράτορας τη νέα του φορεσιά. Καθώς ο Αυτοκράτορας περπάτησε καμαρωτά ανάμεσα στο πλήθος, ένας μικρός αναγνώρισε την αλήθεια της όλης κατάστασης και φώναξε, "Έϊ, κοιτάξτε, ο Αυτοκράτορας είναι γυμνός!" (Τα παιδιά παρεμπιπτόντως, έχουν την ελάχιστη ποσότητα μαθημένων αντιληπτικών προκαταλήψεων που μπλοκάρουν την πραγματική αντίληψη και έτσι έχουν πιο καθαρό μυαλό. Προσεγγίζουν τις καταστάσεις άμεσα, όχι έμμεσα).

Σταδιακά, κατά τη διάρκεια των ζωών μας αποδεχόμαστε, αποφασίζουμε και ενστικτωδώς ολοκληρώνουμε δομημένα μοντέλα σκέψης αναφορικά με το τι θα πιστέψουμε και τι θα απορρίψουμε. Αυτά τα νοητικά μοντέλα (αντιληπτικές προτιμήσεις) δημιουργούν τα φίλτρα (στενά πακεταρισμένα νευρικά κύτταρα) που μας εμποδίζουν να έχουμε επίγνωση για αυτά που αρνούμαστε να μάθουμε. Όπως ο Αυτοκράτορας και οι υπηρέτες του που ο καθένας τους αποδέχτηκε μια συγκεκριμένη πραγματικότητα ως αληθινή και απέρριψε οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική.

Μιλώντας από την άποψη της γενετικής, αυτό το φίλτρο των εισερχομένων λειτουργεί σαν μια βαλβίδα διακοπής αφαιρώντας από τον συνειδητό νου τη δυνατότητα να πιάσει ορισμένες πληροφορίες, αγνοώντας κάποιες πληροφορίες που μπορούν να έχουν αξία. Χωρίς αυτό το φίλτρο θα ήμασταν ασφαλώς ανεπαρκείς και αναποτελεσματικοί, δε θα μπορούσαμε ούτε να αποκρυπτογραφήσουμε τον κόσμο ούτε και να πάρουμε αποφάσεις, αλλά ούτε ακόμα και να εστιάσουμε την προσοχή μας. Κι εκεί βρίσκεται το πρόβλημα.

Μπορούμε να το παρακάνουμε. Να μπλοκάρουμε περισσότερα από όσα χρειάζεται. Μπορούμε να δημιουργήσουμε τόσα πολλά τυφλά σημεία, ώστε να γίνουμε σαν τυφλοί ή σε κατάσταση ύπνωσης ή μισοκοιμισμένοι ή παγιδευμένοι σε διάφορα στερεότυπα ανοησίας και φανατισμού. Μπορούμε να ξεγελάσουμε τον ίδιο τον εαυτό μας. Ο Daniel Goleman αναφέρθηκε σ΄ αυτήν την κατάσταση στα 'Ζωτικά Ψέματα, Απλές Αλήθειες', όπου και σημειώνει: Το μεγαλύτερο αντίδοτο της πλάνης είναι η διορατικότητα, που είναι απλά το να βλέπεις τα πράγματα όπως πραγματικά είναι. Όπως ο μικρός στο πλήθος φώναξε στον Αυτοκράτορα και είπε την αλήθεια που οι άλλοι είχαν επιλέξει να αγνοήσουν, μας ωφελεί όταν μας προσφέρεται μια φρέσκια οπτική και βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πρόκληση.

Χρειαζόμαστε τη φυσική γενετική μας προδιάθεση για να αντιληφθούμε τη συνέχεια της κίνησης και τη συνάφεια της μορφής έτσι ώστε να μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε σχέσεις και να κάνουμε συγκρίσεις. Χρειαζόμαστε ακόμα και τις προκαταλήψεις που προέρχονται από αμοιβαία παραδεχόμενες πεποιθήσεις, εφόσον αυτές ακριβώς οι προτιμήσεις και οι προλήψεις μας παρέχουν τα φίλτρα που μας αφήνουν αρκετό χρόνο και χώρο για να αναπτύξουμε κοινωνικές δεξιότητες. Αλλά όλα αυτά τα χρειαζόμαστε με μέτρο. Αυτό σημαίνει πως θα ήταν σοφό, κάθε ένας από εμάς, να κάνουμε περιοδικό απολογισμό στα φίλτρα μας αυτά, να τα επαναξιολογούμε και συνειδητά να αποφασίζουμε εάν λειτουργούν για το καλό μας. Κάνοντας κάτι τέτοιο είναι πιθανό να βρούμε πως κάποια από αυτά δεν είναι μόνο ξεπερασμένα και απαρχαιωμένα, αλλά επίσης πως ποτέ δεν τα χρειαζόμασταν καν.

Αλλά τι γίνεται με την συμπαγή φύση της συνήθους πραγματικότητας;

Τα παραδείγματα που έχουν μέχρι στιγμής δοθεί δείχνουν πως έχουμε ικανότητες που ενδυναμώνουν την εμφάνιση μιας συμπαγούς φύσης στο περιβάλλον. Ναι, είναι πιθανό για εμάς να επαναπρογραμματίσουμε όλες τις αντιληπτικές μας ικανότητες, να τις διευρύνουμε, έτσι ώστε το παράθυρο θέασής μας να χωράει περισσότερες περιοχές. Μπορούμε να κερδίσουμε νέα πρόσβαση στις ικανότητές μας αυτές και να διώξουμε καθώς και να βελτιώσουμε προτιμήσεις και συστήματα πεποιθήσεων. Ωστόσο, όταν χτυπάει κανείς στην άκρη μιας καρέκλας το δάκτυλό του πονάει, πράγμα που σημαίνει ότι αυτά που εμφανίζονται συμπαγή είναι πράγματι συμπαγή και αντιδρούν σύμφωνα με αυτήν την ιδιότητα. Άρα η ερώτηση παραμένει: Είναι η συμπαγής πραγματικότητα όντως συμπαγής;

Ο διαλογισμός και άλλες ανάλογες πρακτικές μας βοηθούν να εκγυμνάσουμε την αντίληψή μας έτσι ώστε οι ακολουθίες της κίνησης και της ακινησίας (όπως περιγράφηκαν στα 3 προηγούμενα παραδείγματα του παρόντος άρθρου) να εμφανίζονται ταυτόχρονα και ξεχωριστά την ίδια στιγμή. Μια επιθανάτια εμπειρία ή μια πνευματική αφύπνιση σπρώχνει τη δυναμικότητα του εγκεφάλου μας ακόμα πιο μακριά. Μια τέτοια εγκεφαλική μετακίνηση μπορεί να καθαρίσει τα φίλτρα, τα όρια και τις πεποιθήσεις μας με τέτοιο τρόπο που μας επιτρέπει να γλιστρήσουμε μέσα από τις ρωγμές της αντίληψης σε εναλλακτικές και συνυπάρχουσες πραγματικότητες. Αυτή η χαοτική σύγκλιση πληροφοριών στην αρχή μας αποπροσανατολίζει αλλά τελικά μπορούμε να οδηγηθούμε στην πηγή της καθαρότητας και της διαίσθησης που είχε σκεπαστεί λόγω προκαταλήψεων που καλλιεργήσαμε από τη γέννησή μας και λόγω των επίκτητων φίλτρων της αντίληψής μας. Καθώς η συνείδηση μπαίνει σε μια άλλη κατάσταση, όπως μπορεί να συμβεί σε κάποια από τις προαναφερθείσες περιπτώσεις, αλλάζει η αίσθηση του χρόνου και του χώρου. Ο κόσμος μοιάζει σα να επανασυντάσσεται και η συμπαγής φύση της πραγματικότητας μοιάζει πλέον να μην είναι τόσο συμπαγής. Αυτό αποτελεί μια δραματική αλλαγή της αντίληψης.

Στη νευτώνεια φυσική θεωρείται ότι η εκδήλωση της ενέργειας δημιουργεί τον χρόνο λόγω της ταλάντωσής της και τον χώρο λόγω των ξεχωριστών μηκών κύματος, δηλαδή ότι ο χώρος και ο χρόνος αποτελούν ιδιότητες της ενέργειας. Όπου δεν υπάρχει ενέργεια δεν υπάρχει ούτε χώρος ούτε και χρόνος. Δεν υπάρχει τίποτε. Μια κλασική προτεινόμενη εξήγηση αυτού του φαινομένου είναι η ακόλουθη: οι επαναλαμβανόμενοι κύκλοι που αντιστοιχούν στην ταλάντωση της ενέργειας δημιουργούν αυτό που ονομάζουμε χρόνο. Όταν η ενέργεια ταλαντώνεται με συνεχή τρόπο οι δυνάμεις που εμπεριέχονται σ' αυτή διαχωρίζονται σε δύο πόλους έλξης. Η έλξη μεταξύ των πόλων κάνει την ενέργεια να κινείται προς τον έναν και τον άλλο πόλο σε μια παλμική κίνηση. Αυτή η παλμική κίνηση δημιουργεί ένα ημιτονοειδές κύμα και το μήκος αυτού του κύματος μεταξύ των πόλων είναι αυτό που καλούμε χώρο. Καθώς η ενέργεια ταλαντώνεται μπρος και πίσω μεταξύ των πόλων μοιάζει σα να στέκεται σε κάθε πόλο πριν ξεκινήσει τη νέα ταλάντωση. Έτσι η ενέργεια φαίνεται ότι είναι είτε σε κίνηση είτε σε ακινησία καθώς συμπεριφέρεται με αυτόν τον παλμικό τρόπο. Μπρος και πίσω, κίνηση και ακινησία.

Καθώς η αιώρηση μεταξύ των πόλων αυξάνει την ταχύτητά της, οι πόλοι υποχωρούν προς τα πίσω μέχρι που να συγκλίνουν σε μια κατάσταση όπως αυτή που υπήρχε πριν διαχωριστούν. Όμως αντίστροφα, όταν η ταχύτητα της αιώρησης μεταξύ των πόλων μειώνεται οι πόλοι διαχωρίζονται και τραβιούνται μακριά, δημιουργώντας όλο και περισσότερο χώρο καθώς η απόσταση της αιώρησης αυξάνει σε μήκος και πλάτος. Εάν η ενέργεια δεν είχε αυτήν την ιδιότητα της ταλάντωσης η δημιουργία όπως την ξέρουμε δε θα υπήρχε.

Η παρατήρηση και η μελέτη του φαινομένου αυτού είναι ωστόσο αρκετά περίπλοκη, γιατί σύμφωνα με τους επιστήμονες δεν μπορεί κανείς να παρατηρήσει την κίνηση και την ακινησία ταυτόχρονα, ακόμα και δεδομένου του γεγονότος πως αποτελούν πτυχές της ίδιας βασικής δραστηριότητας. Στην κβαντική φυσική οι αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg δηλώνει ότι κάθε προσπάθεια παρατήρησης του μικρόκοσμου μπορεί να επιδράσει σε αυτό που παρατηρείται. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος δεν μας είναι δυνατό να αποδείξουμε ότι υπάρχει πλήρης κίνηση ή πλήρης ακινησία. Ούτε υπάρχει κάποιος τρόπος για να γνωρίσουμε με σιγουριά εάν οι προσπάθειες για να μετρήσουμε αντικείμενα ή γεγονότα μεταβάλλει κατά οποιονδήποτε τρόπο αυτό το οποίο μετράται. Είναι πολύ σημαντικό λοιπόν το γεγονός, ότι αυτά που φαίνονται βέβαια στην πραγματικότητα είναι αβέβαια. Κάτι που μοιάζει με ένα άλλο παράδοξο: ο φυσικός μας κόσμος ενώ φαίνεται ότι είναι συμπαγής στην πραγματικότητα δεν είναι.

Έτσι, όταν κάποιος κάθεται ακίνητος στην καρέκλα του, τα μόρια του σώματός του δονούνται, όλη η ύλη του περιβάλλοντος δονείται, η γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της και γύρω από τον ήλιο και ακόμα και το ίδιο το σύμπαν όπως το καταλαβαίνουμε, συνεχώς διαστέλλεται. Παρόλο που νομίζουμε πως αντιλαμβανόμαστε τι σημαίνει ακινησία, στην πραγματικότητα είναι αδύνατο να το συλλάβουμε γιατί κάθε ακινησία είναι γεμάτη με κίνηση.

Μόνο αν μπορούσαμε να διαχωρίσουμε κάποιες πτυχές από το όλον θα μπορούσαμε να είμαστε βέβαιοι για το εάν αυτό που νομίζουμε ότι υπάρχει πράγματι υπάρχει, τότε θα μπορούσαμε να το μελετήσουμε, να το εξετάσουμε, να το παρατηρήσουμε, να το αναλύσουμε και να το μετρήσουμε. Αλλά δεν μπορούμε ποτέ να μετρήσουμε ταυτόχρονα όλες τις πτυχές του όλου, ούτε μπορούμε να μετρήσουμε με βεβαιότητα και ν αποδείξουμε, αυτό που μας φαίνεται αληθινό. Ο διαχωρισμός θα μας βοηθούσε να είμαστε αντικειμενικοί, αλλά μόνο το όλο ως όλο μπορεί να μας βοηθήσει να διατηρήσουμε προοπτική και συνάφεια με το περιβάλλον. Αυτό που μοιάζει να είναι όλο στην πραγματικότητα αποτελείται από μυριάδες μονάδες. Ωστόσο, αυτό που φαίνεται πως αποτελείται από μυριάδες μονάδες δεν είναι τίποτε άλλο από συσχετιζόμενα τμήματα ενός συνδεδεμένου όλου. Τίποτε δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κάτι άλλο, δεν μπορούμε όμως να αλληλεπιδράσουμε ταυτόχρονα με τις δύο αυτέ πτυχές. Κι εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση. Λόγω του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι δεξιότητές μας και λόγω του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται την πληροφορία, είμαστε προετοιμασμένοι να αντιλαμβανόμαστε καθετί ως ολόκληρο και ως συμπαγές ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι. Αυτή η πραγματικότητα που πιστεύουμε ότι υπάρχει φαίνεται πραγματική εξαιτίας του τρόπου που οι πληροφορίες συνδέονται μεταξύ τους μέσα στα όρια του εγκεφάλου μας.

Παράδειγμα 4

Η κβαντική φυσική λέει πως οτιδήποτε υπάρχει, στην πραγματικότητα ταλαντεύεται μεταξύ ύπαρξης και ανυπαρξίας περίπου ένα δισεκατομμύριο φορές το δευτερόλεπτο. Κατά τη διάρκεια ενός στιγμιότυπου η ύπαρξη φωτίζεται και καθετί είναι εμφανές και κατά τη διάρκεια του αντίθετου στιγμιότυπου υπάρχει μόνο σκοτάδι και τίποτε δεν μπορεί να είναι ορατό. Ύπαρξη και μη ύπαρξη, μπρος και πίσω, κίνηση και ακινησία. Η
αντιληπτική προκατάληψη που έχουμε σταδιακά δομήσει είναι αυτή που μας δίνει τη δυνατότητα να αντιμετωπίζουμε καθετί ως συνεχόμενο και συμπαγές. Αυτή η φυσική προκατάληψη μας προστατεύει από το γεγονός ότι η κίνηση και η ακινησία αποτελούν διαδοχικές περιπτώσεις. Βλέπουμε συμπαγή αντικείμενα και συνεχόμενες κινήσεις και νομίζουμε πως τα βλέπουμε και τα δύο ταυτόχρονα, όταν αυτό δεν συμβαίνει στην ουσία. Ο κόσμος γύρω μας υπάρχει όπως τον αντιλαμβανόμαστε εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο τον αντιλαμβανόμαστε. Η δημιουργία, όπως νομίζουμε ότι υπάρχει, είναι μια φυσική ψευδαίσθηση.

Το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο είναι μια κατάσταση που προσβάλλει τον εγκέφαλο. Μπορεί να προκληθεί είτε από διακοπή της ροής του αίματος σε κάποια περιοχή (εμβολή ισχαιμικό επεισόδιο) είτε από αιμάτωμα μέσα στον εγκέφαλο (αγγειακή ρήξη - αιμορραγικό επεισόδιο). Οι συνέπειές του, ανάλογα με την περιοχή της βλάβης, κυμαίνονται και μπορούν να φτάσουν σε παράλυση του ενός ημιμορίου του σώματος, προβλήματα στην όραση, προβλήματα στην ομιλία, κ.λπ. Η ομιλία σε πολλές περιπτώσεις επανέρχεται, αν και είναι πιθανό και συνηθισμένο να παραμένει κάποια δυσχέρεια που γίνεται αντιληπτή στην ποιότητα των εκφωνούμενων λέξεων και φράσεων. Αυτό όμως που δεν είναι καθόλου συνηθισμένο, είναι το σπάνιο φαινόμενο κατά το οποίο ένας ασθενής μετά από εγκεφαλικό αρχίζει και μιλάει με προφορά που του ήταν τελείως άγνωστη και ξένη!

Μια γυναίκα που ανάρρωνε από εγκεφαλικό είναι μία από τις πρώτες περιπτώσεις που έχουν αναφερθεί στον Καναδά και που αφορά σε ένα σπανιότατο εγκεφαλικό σύνδρομο κατά το οποίο ένας άνθρωπος αρχίζει και μιλάει με ξένη προφορά. Η γυναίκα που αναφέρεται ως 'Rosemary' από τους επιστήμονες, μένει στο νότιο Οντάριο. Η οικογένειά της πρόσεξε την περίεργη αλλαγή στην προφορά της πριν από δύο χρόνια, την εποχή που η γυναίκα ανάρρωνε από ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο. Ενώ οι περισσότερες περιπτώσεις αυτού του συνδρόμου (FAS Foreign accent syndrome) καταλήγουν με μία ομιλία που έχει μια νέα κάπως 'ξενική' προφορά, η προφορά της Rosemary ακούγεται σαν παραθαλάσσια καναδέζικα αγγλικά.

"Είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα περίπτωση, διότι η γυναίκα αυτή δεν είχε ποτέ επισκεφτεί τις παραθαλάσσιες αυτές περιοχές και ούτε είχε ποτέ έρθει σε επαφή με οποιονδήποτε τρόπο με την προφορά της Ανατολικής Ακτής," αναφέρει ο ερευνητής Alexandre Sevigny, γνωσιακός επιστήμονας στο πανεπιστήμιο McMaster του Οντάριο. "Οι οικογενειακές της ρίζες προέρχονται από την Ιρλανδία και τη Δανία και κανένας από τους γονείς της δεν είχε ποτέ ζήσει πουθενά αλλού παρά μόνο στο νότιο Οντάριο."

Για παράδειγμα, η Rosemary προφέρει κάποια συγκεκριμένα φωνήματα με διαφορετικό τρόπο απ' ότι τα πρόφερε πριν το εγκεφαλικό επεισόδιο, μεταξύ των οποίων είναι τα 'dat' αντί για 'that' και 'tink' αντί για 'think'. Και τώρα προφέρει τις λέξεις 'greasy' ως 'gracey' και 'dog' ως 'rogue'.

Το αίνιγμα αυτό εν μέρει λύθηκε όταν η οικογένειά της επικοινώνησε με το προσωπικό της μονάδας εγκεφαλικών του γενικού νοσοκομείου Hamilton. Η ιατρική ομάδα στη συνέχεια αποτάθηκε σε ερευνητές ειδικού γλωσσικού προγράμματος του τμήματος Γνωσιακής Επιστήμης στο πανεπιστήμιο του McMaster. Η σχετική έρευνα που δημοσιεύτηκε στην έκδοση του Ιουλίου στο καναδικό επιστημονικό περιοδικό για τις Νευροεπιστήμες (Canadian Journal of Neurological Sciences) προσθέτει ένα ακόμα δεδομένο σ' αυτό το σπάνιο και περίεργο φαινόμενο. Η έλλειψη στοιχείων για το σύνδρομο FAS οφείλεται κατά κύριο λόγο στο ότι οι γιατροί εξαρτούν την σχετική ενημέρωσή τους από την ειδοποίηση των συγγενών των ανθρώπων στους οποίους εμφανίζεται. Η ίδια η γυναίκα δεν πρόσεξε κάποια διαφορά στην προφορά της, δήλωσε η επικεφαλής ερευνήτρια Karin Humphreys, ψυχολόγος στο εν λόγω πανεπιστήμιο.

Αν και η περίπτωση αυτή καταχωρήθηκε τελικά ως μία ακόμα εμφάνιση του σπάνιου συνδρόμου FAS, υπάρχουν σημαντικά ερωτήματα που περιμένουν απάντηση: ήταν συμπτωματική η ομοιότητα της προφοράς της Rosemary με την παραθαλάσσια καναδέζικη διάλεκτο; Ακόμα και αν με κάποιο τρόπο και αντίθετα με τις μαρτυρίες της οικογένειάς της ήρθε σε επαφή με τη διάλεκτο αυτή, γιατί την υιοθέτησε μετά από το εγκεφαλικό; Και αν δεν συνέβη τίποτε από τα δύο παραπάνω, από πού προήλθε η γνώση που συνδέεται με αυτόν τον τόσο ιδιαίτερο τρόπο ομιλίας;

Μια μεγάλη πηγή δημόσιας σύγχυσης που σχετίζεται με την κλιμακούμενη διαφωνία ανάμεσα στον Ευφυή Σχεδιασμό και στην Εξέλιξη είναι η ερώτηση, τι στην πραγματικότητα είναι μια επιστημονική θεωρία. Ο Ευφυής Σχεδιασμός ισχυρίζεται ότι η ζωή είναι πολύ περίπλοκη για να εξηγηθεί με τη θεωρία της Εξέλιξης. Έτσι, θα έπρεπε να υπάρχει κάποιο ον ή κάποια ύπαρξη που να σχεδίασε τα πάντα. Η Εξέλιξη από την άλλη πλευρά προτείνει ότι όλοι οι οργανισμοί κατάγονται από έναν απλό πρωτόγονο πρόγονο και ότι οι οργανισμοί εξαπλώθηκαν και διαφοροποιήθηκαν αποκτώντας και μεταβιβάζοντας νέα κληρονομικά γνωρίσματα μέσω διάφορων μηχανισμών, ένας από τους οποίους είναι η φυσική επιλογή. Η Εξέλιξη είναι μια θεωρία που υποστηρίζεται από στοιχεία πολλών διαφορετικών επιστημονικών πεδίων όπως η παλαιοντολογία, η γεωλογία, η γενετική και η αστρονομία.

Ένα από τα ζητήματα που συμμετέχουν στη γνωστή αυτή διαφωνία είναι το εάν ο Ευφυής Σχεδιασμός μπορεί να θεωρηθεί ως έγκυρη επιστημονική θεωρία, ή εάν, όπως ισχυρίζονται όσοι τον κριτικάρουν, αποτελεί ένα πρόσφατο προσωπείο του Δημιουργισμού. Η ερώτηση αναφορικά με το εάν ο Ευφυής Σχεδιασμός είναι μια θεωρία αποτελεί επίσης κεντρικό σημείο σε μια πλημμύρα νομοθεσιών, κάποιες από τις οποίες υποστηρίζουν πως οι σπουδαστές θα έπρεπε να έρχονται σε επαφή με ποικίλες θεωρίες σχετικά με την προέλευση της ζωής.

Τι είναι μια θεωρία;

Αλλά τι ακριβώς είναι μια επιστημονική θεωρία; Είναι ο Ευφυής Σχεδιασμός θεωρία; Μήπως η Εξέλιξη δεν είναι μόνο θεωρία; Εάν και ο Ευφυής Σχεδιασμός και η Εξέλιξη είναι επιστημονικές θεωρίες, γιατί θα έπρεπε να διδάσκεται η μία και όχι η άλλη;

Μεγάλο μέρος της σύγχυσης προέρχεται από το γεγονός ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ του πως η λέξη 'θεωρία' χρησιμοποιείται στην επιστήμη και πως χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη. Μια γνώμη, ένα υποθετικό συμπέρασμα ή μια μελετημένη εικασία μπορούν να γίνουν υπόθεση. Αλλά μια θεωρία είναι κάτι πολύ περισσότερο. Στην επιστήμη μια θεωρία είναι η εξήγηση που συνδέει μεταξύ τους διάφορες πειραματικά ελεγμένες υποθέσεις για να ερμηνεύσει κάποια θεμελιώδη όψη της φύσης. Για να μπορέσει να αξιολογηθεί μια ιδέα ως επιστημονική θεωρία θα πρέπει να εδραιωθεί στη βάση μιας ευρείας ποικιλίας επιστημονικών μαρτυριών. Οι ισχυρισμοί της θα πρέπει να μπορούν να ελεγχθούν και θα πρέπει να προτείνει πειράματα που να μπορούν να επαναληφθούν από άλλους επιστήμονες.

"Η Εξέλιξη είναι μια θεωρία με μια ειδική φιλοσοφική έννοια της επιστήμης, αλλά σε όρους της καθημερινής χρήσης της γλώσσας, είναι ένα γεγονός," δηλώνει ο Richard Dawkins, βιολόγος του πανεπιστημίου της Οξφόρδης. "Η Εξέλιξη είναι ένα γεγονός με την ίδια έννοια που είναι γεγονός το ότι η Γη είναι στρογγυλή και όχι επίπεδη, ή ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο. Και αυτές είναι επίσης θεωρίες που δεν έχουν ποτέ διαψευστεί και δεν πρόκειται να διαψευστούν."

Έχει περίπου το ίδιο νόημα η αμφισβήτηση ότι η Εξέλιξη είναι γεγονός, όσο η αμφισβήτηση ότι η βαρύτητα υπάρχει, λένε άλλοι επιστήμονες. Στη Γη, εάν αφήσουμε ένα μήλο θα πέσει προς τα κάτω, δηλαδή κατευθυνόμενο προς τον πλανήτη. Αυτό είναι ένα γεγονός και η θεωρία που εξηγεί αυτό το φαινόμενο είναι η τρέχουσα θεωρία της βαρύτητας. Ομοίως, όλοι οι ζώντες οργανισμοί μοιράζονται έναν κοινό πρόγονο. Αυτό είναι ένα γεγονός που υποστηρίζεται όχι μόνο από τις εμφανείς ομοιότητες στις σωματικές δομές μεταξύ των οργανισμών, αλλά ακόμα πιο ισχυρά, από στοιχεία που προέρχονται από τη γενετική. Η θεωρία που ερμηνεύει με τον καλύτερο τρόπο αυτές τις ομοιότητες είναι η Εξέλιξη.

Ο Ευφυής Σχεδιασμός από την άλλη μεριά, δεν είναι μια θεωρία. Είναι μια υπόθεση, αλλά δεν είναι καν μια επιστημονική υπόθεση επειδή δεν υπάρχει κανένας τρόπος να διαπιστώσουμε πειραματικά τον κεντρικό ισχυρισμό, ότι ένα Υπέρτατο Ον μεσολάβησε στη δημιουργία της ζωής στη Γη. Όπως και η θρησκεία, ο Ευφυής Σχεδιασμός είναι μια πίστη, μια δοξασία. Και ενώ πολλοί άνθρωποι λαμβάνουν τη θρησκεία τους ως γεγονός, η επιστήμη δε θα πήγαινε πουθενά εάν λειτουργούσε με αυτόν τον τρόπο. Πολλές από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις, από τις θεραπείες σε ασθένειες μέχρι τις προηγμένες τεχνολογίες και τα ταξίδια στη Σελήνη, δε θα μπορούσαν ποτέ να είναι πιθανές χωρίς τις αυστηρές επιστημονικές διαδικασίες που διαφοροποιούν προσεκτικά την πίστη από το γεγονός που μπορεί να ελεγχθεί.

Διπλή σημασία

"Η Εξέλιξη είναι μια οργανωτική αρχή και όταν την αποκαλούμε θεωρία, εννοούμε ότι είναι θεωρία, δεν εννοούμε ότι είναι μια πίστη που έχει κάποιος," δηλώνει ο Alan Leshner, επικεφαλής της Αμερικανικής Ένωσης για την Επιστημονική Πρόοδο (AAAS) και διοικητικός εκδότης του περιοδικού Science. Ο Ευφυής Σχεδιασμός έχει εκμεταλλευτεί τη διπλή σημασία της λέξης 'θεωρία' για να προωθήσει το κύρος του στα μάτια του κόσμου, λένε όσοι έχουν μια κριτική στάση απέναντι στον Ευφυή Σχεδιασμό.

"Προσπαθούν να κόψουν δρόμο και να μην πάνε μέσω της φυσικής οδού για να μπορέσουν να θεωρηθούν ως επιστήμη," είπε ο Leshner. "Θέλουν απλά να μπουν κάτω από το μανδύα της επιστήμης γιατί επιθυμούν την αξιοπιστία που συνεπάγεται αυτό."

Ένας τρόπος για να προσδιοριστεί εάν ο Ευφυής Σχεδιασμός θα έπρεπε να λαμβάνεται σοβαρά ως θεωρία είναι να εξεταστούν οι κεντρικές θέσεις που υποστηρίζουν τον ισχυρισμό. Οι δημοσιογράφοι συχνά αμελούν να κάνουν κάτι τέτοιο και αντί γι' αυτό κάνουν το λάθος να αντιμετωπίζουν ισότιμα τις δύο πλευρές (σαν δύο θεωρίες) χωρίς να έχουν διερευνήσει την επιστήμη, είπε ο Lawrence Krauss, φυσικός στο πανεπιστήμιο Case Western Reserve του Οχάιο. "Στην επιστήμη συνήθως δεν συνυπάρχουν δύο αντίθετες πλευρές," λέει ο Krauss. "Γνωρίζεις ότι η βαρύτητα ισχύει."

Πρόκειται για μια θεωρία που προκαλεί δυσπεψία στην δεσπόζουσα τάξη των αρχαιολόγων. Υποστηρίζει πως κάποιοι από τους τεράστιους ογκόλιθους των μεγάλων πυραμίδων της Αιγύπτου πιθανόν να έχουν παρασκευαστεί από συνθετικό υλικό, το πρώτο τσιμέντο της ιστορίας. Να μην έχουν δηλαδή λατομηθεί και να μην έχουν τοποθετηθεί στη θέση τους από στρατούς κατασκευαστών. Μια τέτοια καινοτομία θα τους έσωζε από εκατομμύρια κουραστικές εργατο-ώρες που υποτίθεται πως χρειάστηκαν για την κατασκευή των αινιγματικών κτιρίων του οροπεδίου της Γκίζας.

"Είναι πιθανό να χρησιμοποίησαν λιγότερο ιδρώτα και περισσότερο μυαλό," είπε ο Linn W. Hobbs, καθηγητής της επιστήμης των υλικών στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης. "Ίσως οι αρχαίοι Αιγύπτιοι να μη μας άφησαν μόνο μυστηριώδη μνημεία και μούμιες. Ίσως ανακάλυψαν το τσιμέντο, 2000 χρόνια πριν να αρχίσουν να το χρησιμοποιούν οι Ρωμαίοι στα έργα δόμησης που έκαναν."

Αυτή είναι μια ιδέα που θα μπορούσε να αλλάξει δραματικά την ιστορία της επιστήμης των μηχανικών. Πιστεύεται εδώ και πολύ καιρό πως οι Ρωμαίοι ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν δομικό τσιμέντο σε μεγάλη κλίμακα, αν και αυτού του είδους η τεχνολογία είναι πιθανό να προέρχεται από τους Έλληνες. Μια ομάδα από επιστήμονες των υλικών διεξάγουν πειράματα με κομμάτια ασβεστόλιθου και φυσικά υλικά σύνδεσης, υλικά που θα έπρεπε να είναι άμεσα προσβάσιμα στους αρχαίους Αιγυπτίους. Τα πειράματα είναι σχεδιασμένα με στόχο να δείξουν πως οι ογκόλιθοι στα ψηλότερα σημεία των πυραμίδων πιθανόν να έχουν βρεθεί εκεί από κάποιο ρευστό υλικό που διοχετεύτηκε σε ξύλινα καλούπια.

Αυτοί οι ερευνητές σε εργαστήρια του Κέιμπριτζ, της Φιλαδέλφεια και του St. Quentin στη Γαλλία, προσπαθούν να δείξουν πως Αιγύπτιοι της εποχής περίπου 2500 π.Χ. θα μπορούσαν να είναι οι αληθινοί εφευρέτες του υλικού που συναντάται σε μορφή σκόνης και το οποίο αποτελεί το πιο κοινό οικοδομικό υλικό της ανθρωπότητας από το Πάνθεο της Ρώμης μέχρι και σήμερα.

Στο MIT ο Hobbs και δύο συνάδελφοί του διδάσκουν ένα σεμινάριο που αφορά τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί από τον άνθρωπο στη διάρκεια της ιστορίας. Κατά τη διάρκεια των χρόνων που λειτουργεί, προπτυχιακοί φοιτητές του προγράμματος έχουν ανακατασκευάσει από συντρίμμια τεχνουργήματα όπως σπαθιά Σαμουράι, κουδούνια της Μέσης Αμερικής και ακόμα μια λικνιζόμενη γέφυρα 18 μέτρων κατασκευασμένη από ίνες φυτών όπως αυτές που κατασκευαζόντουσαν από τους Ίνκας.

Τώρα στο εργαστήριο του Hobbs κατασκευάζεται ένα μοντέλο πυραμίδας σε μικρή κλίμακα, μια κατασκευή που συντίθεται από λατομημένο ασβεστόλιθο και τεχνητούς ογκόλιθους φτιαγμένους από υλικό που μοιάζει με το τσιμέντο και προέρχονται από λάσπη σπασμένου ασβεστόλιθου που έχει εμπλουτιστεί με Καολινίτη (ορυκτό που προέρχεται από την αποσάθρωση των αστρίων, ένυδρο πυριτικό άλας του αργιλίου), χαλαζία και φυσικά άλατα ερήμου, όπως αυτά που χρησιμοποιούνταν από τους αρχαίους Αιγυπτίους για τη μουμιοποίηση.

Η πυραμίδα του MIT θα περιλαμβάνει μόνο περίπου 280 ογκόλιθους, σε σύγκριση με τους 2,3 εκατομμύρια που απαρτίζουν τη μεγαλύτερη από τις πυραμίδες. Το υλικό κατασκευής τους μοιάζει αρχικά με ζελέ, αλλά γίνεται τελικά σκληρό σα βράχος. Αν και ο σκοπός του σεμιναρίου στο πλαίσιο του οποίου κατασκευάζεται η πυραμίδα είναι να διδαχθεί η καινοτομία στην επιστήμη των μηχανικών, το έργο μπορεί να αποδείξει ότι οι αρχαίοι, τουλάχιστον θεωρητικά, θα μπορούσαν να έχουν κατασκευάσει τους ογκόλιθους των πυραμίδων από παρόμοια υλικά, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν προμηθευτεί από αποξηραμένους βυθούς ποταμών, την άμμο της ερήμου ή λατομεία.

Ο Hobbs περιγράφει τον εαυτό του ως 'αγνωστικιστής' σχετικά με το ζήτημα, αλλά πιστεύει ότι οι αρχαιολόγοι του δεσπόζοντος ρεύματος έχουν υπάρξει αρκετά περιφρονητικοί αναφορικά με τις έρευνες άλλων επιστημόνων που πρότειναν την πιθανότητα χρήσης ενός είδους τσιμέντου. "Ο βαθμός της επιθετικότητας που απευθύνεται στον πειραματισμό είναι ενοχλητικός," δηλώνει. "Πάρα πολλά παραφουσκωμένα εγώ και πάρα πολλές δημοσιευμένες έρευνες στηρίζονται στην άποψη πως κάθε ογκόλιθος των πυραμίδων έχει σκαλιστεί και όχι παρασκευαστεί."

Οι αρχαιολόγοι από την άλλη μεριά, υποστηρίζουν πως απλώς δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να υποδεικνύει πως οι πυραμίδες κατασκευάστηκαν από οτιδήποτε άλλο, παρά τεράστιους ασβεστολιθικούς ογκόλιθους. Οποιοδήποτε συνθετικό υλικό έχει παρουσιαστεί για εξέταση, ακόμα και όταν δεν σχετίζεται με τη θεωρία του τσιμέντου, είναι πιθανότατα για τους αρχαιολόγους κάποιο απομεινάρι από μεταγενέστερες επισκευές που έγιναν κατά τη διάρκεια των αιώνων.

"Οι ογκόλιθοι είχαν λατομηθεί τοπικά και σύρθηκαν στην περιοχή με έλκηθρα," είπε η Kathryn Bard, αιγυπτιολόγος στο πανεπιστήμιο της Βοστόνης και συγγραφέας του νέου βιβλίου, 'Εισαγωγή στην Αρχαιολογία της Αρχαίας Αιγύπτου'. "Δεν υπάρχει απολύτως κανένα στοιχείο για την παρασκευή τσιμέντου και δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τέτοιο υλικό," συμπλήρωσε.

Η ιδέα ότι κάποιοι ογκόλιθοι των πυραμίδων είχαν παρασκευαστεί από υλικό που έμοιαζε με τσιμέντο έτυχε μεγάλης ανάπτυξης στη δεκαετία του 80 από τον γάλλο χημικό μηχανικό Joseph Davidovits, ο οποίος υποστήριξε πως οι κατασκευαστές της Γκίζας κονιορτοποιούσαν μαλακό ασβεστόλιθο και τον ανακάτευαν με νερό, σκληραίνοντας το υλικό με φυσικά συνδετικά, που ήταν γνωστό πως τα χρησιμοποιούσαν οι Αιγύπτιοι για τα διάσημα γυαλιστερά γαλάζια διακοσμητικά αγαλματίδια που κατασκεύαζαν.

Τέτοιοι ογκόλιθοι, έλεγε ο Davidovits, θα μπορούσαν να είχαν τοποθετηθεί στη θέση τους από εργάτες που έχυναν υγρό τσιμέντο στην κορυφή των πυραμίδων, μία σαφώς λιγότερο εντυπωσιακή εικόνα από αυτή που είναι γνωστή μέσω των χολιγουντιανών επικών ταινιών όπως οι 'Δέκα Εντολές', με χιλιάδες ημίγυμνους εργάτες να κοπιάζουν με θηλιές, σκοινιά και κυλίνδρους για να μετακινήσουν γιγάντιους λαξευμένους βράχους.

"Αυτό είναι το πρόβλημα, οι μεγάλοι αρχαιολόγοι και η τουριστική βιομηχανία της Αιγύπτου, θέλουν να διατηρήσουν ρομαντικές ιδέες," είπε ο Davidovits, που ερευνά αρχαία οικοδομικά υλικά στο Γεω-πολυμερικό Ινστιτούτο του St. Quentin στη Γαλλία. Το 2006, σε έρευνα που έγινε από τον Michel W. Barsoum στο Πανεπιστήμιο Drexel της Φιλαδέλφεια, βρέθηκε ότι δείγματα πέτρας από τμήματα της πυραμίδας του Χέοπα ήταν διαφορετικά στη μικροδομή τους από αυτά που προέρχονται από ασβεστολιθικούς ογκόλιθους.

Ο Barsoum, καθηγητής της μηχανικής υλικών, είπε ότι η μικροσκοπική, η ακτινογραφική και η χημική ανάλυση ξυσμάτων πέτρας που προέρχονται από τις πυραμίδες "υποδηλώνουν πως ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσοστό ογκόλιθων στα υψηλότερα σημεία των πυραμίδων είχαν παρασκευαστεί από τσιμέντο." Επέμεινε πως πιστεύει ότι η πλειοψηφία των ογκόλιθων της πυραμίδας του Χέοπα είχαν λαξευτεί όπως ισχυρίζονται οι αρχαιολόγοι. Αλλά 10 ή 20 τοις εκατό των ογκόλιθων είχαν πιθανότατα κατασκευαστεί από κάποιου είδους τσιμέντο, εκεί που ήταν εξαιρετικά δύσκολο να τοποθετηθούν ολόκληροι λαξευμένοι ογκόλιθοι. Ο Barsoum που κατάγεται από την Αίγυπτο, είπε πως ήταν απροετοίμαστος απέναντι στη θυμωμένη κριτική που του έγινε μέσω επιστημονικών δημοσιεύσεων. Θεωρεί ότι ήταν υπερβολική, σα να είχε πει ότι οι βράχοι είχαν λαξευτεί με λέιζερ.

Οι υπέρμαχοι της θεωρίας του τσιμέντου παραδέχονται πως είναι δύσκολο να αποδειχθεί, γιατί οποιοδήποτε τσιμέντο που θα είχε κατασκευαστεί από τους αρχαίους Αιγυπτίους θα αποτελούνταν από θρυμματισμένο φυσικό ασβεστόλιθο με συνδετικές ουσίες που θα προέρχονταν από παρόμοια φυσικά υλικά. Για όσους δεν έχουν την διάθεση να βρουν τσιμέντο, τα συνδετικά υλικά πιθανόν να μοιάζουν απλά σαν ακαθαρσίες ή ατέλειες σε έναν συνηθισμένο πέτρινο ογκόλιθο.

Σχεδόν κάθε καταξιωμένος Αιγυπτιολόγος είναι ανένδοτος στο ότι οι πυραμίδες έχουν κατασκευαστεί αποκλειστικά από τεράστιους ογκόλιθους που κοπήκανε με χάλκινα ή πέτρινα εργαλεία. Σημειώνουν ότι οι υποστηριχτές της θεωρίας του τσιμέντου είναι χημικοί ή ειδικοί υλικών με λίγη εμπειρία στην αρχαιολογική έρευνα και τις ανασκαφές.

Τα αρχαία σχέδια και τα ιερογλυφικά κρατούν τα μυστικά τους σχετικά με το αντικείμενο της κατασκευής των πυραμίδων. Θεωρίες σχετικά με το πώς οι Αιγύπτιοι θα μπορούσαν να έχουν κατασκευάσει τα τεράστια μνημεία για τους νεκρούς Φαραώ εξαρτούνται σε μεγάλο βαθμό από εικασίες που βασίζονται σε μπάρες επάνω σε μπαζωμένο έδαφος, όπως επίσης στο ότι τα κοντινά λατομεία περιείχαν περίπου τόση πέτρα όση υπάρχει στις πυραμίδες. Ο Zahi Hawass, επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου δε μάσησε τα λόγια του προκειμένου να επιτεθεί στην ιδέα του τσιμέντου. "Είναι τελείως βλακώδης," είπε μέσω εκπροσώπου."Οι πυραμίδες είναι κατασκευασμένες από συμπαγείς ογκόλιθους λατομημένου ασβεστόλιθου. Το να υποστηρίζει κανείς το αντίθετο είναι ηλίθιο και προσβλητικό."

Ο Hobbs και οι φοιτητές του δεν πτοούνται από την αμφισβήτηση.

"Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να σκέφτεσαι πως οι αρχαίοι Αιγύπτιοι μπορεί να ήταν σπουδαίοι επιστήμονες υλικών, όχι μόνο μεγάλοι μηχανικοί," λέει ο Hobbs. "Τίποτε από αυτά δεν μειώνει την αξία των επιτευγμάτων των αρχαίων Αιγυπτίων, αν και πιστεύω πως η έκχυση του τσιμέντου είναι λιγότερο μυστηριώδης από τη μετακίνηση τεράστιων ογκόλιθων. Αλλά αυτό πραγματικά υποδηλώνει πως οι άνθρωποι εκείνοι είχαν καταφέρει πολύ περισσότερα από αυτά που είχαμε ποτέ φανταστεί."